Văn hóa môi trường ở Việt Nam ngày nay: Thực trạng và xu hướng biến đổi

Nhận thức của các tầng lớp dân cư đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường hiện nay nói chung còn thấp, không những "dân trí" thấp mà "quan trí" cũng vẫn còn thấp. Vì vậy muốn thay đổi hành vi của họ đối với môi trường thì việc đầu tiên là cần tập trung nâng cao nhận thức của dân cư đối với môi trường song hành với việc đẩy mạnh công tác hiệu lực hóa đối với các chuẩn mực môi trường. Đối với việc này không chỉ một ngành có thể làm được mà cần huy động các ngành, các cấp cùng quan tâm, trong đó lấy thiết chế giáo dục và các phương tiện truyền thông đại chúng làm chủ đạo.

pdf15 trang | Chia sẻ: linhmy2pp | Ngày: 11/03/2022 | Lượt xem: 34 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Văn hóa môi trường ở Việt Nam ngày nay: Thực trạng và xu hướng biến đổi, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Xã hội học số 1 (81), 2003 17 Văn hóa môi tr−ờng ở Việt nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 1. Đặt vấn đề Trong bối cảnh hiện nay, khi môi tr−ờng trở thành vấn đề bức xúc, nóng bỏng trên phạm vi toàn thế giới thì con ng−ời mới giật mình đi tìm các giải pháp ngoài kỹ thuật tiên tiến. Một trong những giải pháp quan trọng thu hút đ−ợc sự chú ý của các nhà khoa học và cũng chính là sự quan tâm căn bản đ−ợc đề cập tại bài viết này là những giải pháp bảo vệ môi tr−ờng bằng văn hóa. Nh− chúng ta đều biết, văn hóa là một trong những phạm trù phức tạp và rộng nhất của khoa học xã hội và nhân văn. Theo đó mối quan hệ giữa con ng−ời và xã hội cũng nh− mối quan hệ giữa con ng−ời và thế giới tự nhiên đều thuộc phạm vi bao phủ của văn hóa. Đặc tính phức tạp của phạm trù này đã dẫn tới tình trạng hết sức khó khăn trong việc đ−a ra đ−ợc một khái niệm có tính thống nhất. Tuy vậy, có một số đặc tr−ng phản ánh nội hàm của khái niệm này đ−ợc giới học thuật Việt nam cũng nh− trên thế giới chia sẻ đó là: - Văn hóa là các giá trị và chuẩn mực - Do con ng−ời sáng tạo ra - Trong quá trình lịch sử liên tục - Làm thành hệ thống xã hội bền vững Trên cơ sở nội hàm của khái niệm văn hóa vừa đ−ợc đề cập, khái niệm văn hóa môi tr−ờng đ−ợc sử dụng trong bài viết này có thể đ−ợc hiểu nh− sau: Văn hóa môi tr−ờng là tổng hợp những tri thức, giá trị, chuẩn mực, biểu tr−ng về việc khai thác tài nguyên và ứng xử với môi tr−ờng của con ng−ời đ−ợc đúc kết từ kinh nghiệm thực tiễn trong quá trình t−ơng tác với tự nhiên. 2. Sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng là biểu hiện của văn hóa môi tr−ờng Kinh nghiệm lịch sử của loài ng−ời đã cho thấy sự đa dạng của các ph−ơng thức sử dụng tài nguyên và theo đó cũng có thể thấy có những ph−ơng thức hợp lý, góp phần bảo vệ tài nguyên và môi tr−ờng, cũng có các ph−ơng thức làm cho nguồn tài nguyên bị cạn kiệt và môi tr−ờng bị đẩy nhanh tới tình trạng suy thoái trầm trọng; cũng lại có những ph−ơng thức chỉ phù hợp với nơi này mà không phù hợp với nơi khác, với thời kỳ lịch sử này mà không phù hợp với thời kỳ lịch sử khác ... Nh−ng Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 18 tựu trung lại có thể nói rằng những ph−ơng thức mà trong nó chứa đựng một ý thức tôn trọng tự nhiên, một nhận thức về sự cần thiết phải bảo vệ môi tr−ờng nh− bảo vệ chính cuộc sống của họ thì đó chính là biểu hiện của văn hóa môi tr−ờng. Những xu h−ớng ng−ợc lại có thể coi là phản văn hóa môi tr−ờng. Cho đến nay, loài ng−ời, đặc biệt là ở các n−ớc kém phát triển đã và đang phải trả giá cho những hành vi kém hiểu biết hoặc cố tình đi ng−ợc lại các giá trị văn hóa môi tr−ờng. Nh− ở n−ớc ta trong một vài năm trở lại đây đã luôn phải gánh chịu những hậu quả nặng nề do thiên tai, dịch hoạ gây nên. Đó cũng chính là kết quả tất yếu của sự thiếu ý thức tôn trọng tự nhiên và sự lúng túng trong việc tìm ra một lời giải cho bài toán phát triển bền vững. Cũng nh− những hiện t−ợng văn hóa thông th−ờng, nếu phù hợp với các giá trị, chuẩn mực thì đ−ợc cổ vũ, khuyến khích, ng−ợc lại thì có thể bị phê phán, chỉ trích, lên án hoặc phải chịu những hình thức nhất định về hậu quả đã gây ra. Với môi tr−ờng cũng vậy, nếu những hành vi của con ng−ời phù hợp với quy luật của tự nhiên thì tự nhiên sẽ là ng−ời bạn tốt, đầy thiện chí, ng−ợc lại những hành vi trái với quy luật tự nhiên thì sức trả thù của tự nhiên sẽ lớn hơn bất cứ lực l−ợng xã hội nào. Tuy vậy không có một quốc gia nào chấp nhận ph−ơng thức không khai thác các nguồn lực tự nhiên để bảo vệ môi tr−ờng. Nên mâu thuẫn nằm ngay ở nội tại của nhu cầu khai thác tự nhiên phục vụ nhu cầu của con ng−ời và sự cần thiết phải bảo vệ môi tr−ờng. Làm thế nào để đồng thời đáp ứng đ−ợc cả hai nhu cầu trên là vấn đề rất nan giải mà bài viết này hy vọng sẽ đ−a ra đ−ợc những gợi ý hữu ích. 3. Vấn đề nghiên cứu Với khuôn khổ nhỏ hẹp của bài viết này, chúng tôi xin nêu ra ba vấn đề với tính cách nh− một sự đề xuất ý t−ởng để những ng−ời có chung mối quan tâm cùng bàn bạc thay vì sự vội vã đ−a ra các giải pháp thiếu tính khả thi đó là (i) vấn đề hiện đại hóa văn hóa môi tr−ờng; (ii) vấn đề xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng và (iii) vấn đề thể chế hóa và hiệu lực hóa văn hóa môi tr−ờng. 3.1. Vấn đề hiện đại hóa văn hóa môi tr−ờng Xuất phát từ sự nhận định rằng có một nền văn hóa môi tr−ờng sẽ tác động khá căn bản lên việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng và công cuộc đổi mới ch−a làm thay đổi căn bản khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng kiểu cũ, văn hóa môi tr−ờng kiểu mới ch−a hình thành, chủ đề đ−ợc bàn đến tr−ớc hết vấn đề hiện đại hóa văn hóa môi tr−ờng. Vấn đề đặt ra là lựa chọn mô hình hiện đại hóa thích hợp nh− thế nào? 3.1.1. Những đặc tr−ng của văn hóa môi tr−ờng Việt Nam truyền thống Lâu nay, tr−ớc tình trạng tài nguyên bị khai thác bừa bãi, môi tr−ờng nhanh chóng đi tới tình trạng ô nhiễm và suy thoái nặng nề, ng−ời ta th−ờng phê phán và đổ lỗi cho công nghệ hiện đại, mặt khác th−ờng ca ngợi các ph−ơng thức khai thác cổ truyền... Theo chúng tôi cần có một cách nhìn toàn diện hơn, nghĩa là cần nhìn đủ cả mặt −u và mặt khuyết của cả hai loại xã hội truyền thống và hiện đại. Văn hóa môi tr−ờng truyền thống là sản phẩm của xã hội truyền thống. Vậy Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 19 nên trong nó cũng chứa đựng cả tính −u việt của xã hội truyền thống và cả những hạn chế của nó. D−ới đây là sự phân tích một cách khái quát cả hai khía cạnh này. 3.1.1.1. Những đặc tr−ng −u việt của văn hóa môi tr−ờng truyền thống Về cơ bản có thể nói rằng văn hóa môi tr−ờng Ph−ơng Đông nói chung, Việt Nam nói riêng chứa đựng nhiều yếu tố tích cực đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Tuy vậy, không thể khẳng định rằng nhận thức của c− dân truyền thống cao hơn nhận thức của c− dân hiện nay, mà do nhiều yếu tố khác nhau nh− quy mô dân số, sự di dân hay sự phát triển về khoa học kĩ thuật, v,v... đã khiến c− dân truyền thống không thể có đ−ợc “sức phá hoại” nh− hiện nay. Nh−ng mặt khác cũng phải khẳng định rằng lối sống và văn hóa văn hóa truyền thống là hòa mình vào thiên nhiên, n−ơng theo tự nhiên để làm lợi cho mình nên đã không làm cho môi tr−ờng bị tàn phá nặng nề. Tính độc lập t−ơng đối và sự hạn chế giao l−u so với nền văn hóa hiện đại cũng là nhân tố làm cho môi tr−ờng ít bị phá hoại. Một trong những điều mới đ−ợc xã hội hiện đại trong chừng vài thập niên trở lại đây là nhận thức về tính tích cực của văn hóa môi tr−ờng truyền thống, đó là những tri thức bản địa về việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Tri thức bản địa là hệ thống kiến thức của các dân tộc bản địa hoặc của một cộng đồng c− dân cụ thể nào đó. Nó tồn tại và phát triển trong những hoàn cảnh nhất định với sự đóng góp của mọi thành viên trong cộng đồng (Hoàng Xuân Tý.1999). Những đặc tr−ng khác với “kiến thức hàn lâm” của kiến thức bản địa là: trong khi tri thức bản địa đ−ợc hình thành chủ yếu từ lao động sản xuất trực tiếp của mọi ng−ời và đ−ợc truyền thụ cho các thế hệ sau bằng truyền khẩu trong gia đình hoặc bằng các hình thức văn hóa dân gian nh− ca hát, tục ngữ, tr−ờng ca, tập tục ... tri thức hàn lâm th−ờng đ−ợc hình thành chủ yếu nhờ các nhà thông thái, đ−ợc hệ thống hóa và truyền lại cho thế hệ sau qua sách vở và các văn bản thành văn. Những điểm mạnh của tri thức bản địa so với tri thức hàn lâm là: đ−ợc hình thành và biến đổi liên tục qua các thế hệ của một cộng đồng; có khả năng thích ứng rất cao với môi tr−ờng phức tạp của từng địa ph−ơng; là sản phẩm đ−ợc sáng tạo nên bởi cả cộng đồng trong quá trình sản xuất trực tiếp; đ−ợc l−u giữ bằng trí nhớ và đ−ợc truyền thụ từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng các hình thức văn hóa dân gian; kiến thức bản địa th−ờng rất đ−ợc c− dân địa ph−ơng ủng hộ vì nó phù hợp với văn hóa, tập tục địa ph−ơng do nó chính là sản phẩm của địa ph−ơng đó. Đã có nhiều bài học đ−ợc rút ra từ thực tiễn cho thấy sự thất bại của các giải pháp kỹ thuật khi đ−a vào một số cộng đồng vì trái với tập tục văn hóa địa ph−ơng, mặc dù nó có thể đem lại hiệu quả cao hơn. Ngoài tri thức bản địa, xét nh− một yếu tố tích cực của văn hóa truyền thống đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng, xã hội truyền thống Việt nam còn những yếu tố khác có lợi cho môi tr−ờng hơn xã hội hiện đại. Xét trong lĩnh vực kinh tế, nền kinh tế xã hội Việt Nam truyền thống gần nh− tuyệt đối dựa trên nền sản xuất nông nghiệp với kỹ thuật lạc hậu chủ yếu dựa trên sức ng−ời và gia súc, vì vậy mức độ lệ thuộc vào tự nhiên rất lớn nên con ng−ời trong truyền thống đã phải rất tôn trọng tự nhiên với mong muốn sẽ ít phải gánh chịu Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 20 những hậu quả do thiên nhiên trả thù. Với nền nông nghiệp lạc hậu nh− vậy, con ng−ời trong truyền thống đã từng có mơ −ớc chinh phục tự nhiên (nh− t− t−ởng phản ánh trong truyện Sơn Tinh - Thủy Tinh, Sự tích Nữ Oa vá trời...) nh−ng những mơ −ớc đó rất ít có khả năng trở thành hiện thực vì trình độ khoa học kỹ thuật lạc hậu. Tr−ớc tình thế nh− vậy, c− dân truyền thống đã đối phó với tự nhiên bằng cách tổng hợp các hiện t−ợng tự nhiên thành vốn văn hóa dân gian để có thể dựa trên đó mà tránh các hiện t−ợng xấu của tự nhiên có thể sắp xảy ra. Cũng do nền sản xuất chủ yếu dựa trên nông nghiệp mà trình độ đô thị hóa và công nghiệp hóa của xã hội truyền thống Việt Nam rất thấp kém. Sự chậm trễ này cũng là một phần khá quan trọng làm cho môi tr−ờng trở nên ít bị tàn phá. Vì nh− chúng ta đều biết rằng môi tr−ờng Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung sở dĩ bị đ−a đến tình trạng nh− hiện nay, một phần hết sức cơ bản là do hậu quả (mặt trái) của sự phát triển kỹ nghệ, quá trình đô thị hóa và gia tăng dân số. Một số yếu tố khác cũng rất quan trọng để tài nguyên ít bị tàn phá và môi tr−ờng đ−ợc bảo vệ đó là quy mô dân số nhỏ, các làn sóng di dân không diễn ra mạnh mẽ, hoặc nh− ng−ời ta đã m−ợn biểu t−ợng thần linh cai quản các tài nguyên để ngăn chặn những hành vi phá hoại một cách có hiệu quả 3.1.1.2. Những hạn chế của văn hóa môi tr−ờng truyền thống Tr−ớc hết xét về mặt nhận thức và lối sống nói chung của c− dân truyền thống đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Có thể nhận xét rằng mặc dù ng−ời dân Việt Nam truyền thống chọn ph−ơng thức n−ơng theo tự nhiên và ít phá hoại môi tr−ờng tự nhiên nh−ng đó ch−a hẳn là sản phẩm của tầm nhận thức cao về môi tr−ờng mà do thiếu hiểu biết và thiếu điều kiện kỹ thuật để chinh phục tự nhiên nên phải thuận theo tự nhiên để m−u cầu sự yên ổn. Trong lĩnh vực kinh tế, nền kinh tế nông nghiệp truyền thống về cơ bản là không gây hại nhiều cho môi tr−ờng nh−ng phải kể đến một ph−ơng thức hình thành rất sớm ở mọi dân tộc, cả ở Việt Nam cũng nh− trên thế giới, đó là ph−ơng thức du canh, du c− - ph−ơng thức này góp phần không nhỏ vào việc phá rừng hàng năm. Từ các thiết chế xã hội cơ bản khác nh− giáo dục, gia đình, chính trị, tôn giáo, y tế... thuộc nền văn hóa truyền thống ít nhiều còn có các yếu tố gây hại cho môi tr−ờng, song về cơ bản mức độ gây hại của các yếu tố này th−ờng không cao. Cho nên môi tr−ờng của xã hội truyền thống luôn giữ đ−ợc ở mức bình ổn không v−ợt quá ng−ỡng chịu đựng và hoàn toàn nằm trong trạng thái cân bằng - nhu cầu của con ng−ời phù hợp với khả năng tự phục hồi của tự nhiên. Tựu trung lại, văn hóa truyền thống mang nhiều nét tích cực và có tác dụng tốt đến việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Do ng−ời Việt Nam trong truyền thống chịu ảnh h−ởng nhiều bởi quan niệm cho rằng con ng−ời là một vũ trụ nhỏ tồn tại trong một vũ trụ lớn hơn đó là tự nhiên. Chính vì vậy, ng−ời Việt Nam truyền thống đã hạn chế sự tác động lên tự nhiên của mình nên tài nguyên ít bị tàn phá và môi tr−ờng tốt. Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 21 3.1.2. Những đặc tr−ng của văn hóa môi tr−ờng hiện đại 3.1.2.1. Những yếu tố tích cực của văn hóa môi tr−ờng hiện đại Quá trình hội nhập vào xã hội hiện đại của Việt Nam có thể nói là chậm hơn rất nhiều so với các quốc gia phát triển khác trên thế giới. Do vậy tài nguyên và môi tr−ờng Việt Nam cũng bị tàn phá muộn hơn, nh−ng điều đáng nói là tốc độ tàn phá tài nguyên và môi tr−ờng của Việt Nam chỉ trong một thời gian ngắn đã để lại hậu quả đáng kể. Những hậu quả đó đã khiến cho Chính phủ Việt Nam và các hộ dân c− có một nhận thức sâu sắc hơn về việc cần phải bảo vệ tài nguyên và môi tr−ờng. Điều đó đ−ợc thể hiện chẳng hạn bằng một vài số liệu d−ới đây. Từ năm 1992- 1997, Nhà n−ớc Việt Nam và các hộ dân c− đã đầu t− gần 700 tỷ đồng cho bảo vệ môi tr−ờng, trong đó Nhà n−ớc đầu t− khoảng 400 tỷ cho việc cấp n−ớc sạch và vệ sinh môi tr−ờng nông thôn, nên tỷ lệ đ−ợc cấp n−ớc sạch ở nông thôn đã tăng lên từ năm 1995 là 18,5% đến năm 1997 đã có 29.3% và năm 1998 là 43%. Riêng thành thị năm 1997 đã có 60% số hộ dân c− đ−ợc cấp n−ớc sạch với khối l−ợng từ 2,5 - 2,8 triệu m3 ngày đêm. Việc phải gánh chịu hậu quả nặng nề của thiên nhiên, đặc biệt trong những năm gần đây đã buộc con ng−ời Việt nam phải nhận thức về mối quan hệ giữa các hành vi của mình có tác động nh− thế nào tới môi tr−ờng sinh thái. Mặc dù ch−a đạt đ−ợc mức độ nh− kỳ vọng song b−ớc đầu cũng đã có đ−ợc những thành tựu đáng ghi nhận về việc nâng cao nhận thức của các tầng lớp dân c− đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Xem xét từ các góc độ của các thiết chế xã hội cơ bản nằm trong nền văn hóa Việt nam đ−ơng đại nói chung có những điểm sau cần ghi nhận nh− là thành tựu giúp cho môi tr−ờng ít bị ô nhiễm và tài nguyên đ−ợc bảo vệ và sử dụng hợp lý. Thứ nhất, xét từ góc độ kinh tế, công cuộc đổi mới của Việt nam đã tạo nên một b−ớc ngoặt quan trọng cho việc tăng tr−ởng kinh tế. Đặc biệt là ngành nông nghiệp có so sánh với thành tích tăng tr−ởng của hầu hết các n−ớc phát triển trên thế giới. Giai đoạn 1990 - 1997 tốc độ tăng tr−ởng bình quân hàng năm của Việt Nam đạt 4,4%, đã v−ợt mức tăng tr−ởng của các n−ớc thu nhập thấp (2,5%) và kém Trung Quốc (4,6%). Tầm quan trọng của nông nghiệp trong nền kinh tế quốc dân của Việt nam đ−ợc thể hiện ở con số 24,5,% đóng góp của nó cho GDP, mang lại công ăn việc làm cho 69% lực l−ợng lao động và đóng góp bình quân 40% giá trị xuất khẩu (tính cả ng− nghiệp). Ngoài ra các ngành khác nh− công nghiệp, dịch vụ cũng không ngừng gia tăng trong thời kỳ đổi mới. Những thành tích của nền kinh tế đã đem lại sự cải thiện mức sống cho các tầng lớp dân c− nói chung, đặc biệt là an toàn l−ơng thực, Việt Nam đã hoàn toàn đạt đ−ợc trong những năm 1990. Sự tăng tr−ởng của nền kinh tế Việt Nam đã góp phần quan trọng trong việc đáp ứng các nhu cầu của các tầng lớp dân c− và giảm sự lệ thuộc của con ng−ời vào tự nhiên (xét riêng trong lĩnh vực sản xuất). Thay vì chỉ biết bóc lột tài nguyên từ giới tự nhiên để sống, sự tiến bộ về mặt nhận thức và trình độ Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 22 phát triển khoa học kĩ thuật đã giúp cho ng−ời dân Việt Nam ngày nay biết tác động lên tự nhiên và biết tạo ra các sản vật để phục vụ nhu cầu của đời sống. Thứ hai, xét từ thiết chế chính trị, có thể thấy rằng càng những năm gần đây, Nhà n−ớc Việt Nam càng có nhận thức và hành động bảo vệ môi tr−ờng cao hơn. Sự thể hiện này có thể nhận thấy rõ ràng bằng việc quyết định thành lập Bộ Khoa học Công nghệ và Môi tr−ờng năm 1992, thông qua Luật quốc gia về bảo vệ môi tr−ờng năm 1993, tách riêng Bộ Tài nguyên và Môi tr−ờng năm 2002 và sau đó là rất nhiều các dự án, ch−ơng trình nhằm ngăn chặn sự suy thoái tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Chẳng hạn việc đầu t− cho ch−ơng trình n−ớc sạch và vệ sinh môi tr−ờng nông thôn, ch−ơng trình phủ xanh đất trống, đồi trọc (327)... đã liên tục đ−ợc xúc tiến nhằm cải thiện tình trạng môi tr−ờng. Những hành động cụ thể của Chính phủ Việt Nam đã và đang góp phần tạo nên các khuôn mẫu văn hóa ứng xử với môi tr−ờng cho các tầng lớp dân c−. Chẳng hạn nh− việc ra quyết định cấm chặt phá tất cả các loại rừng tự nhiên của Thủ t−ớng Chính phủ (1997) cũng đã phát huy đ−ợc tác dụng tốt. Kết quả là đã giảm hẳn đ−ợc l−ợng chặt phá rừng hàng năm. Thứ ba, những cố gắng của ngành giáo dục và truyền thông Việt nam cũng đã và đang góp phần quan trọng vào việc nâng cao nhận thức về việc cần phải sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Những năm gần đây, các nội dung về môi tr−ờng đã đ−ợc biên soạn thành các giáo trình và đ−a vào giảng dạy tại các bậc học từ phổ thông đến đại học, một số chuyên đề về tài nguyên và môi tr−ờng đã đ−ợc đ−a vào cả bậc học sau đại học. Bằng những hành động và ch−ơng trình cụ thể, ngành giáo dục Việt nam đã góp phần làm tăng diện tích cây trồng hàng năm cho quốc gia và các sinh hoạt của Đội Thiếu niên tiền phong và Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh đã cố gắng làm cho môi tr−ờng tổ nên xanh sạch hơn. Bên cạnh đó, giới truyền thông cũng không ngừng đóng góp các ch−ơng trình phục vụ việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Xu h−ớng ngày càng tăng về nội dung cũng nh− thời l−ợng của các ph−ơng tiện thông tin đại chúng phục vụ cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng là kết quả đáng ghi nhận. Thứ t− là giai đoạn đổi mới đã đánh dấu sự thành công trong việc giảm tốc độ gia tăng dân số. Kết quả của cuộc tổng điều tra dân số năm 1999 cho biết Việt Nam hiện có 76 triệu dân. Tốc độ gia tăng dân số cuối thập kỷ 90 đã giảm xuống 1,7% so với 2,2% trong những thập niên tr−ớc. Nh− một sự tất yếu, thành tích của việc giảm mức sinh sẽ kéo theo mức giảm thiểu tính nguy hại cho tài nguyên và môi tr−ờng. Thứ năm là về mặt y tế trong những năm gần đây, nhờ có sự tiến bộ mạnh mẽ của khoa học, kĩ thuật, chất thải y tế cũng đã và đang đ−ợc xử lý bằng các dây chuyền công nghệ khép kín. Nhờ đó l−ợng chất thải y tế đổ ra môi tr−ờng cũng ngày càng đ−ợc hạn chế Thứ sáu, các thiết chế xã hội cơ bản khác nh− gia đình, tôn giáo v,v... cũng có những cố gắng phục vụ cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. 3.1.2.2. Những hạn chế của văn hóa môi tr−ờng hiện đại Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 23 Tr−ớc hết, cơ chế thị tr−ờng du nhập vào Việt Nam làm tha hóa rất nhanh các cá nhân trong xã hội. Xu h−ớng coi giá trị đồng tiền là trên hết đã khiến cho nhiều ng−ời Việt Nam hiện nay giũ bỏ các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp để hành động bất chấp mọi giá trị, chuẩn mực của quốc gia, cộng đồng... Cũng chỉ vì giá trị vật chất mà khiến nhiều ng−ời hiện nay sẵn sàng phá hoại tài nguyên và môi tr−ờng. D−ờng nh− khi hành động ng−ời ta hoàn toàn chẳng tính đến hậu quả do hành vi của mình gây nên cho môi tr−ờng sinh thái hoặc là họ biết rằng hành vi của họ gây hại cho môi tr−ờng nh−ng chẳng hề quan tâm. Trong kết quả khảo sát tại Quảng Ninh của chúng tôi còn cho thấy những hiện t−ợng đáng buồn hơn cả việc vì chạy theo lợi ích kinh tế mà bất chấp giá trị môi tr−ờng. Một nhà quản lý môi tr−ờng cho biết nh− sau: "Nếu khách du lịch đến thăm Vịnh Hạ Long mà không thu phí thì ng−ời ta không nhận thức rõ đ−ợc giá trị của Vịnh Hạ Long nh−ng nếu thu phí chỉ cao một chút thì lập tức khi vào đến nơi ng−ời ta phải vẽ ra một tí, thậm chí san hô bị cấm săn bắt nh−ng có khi dứt khoát họ phải mua về mặc dù chỉ để xem thôi..."1 Sự tăng tr−ởng về kinh tế và quá trình dô thị hóa nhanh đã làm tăng nguồn chất thải: Trong 61 tỉnh thành phố có 571 đô thị bao gồm 19 thành phố, 34 đô thị loại 4 và 518 đô thị loại 5. Dân số đô thị đã tăng từ 19,4% năm 1992 lên 23,4% năm 1999. Việc tăng dân số thành thị đã làm tăng sức ép về nhà ở, vệ sinh môi tr−ờng. Trong nhiều năm qua, các cấp, các ngành đã quan tâm đến việc thu gom và xử lý rác thải đô thị. Ước tính khối l−ợng rác thải đô thị mỗi ngày có khoảng 190 nghìn tấn, nh−ng khả năng thu gom mới chỉ đạt khoảng 50%. Đó là ch−a kể tới việc rác thải đô thị hiện nay vẫn chủ yếu là chôn lấp ch−a đ−ợc phân loại và xử lý đúng quy trình khoa học. Đây là nguyên nhân gây ô nhiễm môi tr−ờng n−ớc, đất, vệ sinh đô thị và ảnh h−ởng tới sức khỏe cộng đồng. Cùng với sự tăng tr−ởng kinh tế, nhu cầu vận chuyển hàng hóa và đi lại, mỗi ngày một tăng. Năm 1996, cả n−ớc có 323 nghìn xe ô tô, cao gấp 2 lần so với năm 1991 và hơn 4 triệu xe gắn máy, tăng 27% so với năm 1995. Cho đến nay, số l−ợng xe gắn máy trên cả n−ớc đã đạt tới con số xấp xỉ 10 triệu chiếc cùng các loại ph−ơng tiện khác cũng gia tăng không ngừng. Việc tăng số l−ợng ph−ơng tiện vận tải góp phần làm tăng nồng độ các chất gây ô nhiễm môi tr−ờng, n−ớc, không khí, tăng mức ồn và hàm l−ợng bụi. Thêm vào đó là nhiều cơ sở sản xuất công nghiệp, bệnh viện,.. xây dựng tr−ớc thời kỳ Đổi mới và cả sau thời kỳ Đổi mới, trang thiết bị lạc hậu về mặt kỹ thuật và hầu nh− không có thiết bị xử lý chất thải. Phần lớn các chất thải lỏng đ−ợc đổ trực tiếp và sông, hồ, kênh, m−ơng gây ô nhiễm nguồn n−ớc mặt và n−ớc ngầm. Khí thải chứa các chất độc hại và bụi khói xả trực tiếp vào không khí gây ô nhiễm môi tr−ờng. Đối với khu vực nông thôn, các chất thải sinh hoạt và sản xuất thậm chí còn không có khái niệm thu gom, nên cũng đổ trực tiếp vào môi tr−ờng. Mặt khác, còn có thể nền kinh tế Việt Nam nếu không đ−ợc chấn chỉnh kịp 1 Tài liệu toạ đàm với một số Sở, Ban, Ngành ở Quảng Ninh. Tr. 30 Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 24 thời sẽ rơi vào tình trạng “tăng tr−ởng mà không phát triển”, nếu nh− tình trạng hành động bất chấp sự nguy hại cho môi tr−ờng còn tiếp diễn. Nh− trên cũng đã nói rằng vì lợi ích kinh tế một số nhóm dân c− đã hành động bất chấp mọi giá trị môi tr−ờng. Họ có thể mang máy móc hiện đại vào chặt phá rừng, săn bắt các loại thú quý hiếm,... tạo nên sự mất cân bằng sinh thái. Chẳng hạn, hãy quan sát một vài con số về tình trạng rừng bị chặt phá và đốt d−ới đây: Diện tích 1990 1991 1992 1993 1994 1995 Ha 37 775 20 257 40 209 21 688 14 436 25 898 Nguồn: Số liệu phát triển xã hội thập kỷ 90. Nxb Thống kê 2000 Nếu cộng tổng diện tích rừng đã bị đốt phá trong vòng 6 năm 1990 - 1995 thì con số lên tới 160.283 ha bị tàn phá. Chính phủ Việt Nam cũng đã có cố gắng để bảo vệ rừng và sự đa dạng sinh học, song kết quả vẫn chỉ dừng lại ở một mức rất hạn chế. Thứ hai, về mặt chính trị, mặc dù Chính phủ đã ban hành luật Quốc gia về bảo vệ môi tr−ờng nh−ng khả năng thực hiện của nó vẫn còn rất thấp. Về mặt lập pháp và trình độ lập pháp có thể thấy nội dung của Luật bảo vệ môi tr−ờng đã khá đầy đủ, công phu và khoa học, song cơ chế thực hiện luật ở nhiều nơi vẫn ch−a v−ợt qua đ−ợc sự trở ngại do bởi đội ngũ thi hành không thực hiện nghiêm minh hoặc tệ hơn nữa là ng−ời thi hành pháp luật bất chấp pháp luật, hành động sai vì mục đích kinh tế của cá nhân. Mặt khác, vì một số chính sách của chính phủ về mở cửa rừng cho các lâm tr−ờng quốc doanh đ−ợc phép khai thác cũng đã gây ra hậu quả xấu đối với tài nguyên rừng,... Thứ ba, vấn đề các thiết chế xã hội cơ bản khác nh− giáo dục, gia đình, y tế, tôn giáo,... trong thời kỳ Đổi mới cũng bộc lộ nhiều yếu tố tiêu cực đối với việc phá vỡ các chuẩn mực, giá trị, văn hóa truyền thống tốt đẹp về sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. Chẳng hạn, nh− đối với thiết chế gia đình nếu nh− các bậc cha mẹ gắng sức làm mọi việc để đem lại thu nhập cao cho gia đình và bất chấp các hậu quả về môi tr−ờng thì lẽ dĩ nhiên sự ảnh h−ởng của nó tới nhận thức của con cái sẽ rất lớn và những mô hình hành vi của bố mẹ th−ờng con cái sẽ học theo. Hay nh− thiết chế giáo dục, mặc dù đã có sự cố gắng rất lớn nh−ng ngành giáo dục Việt Nam ch−a thật sự tạo đ−ợc một khuôn mẫu hành vi cho học sinh hành động vì tài nguyên và môi tr−ờng. Hệ thống sách giáo khoa về môi tr−ờng đã đ−ợc biên soạn song một số kết quả nghiên cứu gần đây cho rằng nội dung ch−a thực sự phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh. Thêm vào đó, là sự khó khăn về cơ sở vật chất và Đội ngũ giáo viên giảng dạy về môi tr−ờng hiện nay vẫn còn rất mỏng và trình độ không cao. Về y tế cũng có rất nhiều vấn đề đáng bàn và trực tiếp nhất vẫn là vấn đề rác thải bệnh viện. Đây là một nguồn gây độc hại cho môi tr−ờng rất lớn. Nh−ng cho đến nay tỷ lệ rác thải bệnh viện đ−ợc xử lý theo đúng quy trình công nghệ vẫn ch−a đạt đ−ợc 50%. Do đó, y tế cũng đóng góp một phần đáng kể vào việc gây ô nhiễm môi tr−ờng. Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 25 Một trong những thiết chế đã phát huy tác dụng rất cao trong xã hội truyền thống đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng thì đến nay giá trị thực tiễn và tác dụng đã giảm đáng kể tr−ớc sức mạnh của đồng tiền, sự tấn công của cơ chế thị tr−ờng. Đó là tình trạng giảm thiêng đối với các biểu t−ợng tôn giáo. Nếu nh− c− dân trong truyền thống phải e dè tr−ớc các vị thần núi, thần sông, thần đất, thần rừng,... thì c− dân hiện nay không hoặc rất ít sợ hãi tr−ớc những biểu t−ợng đó. Cuối cùng phải kể đến dự di dân và giao l−u văn hóa diễn ra một cách mạnh mẽ đã làm cho các khuôn mẫu văn hóa truyền thống của các cộng đồng bị phá vỡ và kéo theo nó là sự tàn phá tài nguyên và huỷ hoại môi tr−ờng. Ví dụ nh− đối với “các biểu t−ợng văn hóa sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng” chúng tôi đã phân tích rằng các cộng đồng dân tộc thiểu số đã bảo vệ rừng bằng luật tục, bằng các biểu t−ợng thần linh. Vì dân c− trong cộng đồng đó cho rằng nếu vi phạm các khu rừng thiêng thì họ và cộng đồng của họ sẽ bị thần linh trừng phạt. Nh−ng trên thực tế, kể từ khi các làn sóng di dân diễn ra mạnh mẽ thì văn hóa của một số nhóm ng−ời Kinh đối với việc tàn phá rừng đã dạy cho các dân tộc thiểu số biết rằng rừng đ−ợc gọi là rừng thiêng thực chất cũng chẳng có vị thần linh nào cai quản. Phá rừng lấy gỗ không những chẳng bị thần linh trừng phạt mà còn làm kinh tế gia đình trở nên giàu có một cách nhanh chóng. Vì vậy, sức phá hoại của các nhóm dân di c− đã đ−ợc cộng h−ởng thêm với sức phá hoại của c− dân tại chỗ, điều này làm cho tài nguyên nhanh chóng bị cạn kiệt. Nh− đã từng đề cập, tình trạng giải thiêng đã diễn ra mạnh mẽ ở mọi miền đất n−ớc trong một vài thập niên gần đây. Nói cách khác là hàng loạt biểu t−ợng văn hóa có tác dụng bảo vệ môi tr−ờng bị mất đi. Đã có một thời gian dài ng−ời ta cổ vũ cho cái gọi là chủ nghĩa vô thần khoa học, theo đó họ không còn quan tâm tới tác dụng bảo vệ môi tr−ờng của các biểu t−ợng tôn giáo nên đã mất đi tác dụng bảo vệ môi tr−ờng của nhiều biểu t−ợng quan trọng. Nói về vấn đề này một cán bộ của Sở Khoa học công nghệ và Môi tr−ờng Quảng Ninh có ý kiến nh− sau: “Trong văn hóa bảo vệ môi tr−ờng tôi thấy cộng đồng tôn giáo có cái hay mà ta không theo. ở giác độ nào đó, với cộng đồng nào đó, phải tận dụng nó h−ớng tới nó để có lợi cho cộng đồng trong việc bảo vệ môi tr−ờng. Ví dụ bây giờ lùm cây này họ bảo có ma và ng−ời ta không dám chặt vậy thì quí quá đi chứ vì môi tr−ờng chỗ này đ−ợc bảo vệ rồi... Hoặc nh− là đối với ng− dân ven biển thì trong ý niệm của họ thì coi con cá này là hóa thân của ông S−, cho nên họ thấy nó là c−ng nó, nuôi nó, bảo vệ nó, đ−a nó về với biển và không ai dám ăn thịt nó cả. Đó là cái tập quán hay, ông S− nào thì không biết nh−ng những con cá Heo thì đ−ợc bảo vệ ... Cho nên quan điểm của tôi là phải nghiên cứu cả những biểu t−ợng văn hóa này để bổ trợ cho những giải pháp quản lý"2 Tình trạng giải thiêng của chúng ta đã diễn ra với một c−ờng độ cực mạnh đến mức các biểu t−ợng linh thiêng cũ mất đi nh−ng không kịp có các biểu t−ợng linh thiêng hay có ý nghĩa có thể thay thế vào. 2 Tài liệu toạ đàm với một số Sở, Ban, Ngành ở Quảng Ninh - Trong đề đề tài KCN 07-14 Tr. 41 Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 26 Tựu trung lại có thể thấy xu h−ớng các giá trị và khuôn mẫu văn hóa truyền thống tốt đẹp cho việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng đang ngày càng mai một do sức tấn công của mặt trái của cơ chế thị tr−ờng. Mặt khác, chúng ta cũng biết rằng mỗi khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng có thể chỉ phù hợp với từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể hoặc với những địa ph−ơng cụ thể... nên một yêu cầu tất yếu đặt ra đối với sự nghiệp bảo vệ môi tr−ờng là cần phải hiện đại hóa văn hóa môi tr−ờng cho phù hợp với hoàn cảnh hiện đại. Thực chất vấn đề ở đây chính là sự chuyển đổi khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng truyền thống sang khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng hiện đại. Quá trình chuyển đổi này không bao hàm sự triệt tiêu các khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng truyền thống mà cần có sự chắt lọc những yếu tố tốt đẹp của văn hóa môi tr−ờng truyền thống để kế thừa, đồng thời khắc phục những điểm còn hạn chế của văn hóa môi tr−ờng truyền thống. Có một điều theo chúng tôi là rất nan giải đối với việc đổi mới văn hóa môi tr−ờng tại Việt nam ngày nay đó là việc các tầng lớp dân c− mặc dù đã nhận thức đ−ợc tính nguy hại của hành vi của mình song họ không làm theo chuẩn mực mà chỉ làm thế nào để có lợi nhất cho riêng mình. Một kết quả điều tra xung đột môi tr−ờng mới đ−ợc chúng tôi tiến hành tháng 9 vừa qua tại Tân Hòa - Quốc Oai - Hà Tây cho thấy có 93,76% số dân c− nhận thức đ−ợc rằng môi tr−ờng nơi họ đang sống rất tồi tệ do hậu quả hành vi của họ hoặc gia đình họ gây nên nh−ng khi hỏi “Tại sao biết là việc làm của mình đang gây hại cho môi tr−ờng mà Ông(bà) vẫn làm?” có 98,20% số ng−ời đ−ợc hỏi trả lời rằng làm vì lý do kinh tế và ng−ời khác làm đ−ợc thì mình cũng làm đ−ợc do không có một sự phản đối hay cấm kỵ nào từ phía cộng đồng hoặc chính quyền địa ph−ơng. ở đây chúng ta chú ý hai khía cạnh: (i) mâu thuẫn giữa yêu cầu tăng tr−ởng kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi tr−ờng. Mâu thuẫn này luôn tồn tại không thể triệt tiêu nh−ng có thể làm giảm bớt nh− ở khía cạnh thứ hai phản ánh; (ii) tâm thế của c− dân nơi đây do cũng đã quá khó chịu với cảnh môi tr−ờng bị ô nhiễm nên có thể sẵn sàng hành động vì môi tr−ờng nếu có một trào l−u xã hội và một hệ chuẩn mực cùng ch−ơng trình hành động cụ thể. Bài học rút ra từ đây là việc chuyển đổi khuôn mẫu văn hóa môi tr−ờng từ truyền thống sang hiện đại phải đ−ợc tiến hành đồng bộ, rộng khắp, phải có hệ chuẩn mực cũng nh− các biện pháp cả vận động, cả c−ỡng chế thi hành mới đạt đ−ợc hiệu quả. Xin nêu thêm một ví dụ mà chính chúng tôi đã quan sát đ−ợc tại Hà Nội: Một thiếu nữ tay cầm một túi rác rời khỏi vị trí đang ngồi đến bỏ túi rác vào thùng rác cách đó khoảng 50m sau đó quay lại vị trí cũ. Hành vi này theo chúng tôi là hoàn toàn bình th−ờng nh−ng nó lại trở nên hành vi khác th−ờng trong con mắt của nhiều ng−ời đi đ−ờng lúc đó. Thậm chí chúng tôi còn nghe đ−ợc sự khẳng định của một số ng−ời rằng “Chắc chắn cô gái này là ng−ời n−ớc ngoài chứ không phải ng−ời Việt Nam”. Thấy gì qua quan sát này? Đó là sự thiếu tôn trọng các chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng và các quy định về trật tự, vệ sinh công cộng còn tồn tại trong một bộ Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 27 phận rất lớn dân c−. Vì cớ gì mà chỉ có ng−ời dân n−ớc ngoài mới có hành vi ứng xử đúng với văn hóa môi tr−ờng còn những ng−ời dân Việt Nam có hành vi ứng xử phù hợp với chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng thì lại bị coi là “lệch chuẩn”?. Nhiệm vụ của việc đổi mới, hiện đại hóa văn hóa môi tr−ờng là phải làm văn hóa môi tr−ờng truyền thống góp phần hỗ trợ cho văn hóa môi tr−ờng hiện đại v−ơn tới mục đích tối cao là sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. 3.2. Vấn đề xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng Sẽ là vô dụng nếu có một thứ đ−ợc gọi là văn hóa môi tr−ờng chỉ nằm trên giấy, trong ngăn tài liệu của các nhà nghiên cứu và các th− viện. Cần phải làm gì để văn hóa môi tr−ờng có thể đi đ−ợc vào cuộc sống, tiếp cận đ−ợc mọi ng−ời dân ở các trình độ khác nhau, tạo nên sự thay đổi ý thức của họ về việc cần phải sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng chính là vấn đề xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng. Thực chất vấn đề này gồm hai quá trình, đó là giáo dục thế hệ trẻ và tăng c−ờng yếu tố tham gia của các cộng đồng vào việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng. 3.2.1.Giáo dục văn hóa môi tr−ờng cho thế hệ trẻ Cho đến nay, ngành giáo dục Việt Nam đã có nhiều nỗ lực đáng kể trong việc truyền thụ kiến thức văn hóa môi tr−ờng cho các cấp học, song kết quả vẫn mới chỉ đạt đ−ợc ở mức khiêm tốn. Có thể nói rằng ý thức và những hành vi ứng xử phù hợp với văn hóa môi tr−ờng của học sinh về cơ bản vẫn chỉ đ−ợc đóng khung trong môi tr−ờng học đ−ờng. Khi ra khỏi tr−ờng học, nhiều học sinh lại có những hành vi thiếu sự tôn trọng môi tr−ờng. Phải chăng những vấn đề bất cập của giáo dục môi tr−ờng cho thế hệ trẻ chính là vì giáo trình cũng nh− đội ngũ truyền giảng ch−a phù hợp với tâm lý và trình độ học sinh nên ch−a gây đ−ợc hứng thú khi tiếp thu chủ đề này. Nh− tại phần tr−ớc chúng tôi cũng đã từng đặt câu hỏi rằng tại sao những hành vi phù hợp với văn hóa môi tr−ờng cuả ng−ời Việt Nam thì bị quy gán nh− một sự lệch chuẩn - mặc dù đó là sự lệch chuẩn theo chiều h−ớng tốt. Vậy thì chẳng lẽ chuẩn mực phổ biến của văn hóa đại chúng là không cần tôn trọng các chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng hay sao? Và lỗi này chính là sự ch−a thành công của quá trình xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng của các thiết chế xã hội cơ bản nh− giáo dục, gia đình, văn hóa,v.v... Nói cách khác là sự yếu kém của công tác truyền thông môi tr−ờng, vậy thực chất của vấn đề truyền thông môi tr−ờng là gì? Theo định nghĩa đ−ợc nhiều ng−ời chia sẻ nhất hiện nay thì truyền thông môi tr−ờng là việc sử dụng có kế hoạch và có chiến l−ợc qua các quá trình truyền thông và sản phẩm truyền thông nhằm hỗ trợ cho việc đề ra các chính sách, việc tham gia của công chúng và việc thực hiện các dự án h−ớng tới sự bền vững của môi tr−ờng. Khác với quá trình truyền thụ tri thức theo kiểu một chiều, truyền thông môi tr−ờng không nhằm quá nhiều vào việc phổ biến thông tin, mà nhằm vào việc chia sẻ nhận thức về một t−ơng lai bền vững và nhằm xây dựng khả năng giải quyết các vấn đề môi tr−ờng cho các nhóm ng−ời trong xã hội. Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 28 Kết quả của một số tranh luận về phát triển bền vững đã khẳng định truyền thông và giáo dục sẽ là lực đẩy cho quá trình học tập về môi tr−ờng và sẽ gây đ−ợc tác động tối thiểu ở ba mức độ sau: 1. Nhận thức về môi tr−ờng đ−ợc xác định bởi những yếu tố: bối cảnh văn hóa, quan niệm sống, cách xem xét các giá trị - các yếu tố này đều có thể đ−ợc học qua giáo dục và truyền thông. 2. Những tiêu chí và cách lựa chọn để quyết định hành vi phù hợp với chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng là kết quả của những cuộc thảo luận trong công chúng và thông qua các cách thức truyền thông dễ hiểu và lôi cuốn. 3. Sự phát triển bền vững - phù hợp với chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng hiện đại là việc phải tạo ra cách ứng xử mà phải dựa vào đa số, tránh tình trạng áp đặt. Những nhân tố này sẽ giúp cho xã hội phát triển những kỹ năng thích hợp để khắc phục khủng hoảng sinh thái. Tóm lại, công tác giáo dục và truyền thông văn hóa môi tr−ờng cho thế hệ trẻ cần hết sức chú ý tới quyền đ−ợc tham gia của chính đối t−ợng đ−ợc giáo dục hoặc truyền thông. Kinh nghiệm cho thấy, khi quyền đ−ợc tham gia vào các quá trình đào tạo hoặc truyền thông, thế hệ trẻ là một lực l−ợng hùng mạnh và năng nổ trong việc gìn giữ và bảo vệ môi tr−ờng. 3.2.2. Tăng c−ờng sự tham gia của các nhóm dân c− đối với việc xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng Văn hóa cũng nh− văn hóa môi tr−ờng đ−ợc đúc rút từ kinh nghiệm hoạt động thực tiễn của con ng−ời nên nó chính là sản phẩm của cuộc sống, phục vụ cuộc sống con ng−ời trong những cộng đồng hoặc những quốc gia cụ thể. Chính vì vậy, về nguyên tắc sẽ khó có sự thành công nếu nh− áp đặt một khuôn mẫu văn hóa của nơi này vào một nơi khác. Đồng thời cũng sẽ rất khó có sự h−ởng ứng và thực hành các khuôn mẫu văn hóa bị áp đặt nếu nh− các khuôn mẫu đó không phù hợp với các đặc điểm kinh tế - chính trị - văn hóa - xã hội của cộng đồng. Trong một nghiên cứu mới đây có tên “Tổ chức xã hội và vấn đề quản lý tài nguyên thiên nhiên”, Trần Đức Viên và A.Terry Rambo đã nghiên cứu tr−ờng hợp tại một bản và kết luận rằng: “dân bản tự họ ch−a bao giờ xây dựng và phát triển đ−ợc một tổ chức hay một thể chế cho việc quản lý tập thể có hiệu quả các nguồn tài nguyên mà vẫn chủ yếu dựa vào các hình thái tổ chức xã hội bên ngoài. Nên trong thực tế tình trạng cạnh tranh gần nh− không có kiểm soát nguồn tài nguyên ít ỏi của họ cứ tiếp diễn, và hậu quả tất yếu là sự suy thóai môi tr−ờng sẽ ngày một nghiêm trọng hơn”.3 Qua ví dụ này có thể cho chúng ta thấy tầm quan trọng của sự tham gia của ng−ời dân vào quá trình sử dụng và quản lý tài nguyên và xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng. Giả thuyết rằng nếu nh− ng−ời dân có đ−ợc sự tham gia cao hơn và có thể tổ chức đ−ợc một thể chế cho việc quản lý và sử dụng tài nguyên thì chắc chắn tình 3 Nghiên cứu Phát triển bền vững miền núi phía Bắc Việt Nam. Kỷ yếu hội thảo Quốc gia 8/1999 Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 29 trạng cạnh tranh không có sự kiểm soát các nguồn tài nguyên cũng sẽ giảm hẳn và theo đó việc nâng cao nhận thức về sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng sẽ đ−ợc cải thiện ở các tầng lớp dân c−. Thực chất của quá trình tăng c−ờng sự tham gia của các nhóm dân c− trong việc xã hội hóa văn hóa môi tr−ờng cũng nhằm tới việc làm thế nào để thay đổi đ−ợc cung cách ứng xử đối với môi tr−ờng của mọi thành viên trong xã hội. Có thể áp dụng ph−ơng thức thay đổi cách ứng xử của truyền thông môi tr−ờng gồm 5 b−ớc sau: 1. Quan sát và quan tâm những gì mà ng−ời dân thích và không thích khi nói về một cách ứng xử nào đó cần thay đổi 2. Nghiên cứu xem vấn đề gì đối với họ là quan trọng, thảo luận với họ là cách ứng xử nào mà họ sẽ áp dụng phù hợp với đời sống hàng ngày của họ nh− thế nào. Tìm hiểu xem nếu thay đổi cách ứng xử họ sẽ đ−ợc lợi gì và ai là ng−ời có ảnh h−ởng khiến họ sẽ thay đổi hành vi. 3. So sánh hình thức tham gia, trong đó chú ý tới việc so sánh những nhóm làm những điều mà văn hóa môi tr−ờng mới kỳ vọng với những nhóm không chịu hành động theo chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng mới. 4. Tổng kết những hành vi thân môi tr−ờng, những sự kiện chủ yếu ảnh h−ởng tới cách ứng xử của họ nh− lợi ích mà họ quan tâm, những thông tin mà họ thích, những ng−ời h−ớng dẫn d− luận mà họ tin cậy. 5. Đem lại lợi ích mà họ muốn trong khuôn khổ làm sao phù hợp và gần gũi nhất với chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng. L−u ý rằng cần phải đem lại những lợi ích thực tiễn chứ không chỉ có thông tin. Cần giải quyết những khó khăn họ đang gặp phải chứ không chỉ có giáo dục họ. Nghĩa là phải đồng bộ, vừa đem lại các dịch vụ đủ để họ thay đổi hành vi, vừa làm công tác xã hội hóa, truyền thông môi tr−ờng. Tóm lại, điều kiện tiên quyết để văn hóa môi tr−ờng có thể đi vào cuộc sống hiện thực và phát huy hiệu quả thực tế của mình nhất thiết cần có sự tăng c−ờng tính tham gia của ng−ời dân trong việc xã hội hóa môi tr−ờng bằng cả các hình thức đào tạo, truyền thông và các ch−ơng trình hành động. 3.3. Vấn đề thể chế hóa và hiệu lực hóa văn hóa môi tr−ờng Vấn đề thể chế hóa và hiệu lực hóa văn hóa môi tr−ờng là một bộ phận hợp thành không thể thiếu để văn hóa môi tr−ờng có thể đi vào thực tiễn, phát huy tác dụng. Thực chất của quá trình này chính là vấn đề hiện thực hóa công tác quản lý môi tr−ờng. Nội dung của công tác quản lý môi tr−ờng đ−ợc định nghĩa "là một lĩnh vực quản lý xã hội; có tác động tới hoạt động của con ng−ời dựa trên sự tiếp cận hệ thống và các kỹ năng điều phối thông tin, đối với các vấn đề có liên quan đến con ng−ời; xuất phát từ quan điểm định l−ợng, h−ớng tới sự phát triển bền vững và sử dụng hợp lý tài nguyên. Quản lý môi tr−ờng đ−ợc thực hiện bằng tổng hợp các biện pháp, chính sách, kinh tế, kỹ thuật, công nghệ, xã hội, văn hóa, giáo dục, v,v..."14 4 Quản lý môi tr−ờng cho sự phát triển bền vững. Nguyễn Ngọc Sinh, L−u Đức Hải, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn Văn hóa môi tr−ờng ở Việt Nam ngày nay: thực trạng và xu h−ớng biến đổi 30 Nh− chúng ta đều biết, để một khuôn mẫu văn hóa có thể phát huy đ−ợc tính hiệu quả trong đời sống thực tiễn cần phải có một quá trình lâu dài, với những biện pháp đồng bộ. Điều kiện tiên quyết để có thể dẫn tới sự thành công là yếu tố đ−ợc thể chế hóa hay nói cách khác là nội dung của các chuẩn mực phải h−ớng tới sự hợp lý và càng phù hợp với chuẩn mực của các tầng lớp dân c− bao nhiêu thì sẽ càng thu đ−ợc hiệu quả tích cực bấy nhiêu. Từ những kết quả nghiên cứu tài liệu có thể đ−a ra những kết luận ban đầu là: Về mặt các văn bản đã đ−ợc thể chế hóa của n−ớc ta hiện nay nếu nh− không dám nói là hoàn thiện thì về cơ bản cũng đã mang tính hệ thống và phản ánh đ−ợc các mục đích phù hợp với xu thế và giá trị chung của quốc gia cũng nh− quốc tế. Những nội dung này đã đ−ợc nêu rất rõ ràng trong Chỉ thị 36 CT/TW của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung −ơng Đảng Cộng sản Việt Nam về công tác quản lý và bảo vệ môi tr−ờng. Nội dung của Chỉ thị này theo chúng tôi là khá đầy đủ và hệ thống. Tuy vậy những kết quả đạt đ−ợc từ việc triển khai và thực thi thì cho đến nay vẫn còn hết sức khiêm tốn và hạn chế. Điều đó chứng tỏ vấn đề nằm ở chỗ công tác hiệu lực hóa không cao. Vậy vấn đề đặt ra ở đây là cần phải làm gì để có thể đạt đ−ợc hiệu quả cao nhất trong công tác hiệu lực hóa văn hóa môi tr−ờng ?. Trong khuôn khổ nhỏ hẹp của một bài viết, việc xây dựng và đề xuất mô hình cùng các biện pháp cụ thể sẽ là sự quá sức và cũng không đủ điều kiện để thực hiện. Chính vì vậy chúng tôi xin nêu định h−ớng có tính chất đặt vấn đề cho việc hiệu lực hóa văn hóa môi tr−ờng. Theo chúng tôi có ít nhất hai ph−ơng cách để đạt đ−ợc điều này. Thứ nhất: là bằng cách dùng thông tin và các hành vi giáo dục giúp đối t−ợng thay đổi nhận thức, từ đó dẫn tới việc họ sẽ tự điều chỉnh hành vi của họ theo h−ớng các giá trị mà xã hội mong muốn, song trở ngại lớn nhất của ph−ơng thức này là cần một khoảng thời gian rất dài. Bằng cách này cũng đã có nhiều n−ớc trên thế giới thành công. Chẳng hạn nh− tại Niu Di Lân, ng−ời ta đã tiến hành chiến l−ợc này trong vòng hơn 20 năm và cho đến nay những kết quả mà đất n−ớc này đạt đ−ợc đã rất đáng kể. Đơn cử nh− hành vi đổ rác, ng−ời dân ở đây đã có ý thức cao đến mức tự phân loại rác và bỏ vào những thùng khác nhau ... Những hành vi nh− vậy chính là sự thể hiện của văn hóa môi tr−ờng Thứ hai: là ph−ơng pháp dễ bị coi là khô cứng nh−ng theo chúng tôi nó có thể phát huy đ−ợc hiệu quả nhanh hơn ph−ơng pháp thứ nhất. Đó là việc áp dụng các biện pháp cứng rắn và các hình phạt nghiêm khắc để trừng phạt hành vi làm tổn hại đến môi tr−ờng. Ph−ơng pháp này có thể là ph−ơng pháp sẽ phát huy đ−ợc hiệu quả nhanh nhất với những n−ớc nh− n−ớc ta trong thời điểm hiện tại, khi mà ý thức đối với môi tr−ờng của các tầng lớp dân c− vẫn còn thấp. Tuy vậy, để áp dụng đ−ợc ph−ơng pháp này rất cần đến sự tham gia của cộng đồng vào sự thống nhất các chuẩn mực cũng nh− các điều bị ngăn cấm. Mặt khác cần có sự tuyên truyền rộng rãi các điều luật tr−ớc khi áp dụng và sự xúc tiến đồng bộ các giải pháp khác... 4. Thay lời kết luận Từ những kết quả nghiên cứu ban đầu cho thấy có nhiều vấn đề còn cần tiếp Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.ac.vn Tô Duy Hợp & Đặng Đình Long 31 tục phải bàn bạc và nghiên cứu sâu hơn nữa mới có thể xây dựng một bộ chuẩn mực văn hóa môi tr−ờng mang tính hiện đại nh−ng trong đó kế thừa đ−ợc các nhân tố tích cực của văn hóa truyền thống cũng nh− khả năng có tính thích ứng cao đối với các tầng lớp dân c−. Và trên thực tế, trong xã hội ngày nay những yếu tố tích cực của văn hóa truyền thống và cả văn hóa hiện đại đều đang bị xâm hại một cách nghiêm trọng. Thêm nữa trào l−u chạy theo lợi nhuận kinh tế bất chấp các giá trị khác, trong đó có giá trị bảo vệ môi tr−ờng đã khiến con ng−ời có nhiều hành vi thô bạo với tự nhiên hơn. Mặt khác, văn hóa môi tr−ờng đang rơi vào tình trạng khó xác định giá trị. Tức là ng−ời ta có thể biết rằng môi tr−ờng cần phải bảo vệ nh−ng trên thực tế ng−ời ta không biết cần bảo vệ cái gì, bảo vệ nh− thế nào. Nhận thức của các tầng lớp dân c− đối với việc sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi tr−ờng hiện nay nói chung còn thấp, không những "dân trí" thấp mà "quan trí" cũng vẫn còn thấp. Vì vậy muốn thay đổi hành vi của họ đối với môi tr−ờng thì việc đầu tiên là cần tập trung nâng cao nhận thức của dân c− đối với môi tr−ờng song hành với việc đẩy mạnh công tác hiệu lực hóa đối với các chuẩn mực môi tr−ờng. Đối với việc này không chỉ một ngành có thể làm đ−ợc mà cần huy động các ngành, các cấp cùng quan tâm, trong đó lấy thiết chế giáo dục và các ph−ơng tiện truyền thông đại chúng làm chủ đạo. Tài liệu tham khảo 1. Hoàng Xuân Tý, Nghiên cứu phát triển bền vững miền núi Việt Nam, Nxb Nông nghiệp 1999 2. Luật Bảo vệ môi tr−ờng, Nxb Chính trị Quốc gia 1997 3. Nghiên cứu Phát triển bền vững miền núi phía Bắc Việt Nam. Kỷ yếu hội thảo Quốc gia 8/1999 4. Quản lý môi tr−ờng cho sự phát triển bền vững. Nguyễn Ngọc Sinh, L−u Đức Hải, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội 5. Tài liệu tọa đàm với một số Sở, Ban, Ngành ở Quảng Ninh - Trong đề đề tài KHCN 07-14 Tr.41 6. Tài nguyên và môi tr−ờng. Tuyển tập Hội nghị khoa học. Nxb Khoa học kỹ thuật 7. Thực trạng các vấn đề cấp bách của môi tr−ờng đô thị và khu công nghiệp ở n−ớc ta. Phạm Ngọc Đăng. Các báo cáo khoa học về môi tr−ờng toàn quốc 1998.tr 57 8. Trần Ngọc Thêm. Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam. Nxb Văn hóa, Hà Nội-1996 Bản quyền thuộc Viện Xó hội học. www.ios.org.vn

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfvan_hoa_moi_truong_o_viet_nam_ngay_nay_thuc_trang_va_xu_huon.pdf