Kỹ thuật gieo trồng chế biến chè và cà phê

Tên đề tài : Kỹ thuật gieo trồng chế biến chè và cà phê Chè là đồ uống phổ biến ở Việt Nam cũng nh− trên thế giới. Theo thống kê, trên thế giới có hơn 20 n−ớc sản xuất chè, nh−ng có tới trên 100 n−ớc tiêu dùng chè, tổng sản l−ợng chè luân chuyển hàng năm trên thế giới khoảng 2 triệu tấn. Trong 10 năm trở lại đây, trong các mặt hàng nông sản thực phẩm có khối l−ợng l−u thông lớn, thì chè là mặt hàng có thị tr−ờng và giá cả ổn định nhất. Việt Nam là 1 trong 7 vùng đ−ợc xác định là quê h−ơng của cây chè. Đất đai, khí hậu vùng trung du, miền núi phía Bắc, miền Bắc trung bộ, vùng cao nguyên nam trung bộ rất thích hợp cho cây chè sinh tr−ởng, phát triển, Việt Nam đã có lịch sử phát triển chè trên 1 thế kỷ. Ngày nay nhu cầu trong n−ớc yêu cầu chè ngon có chất l−ợng cao rất lớn, khoảng 20.000 -30.000 tấn/năm. Mặt khác chè cũng là mặt hàng xuất khẩu có giá trị, nhu cầu xuất khẩu hằng năm rất lớn có thể đến 4 - 5 vạn tấn/năm. Hiện nay tổng sản l−ợng chè của ta mới đạt khoảng 4 vạn tấn chè búp khô. Năng suất chè búp t−ơi của ta còn thấp, mới đạt bình quân trên 3 tấn búp t−ơi/1 ha. Đất đai trung du, miền núi của ta còn có thể phát triển thêm diện tích trồng chè trong những năm tới. Do vậy, phần đầu của cuốn sách nhỏ này sẽ giúp cán bộ khuyến nông, bà con nông dân biết thêm những giống chè mới có năng suất cao, phẩm chất tốt, trồng đúng kỹ thuật nhằm mang lại hiệu quả kinh tế cao góp phần xóa đói, giảm nghèo. 1. Tình hình sản xuất và tiêu thụ chè trên thế giới Trên thế giới có khoảng 40 n−ớc trồng chè. Châu á trồng nhiều chè nhất sau đó là châu Phi Theo thống kê của FAO năm 1990 diện tích chè toàn thế giới có 2.241.000 ha năng suất bìn quân 807 kg chè khô/ha. Tổng sản l−ợng chè khô: 1.807.000 tấn. Những n−ớc có diện tích sản l−ợng chè nhiều trên thế giới là Trung Quốc: 1.322.000 ha, với sản l−ợng 551.000 tấn; ấ Độ: 418.000 ha, 717.000 tấn; Srilanca 240.000 ha, 233.000 tấn; Indonesia: 108.000 ha vớ 165.000 tấn. Sản l−ợng chè xuất khẩu khoảng 766.580 tấn. Những n−ớc hàng năm nhập khẩ chè nhiều trên thế giới là: Anh, Mỹ, Pakixtan, Ai cập, Canada. 2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ chè trong n−ớc N−ớc ta có lịch sử trồng chè lâu đời. Năm 1890, một số đồn điền chè đầu tiên đ−ợc thành lậ ở Vĩnh Phú, Quảng Nam - Đà Nẵng, Quảng Ngãi. Thời kỳ 1925 - 1940 ng−ời Pháp mở cá đồn điền ở cao nguyên Trung bộ. Đến năm 1938, Việt Nam có 13405 ha với sản l−ợng 610 tấn chè khô. Trong kháng chiến chống Pháp hầu hết v−ờn chè bị bỏ hoang. Sau năm 1954 miền Bắc đẩy mạnh sản xuất chè thành lập các nông tr−ờng và hợp tác xã trồng chè. Tr−ớ 1975, miền Bắc có trên 40.000 ha chè với sản l−ợng trên 2 vạn tấn chè khô. Chè xuất khẩ hàng năm khoảng trên d−ới 10.000 tấn.

pdf52 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Lượt xem: 1846 | Lượt tải: 2download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Kỹ thuật gieo trồng chế biến chè và cà phê, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
dinh d−ìng ph¶i ë d¹ng dÔ tiªu míi cã ý nghÜa. 36 Ngoµi NPK ®Ó trång cµ phª cÇn lo¹i ®Êt cã Ýt nhÊt 2% mïn. §Ó t¨ng l−îng mïn th× viÖc trång c©y hä ®Ëu, c©y ph©n xanh nh− cèt khÝ, ®Ëu mÌo ... ®Ó tñ ®Êt, Ðp xanh cho cµ phª lµ rÊt quan träng. So víi c©y chÌ th× cµ phª thÝch hîp víi ®é pH cña ®Êt Ýt chua h¬n, cô thÓ lµ tõ 5,5 ®Õn 6,5. §èi víi ®Êt qu¸ chua, pH < 5 th× cÇn bãn lãt v«i khi trång. Nh− trªn ®· nãi, ®Êt bazan lµ thÝch hîp nhÊt ®Ó trång c¸c c©y c«ng nghiÖp l©u n¨m, ®Æc biÖt lµ cao su, cµ phª. §Êt bazan cã ®é t¬i xèp tíi 60%, tho¸t n−íc nhanh vµ gi÷ Èm tèt, tho¸ng khÝ. Hµm l−îng N tæng sè 0,1 - 0,15%, P2O5 tæng sè 0,08 - 0,1%, K2O tæng sè 0,05 - 0,1% lµ phï hîp víi yªu cÇu cña c©y cµ phª. Ngoµi ra bazan cßn cã Bo, Zn, Cu, Fe ... lµ c¸c vi l−îng rÊt quan träng ®èi víi phÈm chÊt cµ phª. Ngoµi ®Êt bazan, cµ phª cßn trång ®−îc trªn ®Êt poãc-phia, diÖp th¹ch sÐt, diÖp th¹ch mica, diÖp th¹ch v«i, phï sa cæ, ®¸ v«i, dèc tô ... Tuy c¸c lo¹i nµy kÐm ®Êt bazan, nh−ng nÕu ®−îc th©m canh tèt ngay tõ ®Çu th× cµ phª vÉn cho n¨ng suÊt cao. Do ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh miÒn nói, nªn nhiÒu diÖn tÝch cµ phª cña ta, n»m trªn ®é dèc nhÊt ®Þnh, do vËy, dï trång cµ phª trªn lo¹i ®Êt nµo còng ph¶i cã biÖn ph¸p chèng xãi mßn b¶o vÖ ®Êt nh− trång theo ®−êng ®ång møc, gieo c©y ng¾n ngµy hä ®Ëu ch¾n dßng ch¶y, trång rõng ®Çu nguån, bè trÝ trång cµ phª theo h×nh nanh sÊu v.v... vµ nhÊt thiÕt ph¶i t×m c¸ch båi d−ìng n©ng cao ®é ph× cho ®Êt trong qu¸ tr×nh ch¨m sãc, khai th¸c cµ phª. V. NH÷NG BIÖN PH¸P Kü THUËT S¶N XUÊT Cµ PH£ C©y cµ phª lµ mét trong nh÷ng c©y trång, ®ßi hái th©m canh cao ngay tõ ®Çu th× v−ên c©y míi cã n¨ng suÊt vµ kÐo dµi tuæi thä. TÊt c¶ c¸c kh©u tõ chän gièng, lµm ®Êt, bãn lãt, trång, ch¨m sãc, t−íi, phßng chèng s©u bÖnh, thu ho¹ch, chÕ biÕn v.v... ®Òu ph¶i tu©n thñ nghiªm tóc nh÷ng quy tr×nh kü thuËt. Chän gièng Còng nh− ®èi víi c¸c c©y trång nãi chung, khi chän gièng cµ phª cÇn tu©n thñ nh÷ng nguyªn t¾c chñ yÕu sau ®©y: - C©y ®Ó thu qu¶ lµm gièng ph¶i khoÎ m¹nh, sinh tr−ëng tèt, cã n¨ng suÊt qu¶ cao h¬n b×nh qu©n cña c¸c c©y trong v−ên, n¨ng suÊt qu¶ ph¶i æn ®Þnh qua 4 -5 vô, kh«ng cã t×nh tr¹ng n¨ng suÊt n¨m cao n¨m thÊp, cã søc kh¸ng s©u bÖnh, ®Æc biÖt lµ ®èi víi s©u ®ôc th©n vµ bÖnh gØ s¾t, phÈm chÊt (h−¬ng vÞ) nh©n th¬m. Nh÷ng c©y nh− vËy cÇn ®¸nh dÊu riªng ®Ó cã chÕ ®é ch¨m sãc −u tiªn vµ ®Ó thu qu¶ tr¸nh bÞ lÉn. - Qu¶ ®Ó gièng ph¶i mÈy, chÝn ®Òu mét mÇu, khi thu h¸i qu¶ ph¶i ®−îc chÝn giµ, kh«ng lÊy qu¶ ph¸t triÓn kh«ng c©n ®èi vµ chÝn Ðp. Thu h¸i ®Ó riªng vµ ph¶i chÕ biÕn kÞp thêi. Kh«ng b¶o qu¶n qu¸ 50 -60 ngµy míi ®em gieo −¬m, v× qu¸ thêi h¹n h¹t mÊt kh¶ n¨ng nÈy mÇm, hoÆc nÈy mÇm rÊt kÐm vµ c©y con yÕu, kh«ng ®¹t tiªu chuÈn trång. - Ng−êi s¶n xuÊt cµ phª nªn dïng c¸c gièng ®· ®−îc Nhµ n−íc c«ng nhËn v× c¸c gièng ®ã ®· ®−îc kh¶o s¸t, thùc nghiÖm, ®¸nh gi¸ vµ khu vùc ho¸. §Ó ®¶m b¶o chÊt l−îng cña gièng nªn mua h¹t cña c¸c c¬ së quèc doanh hoÆc t− nh©n cã uy tÝn s¶n xuÊt cµ phª. Nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n cña mét sè gièng cµ phª chÌ cã ë n−íc ta. 37 + Typica, cã phÈm chÊt kh¸, ®−îc thÞ tr−êng −a chuéng; ®−îc trång nhiÒu ë Nam Mü, nhÊt lµ Braxin. Gièng nµy th−a cµnh, Ýt l¸, bóp non mÇu n©u nh¹t, th©n cao - tÝnh tõ mÆt ®Êt ®Õn cÆp cµnh ®Çu tiªn trung b×nh tíi 50 -60cm vµ kh«ng ®−îc che ch¾n, t¹o thuËn lîi cho s©u xÐn tãc (con tr−ëng thµnh cña s©u ®ôc th©n) tiÕp cËn, ®Î trøng, gièng nµy kÐm chÞu h¹n, dÔ nhiÔm s©u bÖnh nhÊt lµ bÖnh gØ s¾t vµ s©u ®ôc th©n. VÒ mïa ®«ng, c©y th−êng rông l¸ hµng lo¹t do kh« h¹n vµ s©u bÖnh. Gièng nµy, ë n−íc ta cã rÊt Ýt. + Bourbon ®−îc du nhËp vµo n−íc ta gÇn 150 n¨m. Trong nh÷ng n¨m 60, miÒn B¾c ®· trång hµng ngh×n hecta ë c¸c tØnh b¾c khu 4 cò vµ mét sè tØnh miÒn nói, trung du. Nh−ng hiÖn nay, diÖn tÝch cña gièng nµy ®· gi¶m ®i rÊt nhiÒu do s©u bÖnh, n¨ng suÊt thÊp, trung b×nh chØ ®¹t 5 - 6 t¹ nh©n/ha, nÕu ch¨m sãc vµ phßng trõ s©u bÖnh tèt, còng chØ ®¹t tèi ®a trªn d−íi 1 tÊn nh©n/ha. Bourbon lµ gièng cµ phª chÌ cã h−¬ng vÞ rÊt th¬m, ngon, ®−îc gi¸ trªn thÞ tr−êng, n¨m 1994 gi¸ 1 tÊn nh©n ®· ®¹t tõ 3500 ®Õn h¬n 4000 USD. VÒ h×nh th¸i, Bourbon cã nhiÒu cµnh h¬n Typica vµ ®èt cµnh còng ng¾n h¬n; bóp non mÇu xanh nh¹t. Tuy vËy, ®o¹n th©n trèng, khung cµnh vÉn cao, b×nh qu©n 40 -50cm. Gièng nµy còng kÐm chÞu h¹n vµ dÔ nhiÔm s©u ®ôc th©n, bÖnh gØ s¾t; VÒ mïa ®«ng th−êng rông l¸ hµng lo¹t do h¹n vµ s©u bÖnh. Gièng nµy cßn ®−îc trång trong c¸c v−ên gia ®×nh ë mét sè tØnh miÒn nói nh− Cao B»ng, L¹ng S¬n, Yªn B¸i v.v vµ cho thu ho¹ch 250 -300g nh©n/c©y. Gièng Bourbon do ®ét biÕn cña cµ phª chÌ vµ cã nguån gèc ë ®¶o Reunion thuéc Ph¸p. + Moka, lµ do ®ét biÕn cña cµ phª chÌ. Th©n c©y nhá, nhiÒu cµnh, Ýt qu¶ song h−¬ng vÞ rÊt th¬m ngon. Gièng nµy Ýt phè biÕn ë n−íc ta. Tõ gièng Moka, Tr¹m nghiªn cøu c©y nhiÖt ®íi Phñ Qu× (NghÖ An) ®· tuyÓn chän ra gièng PQ1 cã nhiÒu triÓn väng cã thÓ ®−îc khuyÕn c¸o trång víi mét tû lÖ nhÊt ®Þnh trong c¬ cÊu diÖn tÝch cµ phª chÌ. + Mundo Novo, lµ kÕt qu¶ lai tù nhiªn gi÷a gièng Bourbon víi mét gièng cµ phª chÌ cã nguån gèc ë ®¶o Xumatra (Indonexia). Gièng nµy do c¸c nhµ khoa häc t¹o ra ë Braxin, cã søc sinh tr−ëng m¹nh, c©y khoÎ vµ nhiÒu qu¶, nh−ng tû lÖ qu¶ lÐp cao. Gièng nµy kh«ng cã nhiÒu ë n−íc ta. + Catura, do ®ét biÕn tõ gièng Bourbon ë Braxin vµ míi t×m thÊy vµo cuèi nh÷ng n¨m 50. §Æc ®iÓm cña Catura lµ c©y thÊp, th©n to cµnh l¸ rËm r¹p, ®o¹n th©n tõ mÆt ®Êt ®Õn cÆp cµnh thø nhÊt kh¸ ng¾n, trung b×nh trªn d−íi 20cm vµ ®−îc c¸c cµnh l¸ che phñ kh¸ kÝn, ®Æc ®iÓm nµy cã ¶nh h−ëng tÝch cùc ®èi víi tÝnh kh¸ng s©u ®ôc th©n. §èt cµnh ng¾n vµ sai qu¶. Cã kh¶ n¨ng chèng h¹n kh¸, nh−ng nhiÔm bÖnh gØ s¾t cao. H¹t nhá vµ phÈm chÊt vµo lo¹i trªn trung b×nh. Catura míi nhËp vµo n−íc ta vµ ®−îc trång ë mét sè n¬i. NÕu ®−îc ch¨m sãc tèt vµ trõ bÖnh gØ s¾t th× gièng Catura tá ra cã triÓn väng. + Catimor lµ gièng cµ phª chÌ ®ang ®−îc khuyÕn khÝch trång réng r·i ë n−íc ta vµ c¸c n−íc kh¸c. Gièng nµy do c¸c nhµ khoa häc Bå §µo Nha lai t¹o gi÷a gièng Catura víi mét chñng lai tù nhiªn cña cµ phª chÌ vµ cµ phª vèi gäi lµ Hybrido de Timor. Catimor ®−îc nhËp vµo n−íc ta tõ n¨m 1985 vµ ®−îc ViÖn nghiªn cøu c©y cµ phª Eakmat kh¶o nghiÖm ë nhiÒu vïng vµ ®−îc ®¸nh gi¸ lµ gièng cã triÓn väng. HiÖn nay, Catimor ®· ®−îc trång hµng ngh×n hecta ë c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c nh− S¬n La, Lai Ch©u, Tuyªn Quang ... Catimor thÊp c©y, t¸n gän, lãng cµnh ng¾n b×nh qu©n 2,5 - 4cm, rËm l¸, sai qu¶; ®o¹n th©n tõ gèc ®Õn cÆp cµnh thø nhÊt rÊt ng¾n, trung b×nh trªn d−íi 20cm vµ ®−îc c¸c cµnh l¸ che ch¾n kh¸ kÝn, do vËy b¶o vÖ chèng xÐn tãc ®Î trøng. HiÖn nay ®· thÊy Catimor Ýt bÞ s©u ®ôc th©n ph¸ h¹i; tû lÖ bÞ s©u thÊp h¬n nhiÒu lÇn so víi c¸c gièng cµ phª chÌ kh¸c. Thªm vµo ®ã, qua quan s¸t thÊy Catimor cã søc ®Ò kh¸ng nÊm gØ s¾t kh¸. Trong c¸c vô ®«ng kh« h¹n l¸ kh«ng rông, c©y vÉn xanh tèt. Mét ®Æc ®iÓm ®¸ng chó ý lµ Catimor cã thÓ trång dµy víi mËt ®é 38 5000 - 6000 c©y/ha mµ n¨ng suÊt qu¶ tõng c©y vÉn cao, ngay tõ vô thu bãi ®· ®¹t 1,4 - 1,6 tÊn nh©n/ha. Khi b−íc vµo thêi kú kinh doanh 4 - 5 n¨m, n¨ng suÊt nh©n lªn tíi 2,5 - 3 tÊn/ha. Gièng nµy rÊt cÇn th©m canh cao vµ liªn tôc, ®ßi hái ®Êt s©u, nhiÒu mïn, ®ñ Êm, cã søc chèng h¹n kh¸. Tuy h¹t nhá nh−ng h−¬ng vÞ thuéc lo¹i kh¸ do vËy cã gi¸ trªn thÞ tr−êng. HiÖn nay ë vïng T©y B¾c, Catimor ®ang cã hiÖn t−îng kh« cµnh, kh« qu¶ vµ dÔ mÉn c¶m víi s−¬ng muèi. ChÕ biÕn vµ b¶o qu¶n h¹t gièng Sau khi thu h¸i, trong vßng 24 giê ph¶i chÕ biÕn ngay. Qu¶ cµ phª sau khi x¸t s¹ch vá thÞt ®em ñ 8 ®Õn 12 giê; bá l−îng h¹t vµo thóng ®Ëy bao t¶i vµ ®Æt n¬i kh«, Êm. TiÕp theo, ®em röa s¹ch nhít råi t¶i máng, hong kh« trong n¬i r©m m¸t, tho¸ng trªn nÒn g¹ch, xi m¨ng hoÆc trªn nong nia, phªn nøa, tre. Th−êng xuyªn cµo ®¶o cho mau r¸o n−íc vµ h¹t kh« ®Òu. Chó ý kh«ng ®−îc ph¬i h¹t ngoµi trêi n¾ng to. Khi c¾n thö thÊy h¹t cßn dÎo, ngoµi vá trÊu kh« n−íc lµ ®−îc; lóc nµy thuû phÇn cña h¹t cßn kho¶ng 18 -20%. Sau ®ã, h¹t ®· cã thÓ ®em gieo −¬m ngay. Gieo −¬m cµng sím th× tû lÖ nÈy mÇm cµng cao, c©y con mäc khoÎ. Tr−êng hîp cÇn ph¶i b¶o qu¶n th× tiÕn hµnh nh− sau: ®æ h¹t gièng vµo nong, nia víi ®é dÇy 5 - 7cm vµ ®Æt trªn gi¸ cao, n¬i kh«, r©m m¸t, tho¸ng giã. TuyÖt ®èi kh«ng ®æ h¹t vµo bao t¶i v× ®é Èm cña h¹t cßn cao, dÔ g©y nÊm mèc lµm h¹i søc nÈy mÇm. Hµng ngµy ph¶i cµo ®¶o h¹t. Kh«ng ®Ó h¹t bÞ Èm −ít hoÆc cã ¸nh n¾ng. Thêi gian b¶o qu¶n kh«ng ®−îc qu¸ 55 - 60 ngµy. C¸ch gieo −¬m Cã 2 c¸ch gieo −¬m: - Gieo trong tói bÇu - Gieo vµo luèng ®Êt C¶ 2 c¸ch nµy ®Òu ph¶i bè trÝ trong v−ên −¬m cã giµn che ch¾n, ®Ó ch¨m sãc. NhiÒu n¨m nay, c¸c c¬ së trång cµ phª còng nh− trång c©y ¨n qu¶ nãi chung, ng−êi ta chñ yÕu gieo −¬m c©y con trong tói bÇu ®Ó thay cho viÖc gieo −¬m vµo luèng nh− thêi gian tr−íc ®©y. Gieo −¬m trong tói bÇu cã nh÷ng −u ®iÓm lµ: viÖc ch¨m bãn chØ tËp trung trong tói bÇu; tiÕt kiÖm ®−îc rÊt nhiÒu diÖn tÝch v−ên −¬m; khi trång ®¶m b¶o tû lÖ sèng cao, vËn chuyÓn c©y con trong bÇu kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn bé rÔ ... Tuy vËy, gi¸ thµnh c©y con cao h¬n v× ph¶i chi phÝ tói ni l«ng vµ c«ng ®−a ®Êt vµo bÇu. Gieo −¬m vµo luèng th× kh«ng ph¶i chi phÝ tói bÇu vµ ®ì tèn c«ng ®−a ®Êt vµo bÇu. Nh−ng khi trång míi ph¶i tèn c«ng ®µo bøng bÇu, mµ rÊt dÔ lµm ¶nh h−ëng bé rÔ c©y con. C¸ch nµy, hiÖn nay kh«ng ®−îc khuyÕn c¸o trong viÖc −¬m c©y l©u n¨m kÓ c¶ c©y rõng. + Gieo −¬m trong tói bÇu Tói bÇu b»ng ni l«ng, kÝch th−íc 17cm x 25cm, kh«ng nªn dïng tói cã kÝch cì nhá h¬n, v× c©y cµ phª ®−îc −¬m Ýt nhÊt 6 th¸ng, cÇn ®ñ dinh d−ìng vµ ®ñ ®é s©u ®Ó bé rÔ ph¸t triÓn tù 39 nhiªn, nhÊt lµ rÔ cäc ph¶i ®−îc ¨n s©u vµ th¼ng ®øng. ë ®¸y tói cÇn ®ôc 8 lç nhá ®Ó khi t−íi dÔ tho¸t n−íc. §Êt bá vµo bÇu gåm: 1,8kg ®Êt mÆt (mÇu tèt, s¹ch cá vµ t¹p chÊt, t¬i xèp) + 0,250kg ph©n chuång hoai môc + 8g supe l©n. C¨n cø vµo tû lÖ trªn chuÈn bÞ ®Êt thµnh ®èng, trén ®Òu kü víi ph©n, sau ®ã cho vµo tói ni l«ng, mçi tói 2kg vµ l¾c võa ph¶i cho ®Êt b¸m s¸t vµ c¨ng ®¸y tói. XÕp tói bÇu s¸t vµo nhau thµnh luèng dµi; bÒ ngang luèng réng 1 - 1,2m, luèng c¸ch luèng 40 - 45cm ®Ó ®i l¹i ch¨m bãn. §é dµi cña luèng tuú theo sè tói nhiÒu hay Ýt vµ phô thuéc vµo kÝch th−íc v−ên −¬m. Xung quanh luèng nªn lÊp ®Êt cao 1/3 tói bÇu. V−ên −¬m cÇn lµm giµn che vµ cã phªn qu©y xung quanh. M¸i giµn che ph¶i ®ñ cao ®Ó dÔ dµng ®i l¹i ch¨m sãc c©y (1,8 - 2,0m) vµ kÕt cÊu m¸i thµnh tõng tÊm phªn ®Ó tiÖn xª dÞch, ®iÒu chØnh ¸nh s¸ng khi cÇn thiÕt. Tr−íc khi gieo h¹t vµo tói bÇu, h¹t cÇn ®−îc xö lý vµ ñ nh− sau: LÊy nöa c©n v«i ®· t«i hoÆc v«i bét ®em hoµ vµo 20 lÝt n−íc, khuÊy kü, ®Ó l¾ng råi g¹n lÊy n−íc v«i trong ®em ®un nãng tíi 600C, ®æ h¹t vµo ng©m trong 20 - 24 giê, vít h¹t ra ®em röa kü cho s¹ch nhít, chó ý ®·i vµ lo¹i bá hÕt h¹t næi, h¹t ®en, lÐp, xÊu. Nh÷ng h¹t tèt ®em ñ. NÕu l−îng h¹t Ýt nªn ñ trong sät, thóng, ë ®¸y lãt mét líp cá, r¬m kh« s¹ch vµ bªn trªn phñ líp bao t¶i s¹ch; ®æ h¹t lªn líp bao t¶i råi phñ trªn h¹t b»ng líp bao t¶i. Nh÷ng ngµy tiÕp theo cÇn t−íi n−íc Êm 600C ®Ó l−îng h¹t ®ñ Èm vµ lu«n gi÷ ®−îc nhiÖt ®é 30 - 320C. Sau 2 -3 tuÇn, h¹t b¾t ®Çu nÈy mÇm. ë miÒn B¾c, ñ h¹t vµo th¸ng 11 - 12, nÕu gÆp c¸c ®ît giã mïa ®«ng b¾c, ph¶i chó ý gi÷ Êm cho h¹t. Khi cÇn gieo −¬m l−îng h¹t lín sau khi xö lý, ®em ñ vµo gãc nhµ (kho, bÕp) ... trªn nÒn cøng (g¹ch, xi m¨ng) kÝn giã, dÔ gi÷ nhiÖt. §æ líp c¸t s¹ch dÇy 4 - 5cm, phñ líp bao t¶i lªn vµ ®æ h¹t dµn ®Òu, dÇy 4 -5 cm; r¾c líp c¸t võa phñ kÝn líp h¹t vµ trªn cïng phñ bao t¶i vµ r¬m, cá kh«. Hµng ngµy dïng n−íc Êm 600C t−íi ®Òu kh¾p cho tíi líp c¸t d−íi cïng cã ®ñ n−íc vµo buæi s¸ng vµ chiÒu tèi. Kinh nghiÖm cho thÊy gi÷ ®ñ Êm vµ Èm liªn tôc, ®Òu ®Æn th× h¹t mau vµ dÔ n¶y mÇm. Khi gÆp giã rÐt ph¶i che ch¾n, chèng giã lïa lµm mÊt nhiÖt ®é. Sau vµi tuÇn, kiÓm tra thÊy h¹t n¶y mÇm ®em gieo vµo bÇu hoÆc vµo mÆt luèng v−ên −¬m, (hµng ngµy sau khi cã nh÷ng h¹t ®Çu tiªn n¶y mÇm, lùa h¹t nÈy mÇm ®em gieo tr−íc). Chäc mét lç s©u 1 cm ë gi÷a bÇu ®Êt, ®Æt h¹t cµ phª vµo ®ã nhí ph¶i ®Æt óp h¹t (mÆt ph¼ng h¹t xuèng d−íi, mÆt cong lªn trªn) vµ ®Æt n»m ngang hoµn toµn. LÊp h¹t b»ng líp ®Êt bét, máng, bªn trªn phñ mét líp mïn c−a hoÆc trÊu dÇy 1 cm råi t−íi n−íc cho ®ñ Èm. Khi gieo h¹t, cø 10 - 15 bÇu th× cã 1 bÇu gieo 2 h¹t ®Ó lÊy c©y dù tr÷ khi cÇn trång dÆm. T−íi n−íc lµ kh©u quan träng ®Ó ch¨m sãc c©y con, nhÊt lµ trong mïa kh« h¹n. Sau gieo 2 - 3 ngµy, cÇn t−íi n−íc theo c¸ch phun m−a b»ng thïng «doa hoÆc b×nh b¬m thuèc s©u (®−îc röa s¹ch) tuú theo møc ®é kh« h¹n nhiÒu hay Ýt mµ vµi ba ngµy t−íi n−íc 1 lÇn. C©y con ®−îc bãn thóc b»ng n−íc ph©n khi c©y cã mét cÆp l¸ sß vµ 2 cÆp l¸ thËt: pha lo·ng ph©n chuång hoai môc, ng©m kü theo tû lÖ 1 ph©n 20 n−íc l· + n−íc ph©n urª nång ®é 0,1% (nöa l¹ng urª pha 50 lÝt n−íc). Sau mçi lÇn phun n−íc ph©n nh− vËy, ph¶i phun röa l¸ ngay b»ng n−íc l· ®Ó l¸ cµ phª khái bÞ ch¸y. N¬i −¬m h¹t cÇn cã r·nh tho¸t n−íc khi gÆp m−a to. MÆt kh¸c còng cÇn ®¾p bê ch¾n kh«ng cho n−íc m−a trµn vµo v−ên −¬m. Khi b¾t ®Çu cã m−a xu©n viÖc t−íi n−íc cã thÓ kÐo dµi 5 - 7 ngµy thËm chÝ 10 ngµy mét lÇn. T−íi n−íc ph©n thóc cho c©y con cø 20 - 25 ngµy 1 lÇn. 40 Th−êng xuyªn nhæ cá d¹i míi mäc ë c¸c tói bÇu, nÕu mÆt bÇu bÞ ®ãng v¸ng dïng thanh tre nhän ®Ó ph¸ v¸ng. NÕu cã dÕ c¾n c©y con cÇn b¾t diÖt hoÆc phun padan 0,1% nÕu nhiÒu c©y bÞ lë cæ rÔ th× phun validacin pha 0,5%. Nãi chung nªn h¹n chÕ dïng thuèc trõ s©u bÖnh. C©y cµ phª con cÇn ®−îc huÊn luyÖn cho quen dÇn víi ¸nh n¾ng trong qu¸ tr×nh sinh tr−ëng t¹i v−ên −¬m ®Ó sau nµy ®em trång c©y sÏ cøng c¸p h¬n. C©y con ®−îc huÊn luyÖn khi cã mét cÆp l¸ thËt b»ng c¸ch xª dÞch phªn che m¸i, lóc ®Çu khe hë Ýt sau dÇn më réng h¬n, tíi khi c©y cã 5 -6 cÆp l¸ thËt (tøc lµ tr−íc khi ®em trång 30 ngµy) th× dì bá m¸i che. Khi c©y xuÊt v−ên ®em trång, c©y con ph¶i ®¹t c¸c chØ sè: −¬m ®−îc 6 - 7 th¸ng, cao trªn 20cm, cã h¬n 5 cÆp l¸ thËt, kh«ng cã s©u bÖnh, kh«ng bÞ dÞ d¹ng nh−: th©n mäc cong queo, l¸ ngän xo¨n. Cã hé gia ®×nh cßn kiÓm tra c¶ rÔ c¸i ph¸t triÓn th¼ng míi trång, b»ng c¸ch quan s¸t ®¸y bÇu hoÆc gì nhÑ bÇu ®Ó kiÓm tra. C¸ch nµy ®ßi hái ph¶i cã kinh nghiÖm vµ thËn träng v× dÔ ¶nh h−ëng tíi bé rÔ c©y con. NÕu kh«ng cã ®iÒu kiÖn gieo −¬m trong tói bÇu th× lµm luèng ®Ó gieo. Sau khi cµy bõa kü bãn lãt 4 t¹ ph©n chuång hoai cho 100m2 v−ên −¬m, luèng réng 1,2m, cao 20 - 25cm. H¹t ®−îc xö lý vµ ñ, khi h¹t n¶y mÇm ®Æt vµo mÆt luèng nh− c¸ch ®Æt h¹t vµo bÇu. H¹t c¸ch h¹t vµ hµng c¸ch hµng 20 x 20cm, lÊp h¹t b»ng líp ®Êt bét máng, bªn trªn phñ mïn c−a hoÆc trÊu dÇy 1cm. Sau ®ã tiÕn hµnh ch¨m sãc nh− ®èi víi gieo −¬m trong tói bÇu. TRånG Vµ CH¨M SãC Cµ PH£ Sau kh©u chän vµ chuÈn bÞ h¹t gièng, gieo −¬m ®óng kü thuËt lµ kh©u chän vµ lµm ®Êt. Yªu cÇu ®èi víi ®Êt trång cµ phª: - Chän ®Êt tèt, cã ®é dèc thÊp tõ 80 trë xuèng, ®é s©u trªn 70cm. Tèt nhÊt lµ ®Êt bazan, sau ®ã lµ c¸c lo¹i sa phiÕn th¹ch. Chó ý ®Þa thÕ cña v−ên cµ phª kh«ng bÞ ngËp óng khi m−a to, nhÊt lµ n¬i hîp thuû th−êng cã n−íc lò trµn qua. Mét ®iÓm v« cïng quan träng khi chän ®Êt trång cµ phª chÌ ë c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c lµ vÊn ®Ò s−¬ng muèi. V× vËy ph¶i theo dâi trong nhiÒu n¨m ®Ó n¾m ®−îc nh÷ng vÞ trÝ mµ s−¬ng muèi th−êng hay lÆp l¹i qua c¸c mïa ®«ng. - VÒ chÊt l−îng ®Êt, ngoµi ®é s©u, cÇn chän ®Êt cã ®é ph× cao, hµm l−îng mïn ph¶i cã trªn 2,5% vµ hµm l−îng NPK tæng sè vµ dÔ tiªu, tèi thiÓu ph¶i ®¸p øng ®−îc yªu cÇu cña c©y cµ phª chÌ. §é pH, tøc ®é chua, ph¶i tõ 5,5 ®Õn 6,5. Th−êng ®Êt vïng ®åi nói, nhÊt lµ n¬i cã c©y sim, c©y mua mäc nhiÒu lµ ®Êt chua, cã khi pH < 4, trong tr−êng hîp nh− vËy, muèn trång cµ phª nhÊt thiÕt ph¶i bãn v«i ®Ó n©ng ®é pH. §Êt kh«ng bÝ ®Ó dÔ tiªu tho¸t n−íc, nh−ng l¹i cã kh¶ n¨ng gi÷ Èm tèt. Sau khi chän ®−îc ®Êt phï hîp th× kh©u chuÈn bÞ ®Êt còng cã vai trß quan träng. Trõ nh÷ng c©y cã vai trß hç trî cho cµ phª nh− c©y che bãng, c©y ph©n xanh..., ngoµi ra kh«ng nªn trång cµ phª cïng víi c¸c c©y l©u n¨m kh¸c nh− chÌ, tøc lµ tr−íc khi trång cµ phª ®Êt ph¶i ®−îc lµm kü nh− cµy bõa, nÕu cÇn c¶i t¹o b»ng c¸ch trång c©y hä ®Ëu tr−íc 1 - 2 n¨m. NÕu trång cµ phª trªn ®Êt khai hoang, cÇn dän s¹ch gèc rÔ c©y rõng. §µo hè víi kÝch th−íc s©u 60cm, réng 60 -70cm. T©m hè trªn hµng c¸ch nhau 1m vµ hµng c¸ch nhau 2m, ®¶m b¶o 5000 c©y/ha (®èi víi gièng Catimor). C¸ch ®µo hè: CÇn th¼ng hµng, gi÷a c¸c hµng bè trÝ c¸c hè h×nh nanh sÊu. Líp ®Êt mÆt mÇu mì khi ®µo ph¶i ®Ó vÒ 1 bªn cßn líp ®Êt thÞt phÝa ®¸y hè ®Ó mét bªn kh¸c ®Ó khi lÊp hè líp ®Êt mÆt ®−îc ®−a xuèng phÝa d−íi hè cßn líp ®Êt ®¸y hè lÊp lªn trªn. 41 §µo xong, ®Ó mét th¸ng, tiÕn hµnh bãn lãt mçi hè 10 - 15 kg ph©n chuång hoai môc vµ 5 l¹ng supe l©n ®em trén ®Òu víi líp ®Êt mÆt råi cho xuèng hè tr−íc, tiÕp theo lµ líp ®Êt ®¸y hè cò cho ®Çy hè, sau 20 -25 ngµy míi trång cµ phª. Khi trång ®èi víi cµ phª gieo ë bÇu dïng cuèc ®µo 1 hè nhá võa ®ñ kÝch cì bÇu c©y con, khi ®Æt bÇu c©y ph¶i ng¾m th¼ng hµng; mÆt bÇu thÊp h¬n miÖng hè 15 - 17cm. Tr−íc khi lÊp ®Êt, dïng dao r¹ch vµ nhÑ nhµng rót tói ni l«ng ra, lÊp ®Êt xung quanh bÇu, Ên nhÑ vµ t−íi n−íc. Trång xong, tiÕn hµnh t¹o bê bao xung quanh hè cµ phª, phÝa gÇn gèc h¬i thÊp xuèng h×nh lßng ch¶o ®Ó khi t−íi, n−íc dån cho cµ phª vµ khi m−a th× n−íc bªn ngoµi kh«ng trµn qua bê bao lµm óng gèc cµ phª. C¸ch nµy gäi lµ t¹o "æ gµ'' hay lµm "bån" cho cµ phª sau khi trång. TiÕp theo, cÇn lÊy cá kh«, r¬m r¸c ®Ó tñ xung quanh gèc cµ phª dÇy 15 - 20cm; r¬m r¸c kh«ng ®Æt s¸t gèc mµ ph¶i c¸ch xa 10 - 15cm tr¸nh mèi h¹i c©y. Trªn líp r¬m r¸c cÇn phñ nhÑ mét líp ®Êt bét ®Ó chÆn giã. Trång cµ phª vµo cuèi mïa m−a th× viÖc tñ r¸c lµ rÊt cÇn thiÕt nh»m gi÷ Èm vµ gi÷ nhiÖt cho ®Êt trong mïa l¹nh; h¹n chÕ cá d¹i mäc vµ b¶o vÖ ®Êt; khi cá r¸c môc n¸t sÏ t¨ng ®é mïn cho ®Êt. - Tr−êng hîp h¹t cµ phª gieo −¬m trªn luèng, khi c©y ®¹t tiªu chuÈn trång míi nh− nãi ë trªn, ng−êi ta ph¶i bøng bÇu b»ng c¸ch ®µo xung quanh gèc tõng c©y t¹o thµnh mét bÇu ®Êt cã ®−êng kÝnh 17 - 20cm, cao 20 - 25cm; tr¸nh kh«ng lµm vì bÇu, ¶nh h−ëng xÊu ®Õn bé rÔ cña c©y, dïng c¸c vËt liÖu nh− l¸ kh«, r¬m r¸c ... ®Ó bäc bÇu l¹i råi vËn chuyÓn ®Õn v−ên s¶n xuÊt. Mäi kh©u tiÕp theo nh− ®· tr×nh bµy ë trªn. VÒ thêi vô trång th× ë c¸c tØnh miÒn B¾c nªn trång vµo th¸ng 8 - 9 lµ chÝnh, cã thÓ trång bæ sung vµo th¸ng 2 -3. Cè g¾ng ®Ó sau khi trång c©y cµ phª kÞp bÐn rÔ tr−íc mïa kh« l¹nh. ë nh÷ng vïng cã kh¶ n¨ng xuÊt hiÖn s−¬ng muèi th× cÇn trång sím ®Ó c©y sinh tr−ëng kh¸, cã søc chèng l¹nh, ®ång thêi cã kÕ ho¹ch che ch¾n khi nhiÖt ®é xuèng thÊp. Sau khi trång 1 th¸ng, nÕu cã c©y chÕt ph¶i tiÕn hµnh trång dÆm ngay, ®Ó c©y kÞp sinh tr−ëng ®ång ®Òu. Còng cã tr−êng hîp trång b»ng c©y con "l−u niªn" tøc lµ c©y cµ phª sau khi −¬m 6 -7 th¸ng, mµ v× lý do nµo ®ã kh«ng trång hÕt, vÉn tiÕp tôc ch¨m sãc tíi n¨m sau. Nh÷ng c©y nµy khi ®−a ®i trång cÇn chó ý tíi rÔ cäc, nÕu cÇn thiÕt th× c¾t hít nhÑ, tuyÖt ®èi kh«ng trång c©y bÞ cong rÔ cäc. Nh÷ng c©y nµy trång ®óng kü thuËt vµ ch¨m sãc tèt, sau h¬n 1 n¨m ®· cho thu bãi qu¶ nh− ë v−ên c¸c «ng LÎ, «ng Qu¸t (tØnh S¬n La). HiÖn nay, ë n−íc ta, gièng cµ phª chÌ Catimor ®ang ®−îc khuyÕn c¸o trång réng r·i, v× vËy c¸c ®iÓm kü thuËt nãi trªn nh»m ®¸p øng cho c¸c gièng Catimor vµ Catura, Catuay, ®èi víi c¸c gièng kh¸c nh− Bourbon, Typica, Mundo Novo th× mËt ®é trång sÏ ph¶i th−a h¬n, chØ trång tèi ®a 3.333 c©y/ha, c©y c¸ch c©y 1,5m, hµng c¸ch hµng 2m, tèi thiÓu 2.500 c©y/ha, c©y c¸ch c©y 2m vµ hµng c¸ch hµng 2m. Theo kinh nghiÖm thùc tÕ nhiÒu n¨m nay, trång cµ phª chÌ ë c¸c tØnh phÝa B¾c, rÊt cÇn cã c©y che bãng vµ c©y ng¾n ngµy trång xen khi cµ phª cßn nhá. Ngay sau khi míi trång, nÕu gÆp n¾ng nãng gay g¾t cÇn lµm tóp nhá che cho c©y cµ phª con. Tuy nhiªn dïng c¸ch che bãng cho cµ phª b»ng c©y sèng lµ rÊt tèt. Nh÷ng c©y th©n gç, sèng nhiÒu n¨m nh− keo Cuba, keo dËu, muång ®en, muång l¸ nhän ... hoÆc mét sè c©y ¨n qu¶ nh− na, m¬ mËn ... ®−îc trång víi mËt ®é võa ph¶i, r¶i ®Òu trªn v−ên cµ phª, ®Òu cã t¸c dông t¹o ¸nh s¸ng t¸n x¹ cã Ých cho c©y cµ phª chÌ. Trong v−ên gia ®×nh, khi ®· cã nh÷ng c©y l©u n¨m th× cÇn t¹o ®é th−a hîp lý nÕu muèn trång cµ phª, ®Ó c¸c c©y l©u n¨m nh− mÝt, v¶i, nh·n, cam quÝt b−ëi... hoÆc chuèi kh«ng che qu¸ rîp vµ kh«ng tranh chÊp ®é Èm ®èi víi c©y cµ phª. 42 NÕu trång cµ phª ë c¸c diÖn tÝch míi khai vì hoang th× ph¶i trång c©y che bãng ngay sau khi trång cµ phª. Nh− trång c©y muång ®en, m¬, mËn víi kho¶ng c¸ch 12m mét c©y trªn hµng cµ phª vµ cø 9 - 12 hµng cµ phª th× trång 1 hµng c©y che bãng. C¸c lo¹i nh− keo Cuba, muång l¸ nhän, na th× trång c¸ch nhau 6 - 9m trªn 1 hµng cµ phª vµ cø 5 - 6 hµng cµ phª ®Ó 1 hµng trång c©y bãng m¸t. NÕu ®−îc quy ho¹ch s½n vµ trång c©y che bãng tr−íc 2 - 3 n¨m th× khi trång cµ phª, c©y che bãng ®· ®ñ ®é cao vµ t¸n l¸ ®Ó ph¸t huy t¸c dông ®èi víi cµ phª. Nh÷ng c©y che bãng ph¶i gieo −¬m vµ ®µo hè, bãn lãt ®Ó trång nh− trång c©y ¨n qu¶ vµ ®−îc ch¨m sãc chu ®¸o. Tr−êng hîp kh«ng trång c©y che bãng tr−íc th× trång c©y che bãng t¹m thêi nh− cèt khÝ, ®iÒn thanh, muång hoa vµng ... lµ nh÷ng c©y sinh tr−ëng nhanh, sau khi gieo h¹t 3 -4 th¸ng ®· ®ñ ®é cao vµ t¸n l¸ che cho cµ phª. Nh÷ng c©y ®iÒn thanh, cèt khÝ th× gieo thµnh 2 -3 hµng gi÷a c¸c hµng cµ phª vµ c¸ch gèc cµ phª 30 -40cm. Víi muång hoa vµng th× gieo th−a h¬n ë c¹nh gèc cµ phª. Trong mïa m−a, nh÷ng c©y nµy ph¸t triÓn m¹nh, cÇn c¾t bít l¸ ®Ó vïi xuèng ®Êt t¹o thªm chÊt h÷u c¬ cho cµ phª ®ång thêi t¹o ®é che bãng võa ph¶i. ë nh÷ng vïng th−êng cã giã nãng vÒ mïa hÌ nh− khu 4 cò T©y B¾c nªn cã c¸c hµng c©y ch¾n giã trång thµnh b¨ng rõng phßng hé. Rõng phßng hé cÇn ®−îc bè trÝ cho tõng vïng. §èi víi v−ên hé gia ®×nh th−êng cã c¸c hµng tre bao quanh còng lµ c©y ch¾n giã tèt. ë nhiÒu n¬i trång chuèi trong c¸c v−ên cµ phª, xong cÇn ®iÒu chØnh tØa th−a v× chuèi hót Èm rÊt nhiÒu. ViÖc ch¨m sãc cho cµ phª ph¶i ®−îc tiÕn hµnh th−êng xuyªn vµ sím. Tr−íc hÕt lµ viÖc xíi x¸o gi÷a hµng vµ nhÊt lµ xung quanh gèc cµ phª ®Ó diÖt cá d¹i vµ t¹o ®é t¬i xèp cho ®Êt gi÷ Èm. R¸c, cá tñ gèc ph¶i kÐo ra, råi dïng cuèc xíi x¸o, sau ®ã l¹i tñ trë l¹i cho cµ phª. KÕt hîp viÖc ch¨m sãc c©y trång xen che bãng ®Ó xíi x¸o ®Êt gi÷a c¸c hµng cµ phª. VÒ mïa m−a lò, kh«ng nªn lµm cá tr¾ng ë c¸c s−ên dèc trång cµ phª v× dÔ bÞ xãi mßn khi m−a to. ChØ cÇn h¹n chÕ cá d¹i kh«ng cho tranh chÊp víi cµ phª. Ngoµi viÖc gieo c¸c c©y ph©n xanh nh− nãi ë trªn, ë nhiÒu n¬i cßn trång xen gi÷a hµng cµ phª b»ng c¸c c©y ®Ëu, l¹c... võa t¨ng thu nhËp theo c¸ch "lÊy ng¾n nu«i dµi" võa ®Ó c¶i thiÖn ®é ph× cña ®Êt. Do ®ã v−ên cµ phª chØ cÇn trång muång hoa vµng ë c¹nh gèc cµ phª cßn gi÷a hµng cµ phª th× gieo 2 - 3 hµng ®Ëu, l¹c. Trong mÊy th¸ng ®Çu sau khi trång, c©y cµ phª chÌ chñ yÕu sinh tr−ëng nhê vµo chÊt dinh d−ìng cã trong hè khi bãn lãt, nh−ng trong qu¸ tr×nh sinh tr−ëng, c©y cµ phª ph¸t triÓn bé t¸n vµ c¶ bé rÔ, cho nªn khi c¸c rÔ cµ phª ph¸t triÓn tíi thµnh hè sÏ bÞ trë ng¹i. Do vËy muèn bé rÔ tiÕp tôc ph¸t triÓn cÇn dïng xÎng hoÆc thuæng ®µo ph¸ vì thµnh hè xung quanh gèc cµ phª. Còng theo qu¸ tr×nh sinh tr−ëng cña cµ phª, ng−êi ta ph¶i bãn thóc bao gåm c¶ ph©n h÷u c¬ vµ ph©n kho¸ng cho cµ phª ®ñ chÊt dinh d−ìng ®Ó c©y tiÕp tôc sinh tr−ëng. Ph©n h÷u c¬ bao gåm ph©n chuång hoai môc, ph©n trÊp ®−îc ñ kü, ph©n xanh v.v... rÊt cÇn cho c©y cµ phª tr−íc khi ra qu¶, mçi n¨m 10 - 15kg/c©y, cßn khi ®· b¾t ®Çu ra hoa qu¶ kÓ tõ khi bãi, mçi n¨m bãn tõ 25 - 30kg/c©y, c©y lín ra nhiÒu qu¶, yªu cÇu cÇn ®−îc bãn nhiÒu ph©n h¬n. Ng−êi ta cuèc thµnh r·nh quanh c©y d−íi t¸n l¸ s©u tíi 40cm, réng 30cm, dµi 50 - 60cm ®æ ph©n h÷u c¬ xuèng vµ thªm 0,5kg supe l©n, trén ®Òu råi lÊp ®Êt lªn trªn. NÕu trång ®−îc nhiÒu c©y ph©n xanh nh− cèt khÝ, ®Ëu mÌo hoÆc cã th©n c©y ®Ëu, l¹c ... th× cã thÓ Ðp xanh, b»ng c¸ch ®µo hè thµnh h×nh cong d−íi t¸n c©y råi bá c©y ph©n xanh xuèng lÊp 43 ®Êt lªn trªn hoÆc tñ c¸c chÊt xanh ®ã d−íi t¸n c©y cµ phª ®Ó t¹o thªm chÊt mïn cho ®Êt; c¸ch lµm nh− vËy còng coi nh− bãn ph©n h÷u c¬. Ngoµi ph©n chuång, ph©n xanh, c©y cµ phª cßn rÊt cÇn ®Õn ph©n kho¸ng ®Ó sinh tr−ëng vµ ®Ó nu«i hoa qu¶, qua ®ã mµ n¨ng suÊt ®−îc n©ng cao. Tuy nhiªn bãn ph©n kho¸ng cho cµ phª ph¶i tuú thuéc vµo ®é tuæi cña v−ên c©y ®Ó bãn nhiÒu hoÆc Ýt. Sau khi trång, c©y bÐn rÔ, b¾t ®Çu ra l¸ non bãn ph©n urª 25g/c©y r¶i ®Òu vµo ®Êt d−íi t¸n vµ cuèc vïi xuèng ®Êt, kh«ng ®−îc ®Ó ph©n dÝnh b¸m lªn l¸. Tõ n¨m thø nhÊt trë ®i l−îng ph©n cÇn bãn cho 1 c©y nh− sau: Urª (g) Supe l©n (g) KCl (g) N¨m thø nhÊt 80 135 40 N¨m thø hai 100 225 50 N¨m thø ba 175 225 125 Tõ n¨m thø ba trë ®i, mçi n¨m 175 335 210 Chó ý: Ph©n supe l©n bãn cïng víi ph©n h÷u c¬ trong mét lÇn, cßn ph©n urª vµ kali ®−îc chia lµm 3 lÇn: vµo th¸ng 2 - 3 bãn 30%, th¸ng 8 - 9 bãn 40%, cßn l¹i bãn vµo th¸ng 10 - 11. C¸c lo¹i ph©n kho¸ng ph¶i ®−îc ®Ëp t¬i nhá vµ r¶i ®Òu lªn mÆt ®Êt d−íi mÐp t¸n l¸ råi dïng cuèc cuèc nhÑ ®Ó vïi ph©n. Chó ý, tr−íc khi bãn ph¶i lµm s¹ch cá. Sau lÇn bãn th¸ng 10 - 11 tiÕn hµnh tñ gèc cho cµ phª. Theo kinh nghiÖm cña c¸c hé trång cµ phª tèt, nÕu c©y cho 2 - 3 l¹ng qu¶, cÇn bãn t¨ng thªm 15 - 25g ph©n kali ®Ó ®¶m b¶o cho qu¶ mÈy nhiÒu vµ chèng bÖnh nÊm. MÆt kh¸c, vÒ mïa ®«ng cÇn cã c¸c th«ng tin cña c¬ quan khÝ t−îng thuû v¨n ®Ó cã kÕ ho¹ch ch¨m bãn ®Çy ®ñ cho c©y ®ñ søc chèng rÐt; chuÈn bÞ c¸c ph−¬ng tiÖn ®Ó phun t−íi n−íc lªn t¸n l¸ cµ phª khi s−¬ng muèi s¾p xÈy ra. §ång thêi sau c¸c ®ît s−¬ng muèi g©y h¹i, ph¶i ch¨m bãn thªm ®Ó c©y mau håi phôc. C¸c lo¹i c©y rõng ch¾n giã, c©y che bãng, c©y l©u n¨m trong v−ên ... ®Òu cã t¸c dông che ch¾n s−¬ng muèi cho cµ phª. ViÖc t−íi n−íc ®Ó gi÷ ®ñ Èm cho cµ phª cÇn ®−îc tiÕn hµnh ngay sau khi trång míi, mçi c©y t−íi 10 - 12 lÝt, sau ®ã tuú t×nh h×nh n¾ng h¹n mµ t−íi tiÕp thªm vµi tuÇn. Khi cµ phª ®· lín, nhÊt lµ b¾t ®Çu thêi kú ra hoa, cÇn chó ý vÊn ®Ò t−íi. Nh− trªn ®· tr×nh bµy, cµ phª cÇn cã vµi th¸ng kh« h¹n trong vô ®«ng ®Ó ph©n ho¸ mÇm hoa, nh−ng khi nô gÇn në th× l¹i rÊt cÇn n−íc vµ sau ®ã hoa në, nu«i qu¶ non, c©y cµ phª lu«n lu«n cÇn cã n−íc ®ñ Èm, thêi gian nµy nÕu kh« h¹n cÇn t−íi 20 - 40 lÝt/c©y vµ cã thÓ t−íi 2 - 3 lÇn cho tíi khi qu¶ ®Ëu vµ lín b»ng h¹t ng«. ë n¬i cã ®iÒu kiÖn nªn th¸o n−íc t−íi trµn. Lu«n kÕt hîp xíi x¸o, t−íi vµ tñ gèc gi÷ Èm. Tõ th¸ng 4 khi b¾t ®Çu m−a rµo cho tíi th¸ng 10, ë c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c, hÇu nh− kh«ng ph¶i t−íi cho cµ phª. Víi kü thuËt th©m canh, c©y cµ phª trong qu¸ tr×nh sinh tr−ëng, ph¶i ®−îc söa cµnh t¹o h×nh hµng n¨m míi ®¶m b¶o n¨ng suÊt cao. Cã thÓ coi ®©y lµ mét trong c¸c biÖn ph¸p kü thuËt quan träng nh»m gióp c©y cµ phª cã c¸c cµnh h÷u hiÖu ®−îc ph©n bæ ®Òu trong t¸n, cã kh¶ n¨ng ra qu¶ nhiÒu vµ æn ®Þnh qua c¸c n¨m. §©y lµ mét biÖn ph¸p kü thuËt ®ßi hái mét kü n¨ng cao vµ kinh nghiÖm l©u n¨m. 44 Th«ng th−êng cã 2 c¸ch t¹o h×nh t¸n c©y cµ phª lµ: - T¹o h×nh c¬ b¶n lµ c¸ch ®Ó c©y cµ phª ph¸t triÓn c¸c th©n, mang nh÷ng cµnh cÊp I ®Ó t¹o bé khung cña c©y cµ phª. Ng−êi ta h·m ngän hoÆc ®Ó cho c©y cµ phª ph¸t triÓn tù do theo chiÒu cao. Khi c©y cµ phª cao h¬n 1m th× h·m ngän vµ tuú theo gièng mµ ®Ó ®é cao 1,2m; 1,4m vµ 1,8m, nh− gièng Catimor, Catura th× ®Ó 1,2m lµ võa. Tuy vËy, víi cïng 1 lo¹i gièng, nh−ng nÕu trång ë ®Êt tèt vµ ®−îc ch¨m bãn ®Çy ®ñ th× nªn bÊm ngän cao h¬n, so víi n¬i ®Êt xÊu kÐm mµu mì. V× thiÕu dinh d−ìng, ta nªn ®Ó thÊp h¬n cho c©y ®ñ søc nu«i tÇng I mét c¸ch v÷ng ch¾c. Sau ®ã, ch¨m sãc vµ nu«i tiÕp tÇng II ®Ó ®−a bé t¸n c©y lªn cao h¬n. §èi víi cµ phª chÌ, cã thÓ nu«i 1 hoÆc 2 th©n chÝnh vµ nh− vËy khi h·m ngän sÏ t¹o thµnh t¸n c©y cã h×nh trô ®¬n hoÆc trô kÐp. C©y cµ phª chÌ, do dÔ bÞ s©u ®ôc th©n tÊn c«ng, nªn trªn th©n c©y, c¸c cµnh c¬ b¶n, tøc cµnh cÊp I cµng xÝt nhau cµng tèt, chØ c¾t bá c¸c cµnh thËt xÊu. Ngoµi ra, ng−êi ta cßn ®Ó cho c©y ph¸t triÓn tù do theo chiÒu cao; c¸ch nµy Ýt phæ biÕn v× chØ sö dông n¬i cã ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho cµ phª. - T¹o h×nh nu«i qu¶ lµ sau khi t¹o h×nh c¬ b¶n, c©y ph¸t triÓn ra c¸c cµnh cÊp I th× ng−êi ta lµm cho c¸c cµnh nµy sinh c¸c cµnh cÊp II vµ tõ cµnh cÊp II ra c¸c cµnh cÊp III v.v... nh÷ng cµnh nµy gäi chung lµ cµnh thø cÊp, cã kh¶ n¨ng ra qu¶ cho n¨ng suÊt. Trong kü thuËt t¹o h×nh nu«i qu¶, ng−êi ta tiÕn hµnh mÊy lo¹i nh−: + BÊm ®u«i Ðn: Khi trªn cµnh cÊp I cã Ýt cµnh cÊp II th× ng−êi ta ng¾t ngän cµnh vµ 2 l¸ chãt cµnh t¹o ra h×nh ®u«i chim Ðn. Nh− vËy c¸c cµnh thø cÊp sÏ ph¸t triÓn. Còng cã khi do c©y giao t¸n, nhÊt lµ ®èi víi c¸c gièng ®−îc trång dÇy nh− Catimor, th× ng−êi ta còng bÊm ®u«i Ðn ®Ó h¹n chÕ giao t¸n. Chó ý chç bÊm ®u«i Ðn (chãt cµnh) nÕu cã chåi mäc ra th× c¾t bá. + T¹o h×nh èng: Trªn c¸c cµnh cÊp I, n¬i gÇn s¸t th©n kho¶ng 10 - 15cm, nÕu cã c¸c cµnh cÊp II th× ng−êi ta ng¾t bá mét c¸ch võa ph¶i. + T¹o h×nh th«ng tho¸ng lµ ph¶i ng¾t bá tÊt c¶ c¸c chåi v−ît mäc tõ gèc, tõ th©n, c¸c cµnh yÕu, cµnh t¨m h−¬ng v× ®©y lµ c¸c cµnh v« hiÖu. C¸c cµnh v−ît mäc khoÎ, mËp, th¼ng, tiªu tèn dinh d−ìng cña c©y. ChØ khi nµo c©y bÞ s©u bÖnh, gÉy th©n chÝnh míi ph¶i nu«i cµnh v−ît ®Ó t¹o thµnh th©n chÝnh. PHßNG TRõ S¢U BÖNH C©y cµ phª chÌ th−êng bÞ s©u bÖnh h¹i nhiÒu h¬n so víi cµ phª vèi. Trong ®iÒu kiÖn sinh th¸i cña c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c n−íc ta, loµi cµ phª chÌ nãi chung th−êng bÞ c¸c loµi s©u h¹i nh− s©u ®ôc th©n, s©u gËm vá, s©u ®á, rÖp s¸p, rÖp vÈy xanh... vµ c¸c nÊm nh− gØ s¾t, nÊm hång, nÊm m¹ng nhÖn, nÊm kh« cµnh vµ kh« qu¶... Tuy nhiªn, quan träng h¬n c¶ lµ s©u ®ôc th©n, s©u gËm vá, nÊm gØ s¾t, nÊm kh« cµnh kh« qu¶. Trõ s©u gËm vá míi ph¸t sinh vµ g©y h¹i ë vïng T©y B¾c trong mÊy n¨m gÇn ®©y, cßn c¸c s©u bÖnh kh¸c ®· g©y h¹i nhiÒu n¨m cho cµ phª chÌ nhÊt lµ ®èi víi c¸c gièng Bourbon, Typica, Catura... ë c¸c vïng Phñ Quú (NghÖ An), §iÖn Biªn (Lai Ch©u)... NhiÒu diÖn tÝch hµng chôc ha ë c¸c n«ng tr−êng §«ng HiÕu, T©y HiÕu (NghÖ An) ®· bÞ s©u ®ôc th©n g©y h¹i tíi 100% sè c©y. §èi víi c¸c gièng dÔ nhiÔm th× thiÖt h¹i do s©u bÖnh g©y ra bao gåm: gi¶m mËt ®é c©y, gi¶m tuæi thä cña c©y, do ®ã rót ng¾n thêi kú kinh doanh cña v−ên c©y, thiÖt h¹i vÒ n¨ng suÊt cã khi gi¶m tíi 20 -40%. ViÖc phßng trõ ®· ®−îc nghiªn cøu nhiÒu ë n−íc ta vµ ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p phßng trõ víi kÕt qu¶ tèt. Tuy nhiªn cã thÓ nãi, kh«ng cã biÖn ph¸p riªng rÏ nµo h÷u hiÖu cao, mµ ph¶i biÕt kÕt hîp c¸c biÖn ph¸p tõ kh©u gièng, canh t¸c ®Õn sö dông thuèc b¶o vÖ thùc vËt. 45 D−íi ®©y lµ nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh häc chñ yÕu cña mét sè loµi quan träng. S©u h¹i - S©u ®ôc th©n (Xylotrechus quadripes) Tr−ëng thµnh lµ con xÐn tãc, th©n dµi 17 - 18mm, r©u ®Çu th¼ng, dµi trung b×nh, cã nhiÒu ®èt; l−ng ngùc mÇu vµng x¸m. Khi c¸nh cøng cña xÐn tãc chôm l¹i th× trªn c¸nh cã c¸c v¹ch vµng h×nh ch÷ nh©n trªn nÒn ®en; trªn m¶nh l−ng ngùc cã h×nh ch÷ U n»m óp mµu vµng. Trøng h×nh bÇu dôc, mét ®Çu to, dµi 1,2mm. S©u non mÇu tr¾ng ngµ, kh«ng cã ch©n, c¸c ®èt th©n rÊt râ, ngang ngùc réng h¬n bông; hµm r¨ng cøng, khoÎ mÇu n©u sÉm. Khi gÇn lét nhéng th× phÇn ngùc hÑp l¹i b»ng phÇn bông, nhéng trÇn mÇu vµng sÉm. Loµi s©u nµy chØ ph¸ h¹i cµ phª chÌ. Tuú thuéc vµo thêi tiÕt, trøng ph¸t triÓn tõ 15 ®Õn 30 ngµy; s©u non tõ 2 ®Õn 4 th¸ng, nhéng ph¸t triÓn h¬n 30 ngµy. Tuy ph¸t triÓn quanh n¨m, tøc lµ hÇu nh− lóc nµo còng b¾t gÆp c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña s©u ®ôc th©n trong th©n c©y cµ phª chÌ; nh−ng mçi n¨m chñ yÕu cã 2 løa s©u, cã khi 3 løa: løa 1 b¾t ®Çu tõ th¸ng 4, xÐn tãc b¾t ®Çu ®Î trøng vµo th©n c©y cµ phª chÌ vµ tíi th¸ng 10 - 11 th× vò ho¸ vµ tr−ëng thµnh l¹i ®Î trøng, tøc lµ b¾t ®Êu løa thø 2; còng cã khi løa 2 b¾t ®Çu tõ th¸ng 7 - 8 vµ løa thø 3 tõ th¸ng 10, 11. Con tr−ëng thµnh (xÐn tãc) ®Î trøng vµo vÕt nøt trªn vá c©y cµ phª. Sau khi në, s©u non ®ôc vµo líp vá thµnh ®−êng vßng, sau ®ã, th−êng sang tuæi 2, th× ®ôc s©u vµo phÇn gç vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn trong ®ã cho ®Õn khi lét nhéng, t¹o thµnh c¸c ®−êng quanh co ®i lªn hoÆc ®i xuèng; ®ôc tíi ®©u, s©u non dïng ph©n bÞt ®−êng ®ôc tíi ®ã. Khi gÇn lét nhéng, s©u ®ôc 1 æ s¸t vá c©y vµ lét nhéng t¹i ®ã, sau ®ã vò ho¸ vµ ®ôc mét lç trßn qua vá ®Ó chui ra ngoµi. Nh÷ng c©y bÞ s©u ®ôc th©n th−êng cã mµu vµng óa, lóc ®Çu hÐo nhÑ vµo c¸c giê n¾ng to; sau møc ®é h¹i t¨ng lªn th× c©y vµng h¼n vµ hÐo rò; nhiÒu c©y cÇm cµnh lay, cã thÓ lµm c©y gÉy ngang th©n. XÐn tãc −a ®Î trøng vµo c©y th−a cµnh Ýt l¸; gÆp c©y cã t¸n cµnh l¸ rËm r¹p th× xÐn tãc khã tiÕp cËn víi th©n, nªn Ýt cã kh¶ n¨ng g©y h¹i. §©y lµ ®Æc ®iÓm cã ë c¸c gièng nh− Catimor, Catura so víi c¸c gièng Bourbon, Typica. §Ó phßng trõ s©u ®ôc th©n, cÇn tiÕn hµnh: - Ch¨m sãc tèt, bãn ®ñ ph©n ®Ó c©y ph¸t triÓn nhiÒu cµnh l¸, bao phñ, che ch¾n cho th©n c©y. - Trång c¸c gièng thÊp c©y, nhiÒu cµnh, rËm l¸ nh− Catimor, Catura, Catuay... Riªng gièng Catimor cã thÓ trång dÇy tõ 5.000 - 6.000 c©y/ha, còng lµ mét biÖn ph¸p chèng s©u ®ôc th©n cã hiÖu qu¶. §èi víi c¸c gièng, th©n cao, th−a cµnh, Ýt l¸ nh− Bourbon, Typica... th× cÇn quÐt thuèc lªn th©n c©y mét n¨m 2 lÇn ®Ó chèng xÐn tãc ®Î trøng. Th−êng dïng ph©n bß + ®Êt sÐt vµ lindanpho theo tû lÖ 10 + 5 + 1 vµ pha 10 phÇn n−íc. Trén ®Òu thµnh thÓ nh·o vµ dïng ®o¹n th©n c©y tre b¸nh tÎ, ®Ëp dËp thµnh chæi ®Ó quÐt ®Òu vµ kÝn th©n c©y. Khi cã c©y bÞ h¹i nÆng th× nhæ vµ ®èt ®Ó diÖt s©u, h¹n chÕ l©y lan. BiÖn ph¸p tèt nhÊt ®Ó phßng s©u ®ôc th©n hiÖn nay lµ trång gièng Catimor víi mËt ®é 5.000 - 6.000 c©y/ha. - S©u gÆm vá (Dihammus cervinus) Loµi s©u nµy míi xuÊt hiÖn trong mÊy n¨m gÇn ®©y ë vïng §iÖn Biªn (Lai Ch©u). 46 S©u gËm vá còng thuéc hä xÐn tãc Cerambycidae bé c¸nh cøng Coleoptera. Loµi s©u gËm vá còng cã nhiÒu ®iÓm t−¬ng ®ång nh− loµi ®ôc th©n Xylotrechus quadripes. Tuy vËy nã cã nh÷ng nÐt ®Æc thï riªng. VÒ c©y ký chñ, hiÖn nay míi t×m thÊy ë cµ phª chÌ lµ chÝnh, ch−a ph¸t hiÖn thÊy ë c¸c c©y trång kh¸c kÓ c¶ cµ phª vèi vµ cµ phª mÝt. Trong sè c¸c gièng cµ phª chÌ nhËn xÐt b−íc ®Çu cho thÊy, c¸c gièng th−a cµnh, Ýt l¸, ®o¹n th©n cao vµ trèng tr¶i nh− Bourbon, Typica... bÞ h¹i nhiÒu vµ nÆng h¬n so víi c¸c gièng nh− Catimor, Catura, Catuay... lµ c¸c gièng thÊp c©y rËm cµnh l¸, th©n ®−îc che ch¾n. Con tr−ëng thµnh lµ xÐn tãc, cã kÝch th−íc trung b×nh, dµi trªn d−íi 20mm, bÒ ngang 5 - 7mm. Trªn c¸nh cã hoa v©n d¹ng c¸c g¹ch mÇu vµng trªn nÒn x¸m. R©u ®Çu h×nh sîi chØ, cã ®èt, chiÒu dµi võa ph¶i. Hµm r¨ng, ch©n, c¸nh mµng ph¸t triÓn tèt, do vËy kh¶ n¨ng di ®éng, bay còng tèt. XÐn tãc xuÊt hiÖn lÎ tÎ vµ kh«ng tËp trung vµo c¸c giê nhÊt ®Þnh do vËy khã ph¸t hiÖn trªn v−ên cµ phª. Tr−ëng thµnh c¸i ®Î trøng vµo vá th©n c©y, n¬i cã c¸c khe nøt. S©u non sau khi në, gËm vµo vá vµ b¾t ®Çu tõ tuæi 2 th× sinh sèng ë phÇn tiÕp gi¸p gi÷a vá vµ gç, ®©y lµ ®Æc ®iÓm kh¸c víi s©u ®ôc th©n. S©u non gËm tíi ®©u th× mÆt vá phÝa ngoµi næi cém lªn tíi ®ã. Trong qu¸ tr×nh sinh sèng cña s©u non nh− vËy, c¸c m¹ch dÉn cña vá vµ gç th©n bÞ c¾t ngang, lµm cho sù vËn chuyÓn n−íc vµ chÊt dinh d−ìng bÞ trë ng¹i, t¸n l¸ bÞ vµng vµ hÐo. Khi s©u gËm thµnh vßng trßn khÐp kÝn quanh th©n c©y th× c©y bÞ vµng óa vµ hÐo chÕt. Qu¸ tr×nh nµy diÔn ra chËm vµ kÐo dµi v× s©u non ph¸t triÓn tõ tuæi 1 ®Õn tuæi 5 ®ßi hái 4 - 5 th¸ng. Nhê líp vá th©n che ch¾n bªn ngoµi nªn s©u non ®−îc b¶o vÖ kh¸ tèt. Sau khi ph¸t triÓn ®Éy søc, s©u non t×m mét n¬i ë d−íi vá ®Ó lét nhéng, rèi tõ ®ã vò ho¸ thµnh xÐn tãc bay ra, ®Ó giao phèi vµ ®Î trøng t¹o thµnh mét thÕ hÖ tiÕp theo. Phßng trõ: §èi víi s©u gÆm vá cã thÓ ¸p dông nh− ®èi víi s©u ®ôc th©n Xylotrechus quadripes. BiÖn ph¸p quan träng lµ ph¸t hiÖn sím ®Ó kÞp thêi phßng trõ. ViÖc trång c¸c gièng thÊp c©y, xÝt cµnh, rËm l¸ nh− Catimor, Catura... còng cã ý nghÜa h¹n chÕ t¸c h¹i cña s©u. Theo kinh nghiÖm cña mét sè ng−êi s¶n xuÊt cµ phª th× trong ®iÒu kiÖn cho phÐp nªn trång dÇy, mËt ®é tíi 5.000 c©y/ha, còng cã t¸c dông ng¨n ngõa loµi s©u nµy. - S©u ®á (Zeuzera coffeae) S©u nµy cßn gäi lµ s©u hång v× m×nh s©u cã mÇu ®á hång. Tr−ëng thµnh lµ loµi b−ím, mÇu c¸nh tr¾ng cã nhiÒu chÊm xanh biÕc, th©n dµi 20 -35mm, s¶i c¸nh dµi 30 -54mm. B−ím c¸i cã r©u ®Çu d¹ng sîi chØ, trªn c¸nh cã chÊm trßn, to mÇu xanh; b−ím ®ùc cã r©u ®Çu h×nh r¨ng l−îc ë gèc, cßn phÇn ngän lµ h×nh sîi chØ; trªn c¸nh cã nhiÒu chÊm nhá, mÇu xanh. Trøng h×nh h¹t xoµi, 1 ®Çu to, dµi 1mm. S©u non mµu ®á hång hoÆc ®á da cam; trªn m×nh cã c¸c l«ng cøng, th−a, h¬i dµi. PhÝa l−ng cña ®èt ngùc vµ ®èt cuèi th©n cã m¶nh sõng cøng, mÇu n©u ®en. Khi lín ®Éy søc, s©u non dµi 30 -50mm. Nhéng dµi 15 -35mm, bÒ ngang 3 - 7 mm. §Ønh ®Çu nh« ra phÝa tr−íc, tr«ng tùa c¸i má. PhÝa l−ng cña mçi ®èt bông cã 2 hµng gai mÇu n©u song song víi ngÊn ®èt. Ngoµi cµ phª, s©u ®á cßn ph¸ h¹i nhiÒu lo¹i c©y trång kh¸c nh− chÌ, muång, cam... B−ím c¸i ®Î trøng lªn vá cµnh, vá th©n c©y cµ phª vµo ®Çu mïa hÌ. VÞ trÝ ®Î trøng th−êng lµ khe gi÷a nô, hoa, qu¶ non, n¸ch l¸. Sau khi në, s©u non ®ôc vµo cµnh non lµm cho c¸c l¸ phÝa trªn lç ®ôc bÞ hÐo råi chÕt kh«. Cµng lín, s©u non cµng ®ôc s©u vµo gi÷a th©n hoÆc cµnh vµ lµm thµnh 1 ®−êng èng th¼ng, 47 rçng ë gi÷a phÇn gç vµ s©u ¨n xuèng phÝa d−íi råi lét nhéng. Qu¸ tr×nh sinh sèng s©u non t¹o 1 lç trßn ngang th©n hoÆc cµnh c©y ®Ó ®ïn ph©n d¹ng mïn c−a, ra ngoµi. Th©n hoÆc cµnh dÔ bÞ gÉy ngang n¬i cã lç ®ïn ph©n s©u. S©u cã thÓ ph¸t sinh g©y h¹i quanh n¨m, xong nÆng nhÊt lµ tõ cuèi mïa xu©n ®Õn cuèi mïa thu. BiÖn ph¸p phßng trõ s©u ®á chñ yÕu lµ c¾t cµnh bÞ s©u ®Ó diÖt s©u non v× s©u ®á ph¸t sinh lÎ tÎ vµ r¶i r¸c. NÕu mËt ®é s©u nhiÒu th× sau khi c¾t cµnh nªn ch¨m bãn bæ sung cho cµ phª. Chó ý c¸c c©y trång kh¸c nh− chÌ, muång... nÕu cã s©u ®á còng cÇn tiÕn hµnh diÖt trõ lu«n cïng víi cµ phª. - RÖp s¸p h¹i qu¶, l¸ (Pseudococcus sp.) RÖp tr−ëng thµnh c¸i th©n mÒm, h×nh bÇu « van, dµi 4mm, ngang 2mm, trªn m×nh cã líp s¸p xèp nh− b«ng mÇu tr¾ng, kh«ng thÊm n−íc, xung quanh r×a th©n cã c¸c tua s¸p, tr¾ng dµi, riªng ®«i tua cuèi th©n bao giê còng dµi h¬n c¸c tua kh¸c, ®é dµi cña ®«i tua nµy lµ mét trong c¸c ®iÓm ®Ó ph©n lo¹i. RÖp tr−ëng thµnh ®ùc cã ®«i c¸nh máng, th©n thon dµi 2 - 3mm, r©u ®Çu cã nhiÒu ®èt; trªn r©u ®Çu vµ c¸c ch©n cã nhiÒu l«ng cøng. Trªn ®Çu cã 2 m¾t kÐp to, ®en. Cuèi th©n cã 2 tua cong h×nh gäng k×m. Trøng h×nh bÇu dôc, dÝnh víi nhau thµnh æ vµ ®−îc phñ mét líp s¸p xèp mÇu tr¾ng. RÖp non míi në h×nh « van, ch−a cã s¸p vµ mµu hång thÞt, ch©n kh¸ ph¸t triÓn, v× vËy ë tuæi 1 rÖp non bß nhanh nhÑn ®Ó t×m n¬i c− tró. Tõ th¸ng 4, rÖp b¾t ®Çu ®Î trøng trong bäc s¸p. RÖp non míi në, sau vµi giê t×m n¬i sinh sèng, sau ®ã trô l¹i vµ ph¸t triÓn thµnh æ rÖp. æ rÖp th−êng tËp trung ë cuèng chïm qu¶, cuèng l¸. T¸c h¹i cña rÖp râ nhÊt trong c¸c th¸ng hÌ thu, c¸c bé phËn bÞ h¹i hÐo nhÑ, óa vµng vµ rông. Sang cuèi hÌ th× nÊm muéi ph¸t triÓn, ¶nh h−ëng xÊu ®Õn quang hîp cña c©y. Mïa ®«ng, rÖp Ýt ph¸t triÓn vµ nh÷ng con c¸i tr−ëng thµnh tró Èn trong c¸c kÏ l¸, bóp hoa hoÆc mÆt d−íi l¸ giµ, nhê líp s¸p phñ trªn m×nh, nªn rÖp chèng ®−îc l¹nh. Phßng trõ rÖp s¸p cÇn tiÕn hµnh sím, v× khi rÖp ®· cã líp s¸p trªn m×nh th× c¸c dung dÞch thuèc sau khã thÊm vµo m×nh rÖp. Cuèi vô xu©n khi trøng rÖp në vµ rÖp non bß ®i t×m n¬i c− tró th× phun thuèc nh− supracid 25E pha 0,1%. C¾t tØa cµnh hîp lý ®Ó t¹o th«ng tho¸ng vµ Ýt Èm −ít cho v−ên cµ phª, ®Æc biÖt lµ c¸c c©y che bãng qu¸ møc. -RÖp s¸p h¹i gèc, rÔ (Preudococcus mercaptor) Loµi rÖp s¸p nµy, vÎ mÆt h×nh th¸i t−¬ng tù nh− loµi h¹i qu¶ vµ l¸ nãi ë trªn, tuy kÝch th−íc nhá h¬n Ýt nhiÒu. RÖp s¸p h¹i gèc sèng vµ sinh s¶n trong ®Êt, b¸m vµo vá rÔ vµ t¹o thµnh 1 líp ®Êt keo bao bäc xung quanh rÔ. Nhê líp ®Êt keo nµy mµ n−íc kh«ng thÊm vµo æ rÖp, rÖp sinh sèng an toµn. ë n¬i rÖp sèng cã 1 loµi nÊm ph¸t triÓn. C©y cµ phª bÞ h¹i bé rÔ, nªn vµng hÐo, nh−ng qu¸ tr×nh diÔn biÕn chËm vµ ph¶i qua 1 -2 vô míi hÐo vµng vµ chÕt; xong n¨ng suÊt, sinh tr−ëng gi¶m râ rÖt. 48 RÖp s¸p nµy h¹i rÊt nhiÒu c©y kÓ c¶ cá d¹i vµ c©y trång hµng n¨m nh− s¾n, l¹c, khoai lang... §Ó phßng trõ cÇn theo dâi nh÷ng c©y cµ phª bÞ hÐo h¬i vµng, b»ng c¸ch bíi ®Êt ®Ó quan s¸t bé rÔ, nÕu thÊy chím cã rÖp lËp tøc ph¶i kiÓm tra tÊt c¶ nh÷ng c©y nghi ngê vµ tiÕn hµnh xö lý tõng c©y mét. C¸ch xö lý: Bíi ®Êt xung quanh gèc thµnh h×nh phÔu, ®−êng kÝnh 25 -30cm vµ s©u 15 -20 cm cho lé râ æ rÖp, sau ®ã dïng dung dÞch supracid 25E pha 0,2% vµ t−íi vµo gèc, tuú theo c©y cµ phª lín hoÆc nhá mµ t−íi tõ 1 -2 lÝt ®Õn 3 -4 lÝt dung dÞch thuèc. Sau vµi ngµy míi lÊp ®Êt l¹i. BÖnh h¹i - GØ s¾t (Hemileia vastatrix) BÖnh gØ s¾t cßn gäi lµ nÊm da cam, v× vÕt bÖnh cã mµu vµng nh− cam chÝn. §Çu tiªn, vÕt bÖnh xuÊt hiÖn nh− mét chÊm nhá h¬i vµng, sau dÇn dÇn trë thµnh vÕt h×nh trßn mµu vµng xanh phÝa trªn mÆt l¸ vµ mµu vµng t−¬i phÝa d−íi mÆt l¸; ë mÆt d−íi l¸, trªn vÕt bÖnh dÇn dÇn xuÊt hiÖn c¸c bét vµng t−¬i, ®ã lµ c¸c bµo tö cña nÊm. Sè l−îng bµo tö trªn mçi vÕt bÖnh víi ®−êng kÝnh 6 - 8 mm, cã tíi hµng tû c¸i. Nhê khèi l−îng khæng lå nh− vËy nÊm l©y lan rÊt nhanh. NhiÒu khi trªn vÕt bÖnh cã c¸c nÊm tr¾ng, ®ã lµ nÊm ký sinhVerticillium sinh sèng trªn bµo tö nÊm Hemileia vastatrix. Quanh n¨m cã thÓ thÊy vÕt bÖnh trªn c©y cµ phª chÌ, nh−ng víi ®iÒu kiÖn miÒn B¾c n−íc ta, th× bÖnh gØ s¾t cã hai thêi ®iÓm lµ vô xu©n th¸ng 3 - 4 vµ vô thu: th¸ng 9 - 10, còng cã n¬i chØ cã 1 vô mµ bÖnh g©y h¹i nÆng. Bµo tö bay theo giã, dÝnh b¸m theo c«n trïng, chim, ng−êi vµ dông cô ch¨m sãc råi r¬i vµo c¸c l¸ c©y khoÎ, khi gÆp ®é Èm, giät s−¬ng th× nÈy mÇm vµ x©m nhiÔm g©y bÖnh. NÊm −a thÝch khÝ hËu Êm vµ Èm, nhiÖt ®é b×nh qu©n 20 - 240C vµ Èm ®é tõ 85% trë lªn. N¬i cã c©y bãng m¸t qu¸ r©m m¸t th× bÖnh th−êng nÆng h¬n. NÊm Hemileia vastatrix g©y h¹i cµ phª chÌ, cµ phª mÝt vµ hiÖn nay ®ang g©y nhiÔm trªn cµ phª vèi ë T©y Nguyªn. Trong sè c¸c gièng cµ phª chÌ hiÖn nay ë n−íc ta cã gièng Catimor tá ra Ýt nhiÔm bÖnh gØ s¾t h¬n c¶. C¸c gièng nh− Bourbon, Typica, Catura ®Òu bÞ bÖnh rÊt nÆng; phÇn lín vÒ mïa ®«ng rông l¸ do gØ s¾t. BÖnh gØ s¾t ph¸t triÓn m¹nh ë n¬i trång c¸c gièng nhiÔm vµ cã ®iÒu kiÖn khÝ hËu thÝch hîp. §Ó ng¨n ngõa bÖnh gØ s¾t, tr−íc hÕt cÇn më réng trång gièng kh¸ng nh− Catimor, Catuay. Ch¨m sãc ®Çy ®ñ vµ bãn NPK + ph©n chuång c©n ®èi còng gióp cho c©y cµ phª chèng chÞu gØ s¾t ë møc ®é nhÊt ®Þnh. HiÖn nay thuèc ®Æc hiÖu trõ gØ s¾t lµ tilt, sau ®ã lµ bayleton. Thuèc boãc ®« tuy vÉn cã t¸c dông ng¨n ngõa bÖnh, nh−ng Ýt sö dông v× viÖc pha chÕ kh«ng ®¬n gi¶n. Thuèc tilt pha 0,05% (n¨m phÇn v¹n) thuèc bayleton pha 0,1% (mét phÇn ngh×n). Phun kü mÆt d−íi l¸ cµ phª. Thêi vô phun thÝch hîp lµ cuèi th¸ng 3 ®Çu th¸ng 4 vµ cuèi th¸ng 9 ®Çu th¸ng 10; tuy nhiªn cÇn chó ý theo dâi khi c¸c vÕt bÖnh ®Çu mïa b¾t ®Êu cã bµo tö mÇu da cam t−¬i vµ c¸c ®iÒu kiÖn khÝ hËu Êm dÇn cã m−a nhÑ, tøc lµ thuËn lîi cho nÊm x©m nhiÔm, ph¸t triÓn. §èi víi c¸c gièng nhiÔm nÆng nh− Bourbon, Typica ... cÇn chó ý t¨ng c−êng ch¨m sãc nh− bãn ph©n, gi÷ Èm hoÆc t−íi (vÒ mïa ®«ng) ®Ó c©y mau phôc håi khi bÞ rông l¸ hµng lo¹t. 49 - BÖnh nÊm hång (Cortisium salmonicolor) BÖnh ph¸t sinh vµ g©y h¹i trªn chç ph©n cµnh vµ lan lªn cµnh c¬ b¶n. VÕt bÖnh cã mµu phít hång, lóc ®Çu mÆt nh·n, sau mµu hång cµng râ vµ trªn ®ã cã líp bét rÊt mÞn, ®ã lµ mét khèi l−îng khæng lå c¸c bµo tö cña nÊm. Bµo tö rÊt nhá vµ rÊt dÔ dµng bay theo giã. VÕt bÖnh ph¸t triÓn theo chiÒu dµi däc cµnh vµ dÇn dÇn bäc hÕt chu vi cµnh vµ lóc ®ã phÇn cµnh phÝa trªn vÕt bÖnh bÞ vµng, hÐo vµ l¸ rông; cµnh sÏ bÞ chÕt kh«. Ngoµi cµ phª, bÖnh nÊm hång cßn g©y h¹i trªn rÊt nhiÒu loµi c©y nh− cao su, hå tiªu, muång, cam, chÌ ... NÊm ph¸t triÓn thuËn lîi ë n¬i qu¸ rËm r¹p, Èm −ít vµ cã thêi tiÕt nãng. ë miÒn B¾c, nÊm g©y bÖnh m¹nh vµo mïa hÌ thu vµ nÕu kh«ng tiÕn hµnh c¸c biÖn ph¸p xö lý th× bÖnh tiÕp tôc ph¸t triÓn tíi cuèi n¨m. BiÖn ph¸p phßng trõ h÷u hiÖu lµ kÕt hîp c¾t c¸c cµnh bÖnh ®Ó ®èt víi viÖc ch¨m sãc nh− bãn vµ c¾t tØa hîp lý c¸c cµnh v« hiÖu, diÖt s¹ch cá d¹i, lµm cho v−ên c©y th«ng tho¸ng, kh«ng bÞ ngËp óng n−íc. Phun thuèc validacin ®Ó trõ nÊm. Cã thÓ phun thuèc bayleton pha 0,1% lªn c¸c th©n cµnh cµ phª vµ c¸c c©y ký chñ kh¸c gÇn v−ên cµ phª. - BÖnh kh« cµnh kh« qu¶ (Collectotrichum coffeicola) BÖnh kh« cµnh kh« qu¶ g©y h¹i kh¸ phæ biÕn trªn cµ phª chÌ. TriÖu chøng cña bÖnh lµ hÇu hÕt c¸c cµnh trªn ngän c©y, kÓ c¶ mét sè cµnh mang qu¶ hÐo vµng råi dÇn dÇn rông l¸ cµnh kh«, qu¶ non hÐo vµ kh« n©u trªn cµnh, h¹t lÐp. BÖnh ph¸t sinh trªn c¸c c©y cµ phª b¾t ®Çu cho thu ho¹ch, tøc lµ tõ khi bãi løa qu¶ ®Çu tiªn. BÖnh ph¸t triÓn m¹nh ë c¸c v−ên cµ phª kÐm ch¨m sãc vµ ®Êt xÊu. C¸c gièng cµ phª chÌ hiÖn cã ë ta ®Òu dÔ bÞ bÖnh nµy g©y h¹i. §Ó phßng tr¸nh bÖnh kh« cµnh kh« qu¶, cÇn th©m canh ngay tõ ®Çu cho v−ên cµ phª, c¸c quy tr×nh kü thuËt vÒ trång míi nh− chän ®Êt phï hîp vÒ ®é s©u, ®é pH, ®µo hè, bãn lãt vµ quy tr×nh ch¨m sãc nh− bãn thóc, lµm cá d¹i v.v... NÕu bÖnh ph¸t triÓn nhiÒu th× phun thuèc nh− bayleton 0,1% vµo mïa hÌ thu. VI. THU HO¹CH, CHÕ BIÕN Vµ B¶O qU¶N Nh÷ng c«ng ®o¹n cuèi cña viÖc s¶n xuÊt cµ phª nh©n lµ thu ho¹ch, chÕ biÕn vµ b¶o qu¶n ®Ó ®−a ®i tiªu thô. §©y lµ c¸c c«ng viÖc còng ®ßi hái kü n¨ng cao nh»m n©ng cao chÊt l−îng hµng hãa, ®¹t tiªu chuÈn kh«ng nh÷ng vÒ phÈm chÊt mµ c¶ vÒ m· th−¬ng phÈm, ®¸p øng yªu cÇu cña thÞ tr−êng. + Thu ho¹ch Cµ phª chÌ chÝn kh¸ tËp trung, ®ã lµ mÆt thuËn lîi ®Ó thu ho¹ch gän trong mét thêi gian. Tuy nhiªn, ®Ó ®¹t ®iÒu ®ã ngay tõ khi hoa gÇn në vµ në ré, cÇn b¶o ®¶m ®ñ Èm, th−êng cÇn ph¶i t−íi cho hoa në ré, tËp trung ®Ó t¨ng qu¶ ®Ëu vµ ®é lín qu¶ ®−îc ®ång ®Òu, dÉn tíi qu¶ chÝn tËp trung. Víi ®iÒu kiÖn khÝ hËu cña miÒn B¾c n−íc ta, cµ phª chÌ chÝn vµo c¸c th¸ng 10, 11, 12 vµ th¸ng 1. §©y th−êng lµ c¸c th¸ng kh« hanh, do vËy còng thuËn tiÖn cho chÕ biÕn, ph¬i kh«. 50 Nãi chung, chØ thu ho¹ch khi qu¶ cµ phª ®· chÝn kh«ng thu khi qu¶ cßn xanh vµ ng−îc l¹i còng kh«ng ®Ó qu¶ chÝn qu¸ bÞ rông, v× ë nhiÒu n¬i chån, sãc sÏ ¨n qu¶ chÝn, lµm ¶nh h−ëng ®Õn n¨ng suÊt. Tuy vËy, nÕu chÕ biÕn kh« th× cã thÓ thu c¶ qu¶ giµ, tøc lµ gÇn chÝn. Tr−êng hîp nµy chØ nªn sö dông vµo cuèi vô, khi thu ®ît cuèi cïng. ChÕ biÕn kh« lµ sau khi thu h¸i qu¶ vÒ ®em ph¬i, råi sau ®ã x¸t vá trÊu ®Ó lÊy nh©n. §èi víi cµ phª chÌ chÕ biÕn kh« th−êng lµm gi¶m chÊt l−îng cña s¶n phÈm nh©n, v× ph¬i qu¶ l©u kh«, hay bÞ nÊm mèc, lµm h−¬ng vÞ cµ phª bÞ gi¶m. Do vËy, ng−êi ta rÊt h¹n chÕ sö dông c¸ch chÕ biÕn kh«. Khi ph¬i ph¶i r¶i máng trªn nÒn kh«, cøng hoÆc nong nia vµ cè g¾ng tr¸nh ®Ó m−a, s−¬ng ®ªm lµm −ít. Chñ yÕu, chóng ta chÕ biÕn −ít cµ phª chÌ ®Ó cã h−¬ng vÞ th¬m ngon. Trong tr−êng hîp nµy ph¶i thu ho¹ch qu¶ ®óng tÇm chÝn kh«ng ®−îc h¸i qu¶ xanh, −¬ng vµ nh÷ng qu¶ chÝn qu¸ tÇm; v× khi x¸t t−¬i vµ lªn men ®ßi hái qu¶ võa chÝn tíi ®Ó sau nµy nh©n cµ phª cã h−¬ng vÞ th¬m ngon. Khi thu h¸i vÒ nÕu kh«ng x¸t t−¬i kÞp th× ph¶i r¶i qu¶ cµ phª ra sµn, dÇy 10 - 15cm ë n¬i r©m, tho¸ng khÝ vµ cè g¾ng chÕ biÕn sím, kh«ng ®−îc ®Ó qu¸ 24 giê. Tèt nhÊt lµ thu h¸i vÒ ®Õn ®©u ®em x¸t t−¬i ®Õn ®ã. ViÖc x¸t t−¬i cã thÓ dïng m¸y x¸t quay b»ng tay hoÆc ch¹y b»ng ®iÖn. ë S¬n La ®ang sö dông m¸y x¸t ch¹y ®iÖn víi c«ng suÊt 1 tÊn/giê rÊt thuËn tiÖn vµ ®¬n gi¶n. X¸t t−¬i ®Ó lo¹i bá líp vá thÞt qu¶. Sau ®ã ®Ó lªn men vµ röa s¹ch nhít råi ®em ph¬i. Sau khi x¸t, dïng n−íc s¹ch ®Ó ®·i lÊy h¹t (gäi lµ cµ phª thãc). §æ cµ phª thãc vµo ræ, thóng, chËu nhùa, thïng gç (tuyÖt ®èi kh«ng dïng thïng kim lo¹i) vµ phñ lªn trªn mét líp bao t¶i s¹ch ®Ó ñ lªn men, ®©y lµ ñ lªn men kh«. Hµng ngµy vµo buæi s¸ng, ®em h¹t cµ phª röa b»ng n−íc s¹ch, råi ®em h¹t ñ tiÕp ®Õn s¸ng ngµy h«m sau. ñ vµ röa s¹ch nh− vËy trong 2 ngµy lµ ®−îc. §Ó biÕt ch¾c sù lªn men ®· kÕt thóc, th−êng ng−êi ta sê mÆt h¹t ®· thÊy nh¸m, tøc lµ ®· hÕt chÊt nhên trªn vá trÊu cña h¹t. Sau ®ã ®em röa thËt s¹ch lÇn cuèi, råi ng©m trong n−íc s¹ch 10 - 12 giê vµ lÊy ra ®em ph¬i. Ph¬i cµ phª trªn s©n nÒn cøng nh− xi m¨ng, g¹ch vµ cã thÓ ph¬i trªn nong nia, phªn liÕp; kh«ng ®−îc ph¬i trªn nÒn ®Êt. H¹t cµ phª r¶i máng ®Ó mau kh« vµ ph¶i cµo ®¶o lu«n mçi giê mét lÇn, lµm nh− vËy ®Ó h¹t ®−îc kh« ®Òu. Trong khi ph¬i, nªn kÕt hîp nhÆt bá c¸c h¹t xÊu, ®en, lÐp vµ c¸c t¹p chÊt kh¸c. Tõ khi b¾t ®Çu ph¬i h¹t cµ phª, tuyÖt ®èi kh«ng ®Ó h¹t bÞ m−a vµ cuèi ngµy ph¶i thu dän cÊt vµo trong nhµ; nÕu l−îng h¹t nhiÒu nªn cµo gän thµnh ®èng vµ che ®Ëy tr¸nh m−a ®ªm hoÆc s−¬ng. Ban ngµy, kh«ng ph¬i h¹t trùc tiÕp d−íi n¾ng gay g¾t tõ nöa buæi s¸ng ®Õn nöa buæi chiÒu (10 giê ®Õn 14 giê). Ph¬i cµ phª ®óng kü thuËt míi ®¶m b¶o chÊt l−îng. Kinh nghiÖm cho thÊy nhiÒu khi h¹t tèt, mÈy, sau khi x¸t t−¬i vµ ñ lªn men ®¹t yªu cÇu nh−ng do ph¬i kh«ng tèt ®· lµm gi¶m chÊt l−îng h¹t th−¬ng phÈm rÊt nhiÒu, do h¹t bÞ mèc, bÞ biÕn mÇu hoÆc kh« kh«ng ®Òu, nh÷ng h¹t ch−a kh« kü sÏ lµm ¶nh h−ëng ®Õn h¹t kh« võa ®ñ. Tr−íc khi ®−a h¹t vµo b¶o qu¶n, tøc lµ ph¬i xong cÇn kiÓm tra h¹t b»ng c¸ch c¾n thö 1 sè h¹t, nÕu thÊy h¹t cøng r¾n kh«ng vì lµ ®−îc. Khi thö nªn lÊy h¹t ë nhiÒu ®iÓm kh¸c nhau trªn s©n ph¬i. Chó ý h¹t cµ phª th−¬ng phÈm ph¶i kh« h¬n h¹t cµ phª ®Ó gièng. Cô thÓ lµ thuû phÇn cña h¹t th−¬ng phÈm ph¶i ®¹t 12 - 18% cßn h¹t gièng lµ 18 - 20%. H¹t cµ phª th−¬ng phÈm sau khi ph¬i ®¹t yªu cÇu ®−îc b¶o qu¶n trong bao t¶i, thïng gç ... vµ xÕp lªn c¸c gi¸ cao, c¸ch mÆt ®Êt 0,5m trë lªn. N¬i b¶o qu¶n ph¶i tho¸ng, m¸t vµ tuyÖt ®èi 51 kh«ng bÞ Èm thÊp, m−a giét. CÇn cã biÖn ph¸p chèng chuét, mèi, mät nÕu b¶o qu¶n nhiÒu vµ l©u. Khi kiÓm tra thÊy h¹t cã biÓu hiÖn hót Èm trë l¹i th× cÇn lÊy ra ph¬i l¹i. Nãi chung, sau khi ph¬i kh« ®· cã thÓ ®em tiªu thô ngay trªn thÞ tr−êng. 52 §Ó phôc vô kinh tÕ hé gia ®×nh, Nhµ XuÊt b¶n N«ng nghiÖp phèi hîp víi Tæng c«ng ty Ph¸t hµnh s¸ch Trung −¬ng tæ chøc xuÊt b¶n vµ ph¸t hµnh c¸c bé s¸ch sau ®©y: 1. Kü thuËt trång cam, chanh, quýt, b−ëi 2. Sæ tay ng−êi trång v−ên (T¸i b¶n) 3. Sæ tay trång rau 4. Kü thuËt nu«i chim c¶nh 5. Sæ tay ch¨n nu«i gia cÇm 6. Kü thuËt nu«i lîn lín nhanh nhiÒu n¹c (T¸i b¶n) 7. Cai s÷a sím cho lîn con (t¸i b¶n) 8. Mét sè kinh nghiÖm nu«i t«m c¸ 9. Hái ®¸p vÒ ph¸p lÖnh ®ª ®iÒu 10. Kinh nghiÖm lµm giµu b»ng nghÒ nu«i thuû s¶n 11. BÖnh lîn vµ c¸ch phßng trÞ (T¸i b¶n) 12. KÕ ho¹ch sö dông ®Êt cña kinh tÕ hé Bé s¸ch trªn sÏ ®−îc Ên hµnh trong n¨m 1994 – 1995. S¸ch tr×nh bµy ng¾n gän, néi dung thiÕt thùc, h×nh thøc ®Ñp. B¹n cã thÓ mua ë c¸c hiÖu s¸ch nh©n d©n. NÕu cã nhu cÇu nhiÒu mêi b¹n liªn hÖ theo ®Þa chØ: 1) Tæng c«ng ty Ph¸t hµnh s¸ch Trung −¬ng 44 Trµng TiÒn – Hµ Néi. §T: 54541 2) Nhµ XuÊt b¶n N«ng nghiÖp D14 Ph−¬ng Mai - §èng §a – Hµ Néi §T: 523887. Chi nh¸nh Nhµ XuÊt b¶n N«ng nghiÖp t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh – 58 NguyÔn BØnh Khiªm, QI. §T : 99521

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfKỹ thuật gieo trồng chế biến chè và cà phê.pdf
Tài liệu liên quan