Hoài Thanh - Tác giả "Thi nhân Việt Nam"

Theo tôi nghĩ, đây chính là một phương diện của nỗi đau, nếu không nói là | bi kịch của nghề nghiệp, mà Hoài Thanh đã phải trải nghiệm và chịu đựng. Nói là nỗi đau và bi kịch vì ông không là người cơ hội. Nếu đã là cơ hội thì chăng có chuyện đau. Không cơ hội có nghĩa là ông đã trung thực với chính mình, với moi quan niệm và chủ kiến của mình. Một sự trung thực rất cần thiết cho mọi người viết chân chính; và, với sự trung thực đó mà có khi họ bỗng trở thành thạnh nhân- nạn nhân của thời cuộc khách quan, hoặc thận nhân của chính mình, cả hai, thì cũng vậy, sao tránh khỏi được. Đó là ý tưởng tôi đã có dịp trình bày trong Hội thảo khoa học năm 1992: “Có thể nói mà không phân vân: Ông đã chân thành và trung thực đến cùng trong yêu mến và say Thơ mới; và ông cũng đã chân thành và trung thực đến cùng trong phủ định Thơ mới và Thi nhân Việt Nam khi đã nhận ra một chân lý nào đó, Có điều chân lý ông tìm ra có khớp với chân lý khách quan của cuộc sống hay không lại là chuyện khác. Ông đã bị thời đại quy định nghiệt ngã, cũng như tất cả chúng ta, cũng như rộng ra khỏi chúng ta (.) Suốt 50 năm hoạt động của đời mình, đối với Hoài Thanh là cả một cuộc tìm kiếm - tìm cái đẹp của văn chương và đến được với cái đẹp đó; đến được và truyền lại cho nhiều thế hệ bạn đọc những vẻ đẹp mà không để ai cũng tìm được và nói được như ông (.)

pdf6 trang | Chia sẻ: yendt2356 | Ngày: 03/12/2020 | Lượt xem: 63 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Hoài Thanh - Tác giả "Thi nhân Việt Nam", để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
hoµi thanh - t¸c gi¶ “thi nh©n viÖt nam” Phong Lª* Ch½n 100 n¨m n¨m sinh, vµo th¸ng 7 n¨m 2009; mÊt ë tuæi 73, n¨m 1982, Hoµi Thanh lµ nhµ v¨n thuéc thÕ hÖ cã mét sù nghiÖp viÕt ®i qua mèc lÞch sö Th¸ng 8 - 1945. H¬n thÕ, tr­íc 1945, «ng cßn thuéc sè ng­êi Ýt ái cã sø mÖnh khai m¹c nÒn phª b×nh v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i. Trong ngãt 15 n¨m lµm c«ng viÖc phª b×nh, vµ c¶ lý luËn (mÆc dÇu «ng kh«ng ­a hai ch÷ lý luËn; mÆc dÇu còng cø ph¶i tham gia vµo mét cuéc tranh luËn), ngoµi c¸c bµi ®¨ng trªn nhiÒu b¸o, Hoµi Thanh ®· cho in hai cuèn s¸ch. Hai cuèn s¸ch, trong h¬n 10 n¨m ho¹t ®éng, ë tuæi trong ngoµi 30, kÓ còng lµ ®¸ng nãi ®èi víi ho¹t ®éng phª b×nh trong buæi ®Çu h×nh thµnh. Tøc lµ ë vµo thêi kú phª b×nh dÇn dÇn tù khu biÖt vµ t¸ch biÖt víi ho¹t ®éng s¸ng t¸c ®Ó thµnh mét bé m«n riªng, víi ®èi t­îng, chøc n¨ng vµ ®Æc tr­ng riªng cña nã - ho¹t ®éng mµ tõ nh÷ng n¨m 20 trë vÒ tr­íc cßn ch­a cã t­ c¸ch ®éc lËp, cßn lÉn vµo trong s¸ng t¸c, cßn ch­a cã ng­êi chuyªn tr¸ch, cßn lµ ë chÆng cuèi cïng cña t×nh tr¹ng “V¨n - Sö - TriÕt bÊt ph©n”. Hai cuèn s¸ch - ®èi víi nghiÖp phª b×nh, ®ã lµ mét kÕt qu¶ rÊt ®¸ng kÓ, nh­ng ®¸ng kÓ h¬n lµ sè phËn cña nã. Mét lµ cuèn V¨n ch­¬ng vµ hµnh ®éng in n¨m 1936, nghiªng vÒ lý luËn (cè nhiªn theo kiÓu Hoµi Thanh) bÞ chÝnh quyÒn thùc d©n tÞch thu; vµ mét lµ Thi nh©n ViÖt Nam, in n¨m 1942, nghiªng vÒ phª b×nh, råi trë thµnh mèi b¨n kho¨n suèt ®êi cña «ng. Thi nh©n ViÖt Nam, tõ thêi §æi míi ®Õn nay ®· ®­îc t¸i b¶n 34 lÇn (kh«ng kÓ nh÷ng lÇn in chui); víi bµi Më ®Çu Mét thêi ®¹i trong thi ca; víi 45 t¸c gi¶ ®­îc chän, cïng víi nh÷ng lêi b×nh rÊt tµi hoa ch¾c ch¾n lµ ®· rÊt quen thuéc víi nhiÒu thÕ hÖ b¹n ®äc; do vËy mµ ë bµi nµy t«i chØ muèn tr×nh bµy mét vµi ®iÒu chung quanh, hoÆc cã liªn quan mËt thiÕt ®Õn nã. Thuéc trong sè nh÷ng tiÓu luËn v¨n ch­¬ng vµ phª b×nh v¨n ch­¬ng Hoµi Thanh viÕt ®Çu tiªn ®¨ng trªn b¸o lµ bµi Th¬ míi (TiÓu thuyÕt thø B¶y, sè 31; 29-12-1934). VËy lµ mèi quan t©m ®Õn Th¬ míi chÝnh lµ sù khëi ®Çu cho sù nghiÖp phª b×nh cña Hoµi Thanh - mèi quan t©m cã lÞch sö dµi ngãt 8 n¨m, tÝnh tõ tiÓu luËn Th¬ míi ®Õn * GS. ViÖn V¨n häc. T¹p chÝ Khoa häc x· héi ViÖt Nam - 6/2009 126 Hîp tuyÓn Thi nh©n ViÖt Nam - kho¶ng thêi gian mµ «ng cïng víi Hoµi Ch©n “®· ®äc tÊt c¶ mét v¹n bµi th¬, vµ trong sè Êy cã non mét v¹n bµi dë”. ë bµi viÕt vµo cuèi n¨m 1934 nµy, Hoµi Thanh ®· nãi ®Õn nh÷ng khëi ®éng quan träng råi sÏ ph¸t triÓn thµnh mét phong trµo th¬, mét cuéc c¸ch m¹ng trong th¬, mét thêi ®¹i cña thi ca. ¤ng ®· ®øng trªn lËp tr­êng ñng hé nã, kh¼ng ®Þnh nã vµ ca ngîi nã, dÉu Th¬ míi lóc nµy cßn ®ang trªn ®­êng h×nh thµnh gi÷a mét biÓn th¬ cò, vµ cè nhiªn sè ng­êi ph¶n ®èi nã gåm c¶ nh÷ng nhµ Cùu häc cã uy tÝn vÉn ®ang cßn lµ mét lùc l­îng ¸p ®¶o. Trong mét buæi giao thêi, giao tranh cò míi, khi c¸i míi cßn rÊt mong manh vµ lÎ loi, ph¶i nãi lµ Hoµi Thanh ®· lµm ®­îc viÖc tiªn ®o¸n ®Çy tµi n¨ng vµ dòng c¶m. Mét bµi viÕt kh¸c, tiÕp ngay sau bµi Th¬ míi lµ bµi T×m c¸i ®Ñp trong tù nhiªn lµ nghÖ thuËt; T×m c¸i ®Ñp trong nghÖ thuËt lµ phª b×nh (TiÓu thuyÕt thø B¶y, sè 35; 26-1-1935). Trong sù nghiÖp viÕt cña Hoµi Thanh, bµi nµy theo t«i nghÜ cã gi¸ trÞ mét tuyªn ng«n. Mét tuyªn ng«n kh«ng chØ phï hîp víi sù nghiÖp viÕt cña «ng tr­íc 1945 mµ còng cã søc chi phèi rÊt c¬ b¶n sù nghiÖp viÕt cña «ng sau 1945. Mét tuyªn ng«n råi «ng còng cã lóc tù ®iÒu chØnh cho réng r·i h¬n, vµ cho thÝch hîp h¬n víi nh÷ng chuyÓn biÕn vµ ®ßi hái cña thêi cuéc; nh­ng trong thùc tiÔn ¸p dông vµo nghÒ nghiÖp l¹i thÊy «ng ch¼ng thay ®æi bao nhiªu c¸i ®Þnh h­íng ®· ®­îc khëi ®éng vµ x¸c ®Þnh tõ ®Çu. §ã lµ, trong phª b×nh, gåm phª vµ b×nh, «ng chØ b×nh chø kh«ng phª. “B×nh th× cßn ®­îc. Nh­ng phª? Sao l¹i phª?”1. B×nh cã nghÜa lµ khen. Vµ khen tøc lµ sù ®i t×m vµ x¸c ®Þnh c¸i hay trong v¨n ch­¬ng. Bëi nãi nh­ «ng, thËt lµ ®óng, víi v¨n ch­¬ng, ®Ó ®­îc gäi lµ v¨n ch­¬ng, c¸i hay míi lµ c¸i ®¸ng gi¸, cßn c¸i dë, c¸i nh¶m th× “kh«ng tiªu biÓu g× hÕt”2. ë bµi tiÓu luËn cã ý nghÜa tuyªn ng«n nµy Hoµi Thanh ®· nãi c¸i ®iÒu råi «ng sÏ thùc hiÖn vµ trung thµnh víi nã trong suèt ®êi viÕt cña m×nh. Tr­íc 1945, ë t­ c¸ch lµ ng­êi ph¸t hiÖn vµ cæ vò Th¬ míi - l·ng m¹n, vµ vÒ sau lµ t¸c gi¶ Thi nh©n ViÖt Nam, trong sù nghiÖp viÕt cña m×nh, Hoµi Thanh cßn ®Ó l¹i dÊu Ên trong mét cuéc tranh luËn næi tiÕng mµ theo t«i nghÜ, «ng ®· bÞ ®Èy vµo mét phÝa, khiÕn «ng råi sÏ chÞu “tai tiÕng” trong mét thêi dµi. Mét cuéc tranh luËn buéc «ng ph¶i thµnh nhµ lý luËn; h¬n thÕ, lµ chñ t­íng cho mét chñ thuyÕt - chñ thuyÕt “V¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng”, nã lµ sù triÓn khai chÝnh c¸i lý thuyÕt mµ «ng ®· nªu trong bµi viÕt ®Çu n¨m 1935. C¸i lý thuyÕt ®­îc chia thµnh hai vÕ, mét cho nghÖ thuËt vµ mét cho phª b×nh. §Ó gép l¹i cho gän, ®ã lµ lý thuyÕt vÒ c¸i §Ñp, môc tiªu cña nghÖ thuËt vµ phª b×nh nghÖ thuËt lµ ®i t×m c¸i §Ñp. Vµ cè nhiªn, theo l«gÝch ph©n tÝch cña ph¸i vÞ nh©n sinh ®­¬ng thêi - ®ã lµ cèt lâi cña quan niÖm nghÖ thuËt vÞ nghÖ thuËt, ®i ng­îc l¹i lîi Ých cña B×nh d©n, cïng lµ ®i ng­îc víi tiÕn ho¸ cña lÞch sö... 1 Nhá to; B¹t Thi nh©n ViÖt Nam. 2 Nhá to; B¹t Thi nh©n ViÖt Nam. Hoµi Thanh – T¸c gi¶ 127 ThÕ nh­ng trong suèt cuéc tranh luËn, khi chñ tr­¬ng: “V¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng”3, Hoµi Thanh ch­a bao giê tù xÕp m×nh vµo phe NghÖ thuËt vÞ nghÖ thuËt mµ phe vÞ nh©n sinh ®ang muèn dån «ng vµo; khiÕn «ng ®· cã lóc nh­ næi nãng lªn trong mét bµi Tr¶ lêi: Chung quanh cuéc biÖn luËn vÒ nghÖ thuËt: Mét lêi vu c¸o ®ª hÌn (Trµng An, sè 80; 3-2-1935). Bëi theo «ng, cã sù kh¸c nhau rÊt xa gi÷a mét quan niÖm vÒ v¨n ch­¬ng nh­ lµ V¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng, víi mét chñ thuyÕt vÒ nghÖ thuËt - ®ã lµ NghÖ thuËt vÞ nghÖ thuËt (L’art pour l’art). Thuéc thÕ hÖ tinh th«ng T©y häc kh«ng thÓ nãi lµ Hoµi Thanh kh«ng hiÓu ThÐophile de Gauthier - t¸c gi¶ lín trong v¨n häc Ph¸p thÕ kû XIX, ng­êi chñ tr­¬ng ph©n biÖt v¨n ch­¬ng thuÇn tuý vµ v¨n ch­¬ng cã Ých (nãi theo T¶n §µ: “Cã v¨n cã Ých, cã v¨n ch¬i”); vµ cè nhiªn còng sÏ hiÓu c¸i bèi c¶nh t­ b¶n chñ nghÜa cho sù ra ®êi chñ thuyÕt cña Gauthier lµ kh¸c víi sinh ho¹t v¨n ch­¬ng ë mét x· héi thuéc ®Þa cßn rÊt nÆng nî víi chÕ ®é phong kiÕn. Mét x· héi cßn ch­a tho¸t ra khái quan niÖm v¨n th¬ chë ®¹o vµ nãi chÝ; c¸i x· héi cïng víi nÒn v¨n ch­¬ng cña nã chØ võa míi ®­îc b¸o ®éng cho sù mÊt gi¸ trong nh÷ng c©u th¬ võa trang nghiªm võa c­êi cît cña T¶n §µ. Hoµi Thanh muèn v¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng, trªn c¸ch hiÓu nh­ vËy còng cã thÓ lµ ®Ó cho v¨n ch­¬ng døt kho¸t bøt ra khái tÝnh nguyªn hîp cña nã ®· tån t¹i qu¸ l©u trong 10 thÕ kû v¨n häc trung ®¹i. Vµ ®ã chÝnh lµ mét b­íc ngoÆt c¨n b¶n tr­íc yªu cÇu hiÖn ®¹i ho¸. Nh­ng nÕu ®iÒu nµy lµ mét tiÕn bé v­ît bËc, th× ë mét phÝa kh¸c, c¸i quan niÖm thiªng liªng ho¸, thËm chÝ thÇn bÝ ho¸ c¸c gi¸ trÞ v¨n ch­¬ng, g¸n cho v¨n ch­¬ng mét t¸c dông h¬n mäi t¸c dông kh¸c trong c¸c ho¹t ®éng tinh thÇn cña con ng­êi th×, xÐt trong tõng hoµn c¶nh cô thÓ, võa cã chç lµ æn, võa cã chç lµ kh«ng æn: “Ta nªn nhí r»ng, cÇm bót ch­a ph¶i lµ viÕt v¨n. V¨n ch­¬ng lµ vËt quý ®©u ®­îc nhiÒu thÕ!”4. “NÕu ë ®êi nµy cã mét ®iÒu nghiªm träng v× lu«n lu«n ®i bªn c¹nh nh÷ng sù huyÒn bÝ bao trïm ng­êi ta vµ vò trô, ®iÒu Êy lµ v¨n ch­¬ng”5. Buéc ph¶i lµ chñ t­íng trong mét cuéc tranh luËn vÒ nghÖ thuËt; sù ®ãn nhËn nång nhiÖt phong trµo Th¬ míi, vµ viÖc tæng kÕt mét c¸ch tuyÖt vêi vÒ nã trong Thi nh©n ViÖt Nam, cïng víi mét cuèn tiÓu luËn bÞ tÞch thu... ®ã lµ nh÷ng lý do lµm nªn sù nghiÖp phª b×nh cña Hoµi Thanh tr­íc 1945; mét sù nghiÖp võa khiÕn «ng næi tiÕng, võa dån «ng vµo mét t×nh thÕ va dËp, råi sÏ kh«ng th«i ¸m ¶nh vµ ®i cïng Hoµi Thanh trong suèt ®êi viÕt cña m×nh, cho ®Õn 1982 - lµ n¨m «ng qua ®êi. Nghiªn cøu chÆng ®­êng sau 1945 cña Hoµi Thanh ta sÏ cã dÞp nh×n l¹i mét hµnh tr×nh cã ý nghÜa tiªu biÓu cho giíi trÝ thøc ViÖt Nam trong c¸c b­íc ngoÆt vµ c¸c chuyÓn ®éng lín lao cña lÞch sö. 3 §­îc tr×nh bµy 2 lÇn trong 2 bµi cïng cã tªn: V¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng, ®¨ng trªn Trµng An sè 48 vµ 62; 1935. 4 Trµng An, sè 48; 1935. 5 S¸ch V¨n ch­¬ng vµ hµnh ®éng; 1936. T¹p chÝ Khoa häc x· héi ViÖt Nam - 6/2009 128 §iÒu bÊt ngê, nh­ng l¹i dÔ dµng c¾t nghÜa ®­îc, víi Hoµi Thanh, còng nh­ víi c¶ mét thÕ hÖ c¸c nghÖ sÜ ®i theo c¸ch m¹ng sau 1945, ®ã lµ sù phñ ®Þnh rÊt sím, vµ gay g¾t phong trµo Th¬ míi vµ Thi nh©n ViÖt Nam - b¾t ®Çu tõ Nãi chuyÖn th¬ kh¸ng chiÕn (1951), qua c¸c bµi viÕt kh¸ liªn tôc trong c¸c n¨m 1960, 1964, 1977, cho ®Õn 1982 - lµ n¨m Nxb. V¨n häc lµm TuyÓn tËp Hoµi Thanh. Trong bé TuyÓn ®­îc thùc hiÖn gÊp rót khi n»m trªn gi­êng bÖnh, Hoµi Thanh vÉn nhÊt quyÕt kh«ng cho ®­a vµo TuyÓn bµi Mét thêi ®¹i trong thi ca; cã nghÜa lµ kh«ng cã sù gãp mÆt cña Thi nh©n ViÖt Nam. ThÕ nh­ng, mét bÊt ngê ®· x¶y ra vµ c¸i g× ®Õn ph¶i ®Õn. §ã lµ lêi t©m sù cña «ng víi ng­êi con tr­ëng Tõ S¬n, tr­íc khi qua ®êi: “Cha biÕt v¨n ch­¬ng cña cha còng vÇy vËy th«i. NÕu kh«ng cã cuèn Thi nh©n ViÖt Nam th× kh«ng ch¾c g× ng­êi ta ®· c«ng nhËn cha thùc sù lµ mét nhµ v¨n”6. Râ rµng ®èi víi chóng ta, kh«ng ph¶i tÊt c¶ v¨n ch­¬ng cña Hoµi Thanh, c¶ tr­íc vµ sau 1945, tÊt c¶ chØ lµ “vÇy vËy”; nh­ng ph¶i chê ®Õn ch÷ “vÇy vËy” - c¸ch nãi kiÓu Hoµi Thanh, ®Ó kh¼ng ®Þnh gi¸ trÞ næi tréi cña Thi nh©n ViÖt Nam, mµ t¸c gi¶ cña nã vèn lµ ng­êi ®· kh¼ng ®Þnh ý t­ëng: “V¨n ch­¬ng lµ v¨n ch­¬ng”, ®· chñ tr­¬ng nghÖ thuËt vµ phª b×nh nghÖ thuËt lµ ®i t×m c¸i §Ñp. Ng­êi cã lÏ ®· béc lé m×nh râ nhÊt trong Thi nh©n ViÖt Nam cèt c¸ch vµ phÈm chÊt cña mét nhµ phª b×nh ®Ých thùc vµ s¸ng gi¸ nhÊt (tÝnh cho ®Õn nay); chÝnh ph¶i cã phÈm chÊt ®ã míi nhËn thøc vµ tæng kÕt ®­îc “mét thêi ®¹i trong thi ca”. Kh¼ng ®Þnh l¹i gi¸ trÞ Thi nh©n ViÖt Nam, vµo thêi ®iÓm 1982, nghÜa lµ cßn h¬n 4 n¨m n÷a míi khëi ®éng c«ng cuéc §æi míi. Vµ 10 n¨m sau, n¨m 1992, míi ®Õn cuéc Héi th¶o khoa häc - nh©n 50 n¨m Thi nh©n ViÖt Nam. Cuéc héi th¶o nhËn l¹i gi¸ trÞ mét cuèn s¸ch “chÞu ®­îc thö th¸ch cña thêi gian”, “mét trong nh÷ng cuèn s¸ch cã gi¸ trÞ thÕ kû”, víi t¸c gi¶ cña nã lµ nhµ phª b×nh cã uy tÝn nhÊt trong nÒn v¨n häc ViÖt Nam thÕ kû XX. VÊn ®Ò ®Æt ra ë ®©y lµ do ®©u mµ cã sù chuyÓn ®æi trong quan niÖm, trong th¸i ®é cña Hoµi Thanh ®èi víi Thi nh©n ViÖt Nam. §i vµo nh÷ng gi¶i tr×nh vÒ nã ch¾c ch¾n ta sÏ t×m thÊy nh÷ng nguyªn cí vµ ®éng lùc ®­a tíi c«ng cuéc §æi míi ®Êt n­íc nãi chung vµ ®æi míi v¨n häc nãi riªng. Nh­ vËy lµ ë ®©y, trong t­ c¸ch nhµ phª b×nh, qua tr¶i nghiÖm cña b¶n th©n, Hoµi Thanh còng ®· lµm c¸i viÖc tiªn ®o¸n cho §æi míi mµ giíi s¸ng t¸c còng ®· cã mét sè ng­êi lµm ®­îc vµo ®Çu nh÷ng n¨m 80. §iÒu khiÕn ta b©ng khu©ng lµ «ng ®· kh«ng sèng thªm ®­îc ®Õn ngµy khai m¹c c«ng cuéc §æi míi ®Ó nhËn l¹i ®øa con tinh thÇn ®­îc trë vÒ vÑn nguyªn trong tiÕp nhËn cña nhiÒu thÕ hÖ b¹n ®äc. * * * Nh×n l¹i chÆng ®­êng dµi trong c«ng viÖc phª b×nh mµ Hoµi Thanh vÉn thuû chung theo ®uæi tõ 1945 ®Õn 1982, ta thÊy hai cuèn s¸ch quan träng më ®Çu lµ 6 Di bót vµ Di c¶o; Nxb. V¨n häc; 1993; tr.200. Hoµi Thanh – T¸c gi¶ 129 QuyÒn sèng con ng­êi trong “TruyÖn KiÒu” (1949) vµ Nãi chuyÖn th¬ kh¸ng chiÕn (1951), vµ cuèn s¸ch cuèi cïng cña «ng lµ Phan Béi Ch©u (1978). ë gi÷a lµ ba tËp Phª b×nh vµ tiÓu luËn gåm nhiÒu chôc bµi, chñ yÕu viÕt vÒ ®êi sèng th¬ ®­¬ng ®¹i... ChØ riªng Th¬ míi, vµ g¾n víi nã lµ Thi nh©n ViÖt Nam lµ bÞ «ng tõ bá vµ “c¾t ®øt” h¼n ®Ó nh­êng chç cho viÖc triÓn khai kh¸ réng c¸c mèi quan t©m cña «ng ®èi víi sù ph¸t triÓn nhiÒu mÆt cña nÒn v¨n häc míi sau 1945 vµ nÒn th¬ cæ ®iÓn cña d©n téc. C¸c mèi quan t©m vµ ®Þnh h­íng viÕt nh­ thÕ sau 1945, kh«ng ph¶i lµ kh«ng ®em ®Õn cho «ng kh«ng Ýt “chuyÖn phiÒn”; thËm chÝ, nh­ «ng t©m sù, cßn “bÞ vu c¸o”, “bÞ nãi oan”, hoÆc “¸c”... ch¼ng h¹n mÊy c©u th¬ cña X.S. Nh­ng «ng ®· r¸ng chÞu, ®Ó kh«ng qu¸ bËn t©m cho sù thanh minh hoÆc gi¶i phiÒn. NghÜa lµ «ng vÉn kiªn tr× nh÷ng g× m×nh cho lµ ®óng. Lµ gi÷ cho m×nh vÉn ®­îc lµ m×nh. VËy lµ c¶ tr­íc vµ sau 1945, Hoµi Thanh vÉn cø lµ Hoµi Thanh - ng­êi viÕt theo mét quan niÖm riªng, mét chñ kiÕn riªng. Quan niÖm thay ®æi, ®èi t­îng quan t©m còng thay ®æi. TiÕp nhËn bµi th¬ cña X.S «ng chØ “®au” v× c©u thø hai. VÞ nghÖ thuËt nöa cuéc ®êi Nöa ®êi sau l¹i vÞ ng­êi ngåi trªn. Thi nh©n cßn mét chót duyªn L¹i vß cho n¸t l¹i lÌn cho ®au... Th× ®óng thÕ! ¤ng ®· xua ®uæi nã suèt tõ 1951 ®Õn 1982. Theo t«i nghÜ, ®©y chÝnh lµ mét ph­¬ng diÖn cña nçi ®au, nÕu kh«ng nãi lµ bi kÞch cña nghÒ nghiÖp, mµ Hoµi Thanh ®· ph¶i tr¶i nghiÖm vµ chÞu ®ùng. Nãi lµ nçi ®au vµ bi kÞch v× «ng kh«ng lµ ng­êi c¬ héi. NÕu ®· lµ c¬ héi th× ch¼ng cã chuyÖn ®au. Kh«ng c¬ héi cã nghÜa lµ «ng ®· trung thùc víi chÝnh m×nh, víi mäi quan niÖm vµ chñ kiÕn cña m×nh. Mét sù trung thùc rÊt cÇn thiÕt cho mäi ng­êi viÕt ch©n chÝnh; vµ, víi sù trung thùc ®ã mµ cã khi hä bçng trë thµnh n¹n nh©n - n¹n nh©n cña thêi cuéc kh¸ch quan, hoÆc n¹n nh©n cña chÝnh m×nh, c¶ hai, th× còng vËy, sao tr¸nh khái ®­îc. §ã lµ ý t­ëng t«i ®· cã dÞp tr×nh bµy trong Héi th¶o khoa häc n¨m 1992: “Cã thÓ nãi mµ kh«ng ph©n v©n: «ng ®· ch©n thµnh vµ trung thùc ®Õn cïng trong yªu mª vµ say Th¬ míi; vµ «ng còng ®· ch©n thµnh vµ trung thùc ®Õn cïng trong phñ ®Þnh Th¬ míi vµ Thi nh©n ViÖt Nam khi ®· nhËn ra mét ch©n lý nµo ®ã. Cã ®iÒu ch©n lý «ng t×m ra cã khíp víi ch©n lý kh¸ch quan cña cuéc sèng hay kh«ng l¹i lµ chuyÖn kh¸c. ¤ng ®· bÞ thêi ®¹i quy ®Þnh nghiÖt ng·, còng nh­ tÊt c¶ chóng ta, còng nh­ réng ra khái chóng ta (...) Suèt 50 n¨m ho¹t ®éng cña ®êi m×nh, ®èi víi Hoµi Thanh lµ c¶ mét cuéc t×m kiÕm - t×m c¸i §Ñp cña v¨n ch­¬ng vµ ®Õn ®­îc víi c¸i ®Ñp ®ã; ®Õn ®­îc vµ truyÒn l¹i cho nhiÒu thÕ hÖ b¹n ®äc nh÷ng vÎ ®Ñp mµ kh«ng dÔ ai còng t×m ®­îc vµ nãi ®­îc nh­ «ng (...) V¨n ch­¬ng, ®èi víi Hoµi Thanh, bÊt luËn nã lµ T¹p chÝ Khoa häc x· héi ViÖt Nam - 6/2009 130 s¸ng t¹o hay phÈm b×nh, ®ã kh«ng chØ lµ nghÒ mµ cßn lµ nghiÖp. §· ®Õn, lµ hao mßn vÒ nã, khæ ®au v× nã, vµ hÕt m×nh víi nã”. * * * Hoµi Thanh Toµn tËp, gåm 4 tËp, 4374 trang, Nhµ xuÊt b¶n V¨n häc Ên hµnh n¨m 1999 cho thÊy mèi quan t©m chñ yÕu cña Hoµi Thanh trong 50 n¨m viÕt cña m×nh lµ th¬, gåm c¶ phª b×nh vµ tiÓu luËn vÒ th¬ (t«i dïng ch÷ tiÓu luËn, chø kh«ng ph¶i lý luËn), m­în c¸ch nãi cña «ng ®ã lµ ChuyÖn th¬. Ngoµi Th¬ míi, ®ã lµ th¬ cæ ®iÓn nh­ TruyÖn KiÒu, Hoa tiªn, Chinh phô ng©m; th¬ quÇn chóng; th¬ Hå ChÝ Minh; th¬ cña nhiÒu t¸c gi¶, gåm tõ Tè H÷u, Sãng Hång ®Õn Giang Nam, Thanh H¶i, Lª Anh Xu©n, NguyÔn Duy, C¶nh Trµ, L­u Quang Vò... TÊt c¶ ®Òu ®­îc Hoµi Thanh viÕt trong mét thµnh t©m vµ thiÕt tha ®em ®Õn cho ng­êi ®äc, nÕu tr­íc 1945 lµ c¸i hay, th× sau 1945 lµ nh÷ng g× cã Ých, lµ cã lîi cho c¸ch m¹ng - theo quan niÖm cña «ng. ThÕ kû XX lµ thÕ kû gåm qu¸ nhiÒu, h¬n bÊt cø thÕ kû nµo trong lÞch sö, nh÷ng sù kiÖn, nh÷ng biÕn cè, nh÷ng ®æi thay, nh÷ng nh¶y vät, nh÷ng b­íc ngoÆt, nh÷ng c¸ch m¹ng... ChuyÓn sang thÕ kû XXI, chóng ta ®· cã mét ®é lïi cÇn thiÕt ®Ó cã c¸i nh×n toµn c¶nh c¶ thÕ kû, khi c¸c tªn tuæi lín thêi hiÖn ®¹i ®ang lÇn l­ît b­íc vµo tuæi 100 n¨m - tr­íc ®©y lµ Ng« TÊt Tè, Hoµng Ngäc Ph¸ch, Kh­¬ng H÷u Dông, NguyÔn C«ng Hoan, §Æng Thai Mai, Vò Ngäc Phan... B©y giê lµ Hoµi Thanh. Vµ s¾p tíi - kÓ tõ n¨m sau, lµ NguyÔn Tu©n, Th¹ch Lam, Vò Träng Phông, NguyÔn Huy T­ëng, Nam Cao, Xu©n DiÖu... Mét tr¨m n¨m “trong câi ng­êi ta”. Mét tr¨m n¨m trong qu·ng lïi lÞch sö, ®ñ cho ta nhËn râ vµ ®Þnh vÞ ®­îc gi¸ trÞ cña c¸c bËc tiÒn bèi, mµ kh«ng cßn bÞ chi phèi bëi c¸c sù kiÖn lín hoÆc nhá, cïng víi c¸c ¸p lùc - cã thÓ nãi lµ ghª gím cña thêi cuéc nh­ C¸ch m¹ng, ChiÕn tranh, C¶i c¸ch, Söa sai, ChØnh huÊn, C¶i t¹o, ChiÕn th¾ng, §æi míi, Héi nhËp... nh÷ng kh¸i niÖm lu«n ë trªn cöa miÖng mçi ng­êi vµ mäi ng­êi, th­êng lµm vªnh lÖch mäi lo¹i kim ®Þa bµn, hoÆc che khuÊt c¸c tÇm nh×n. B©y giê lµ thanh tho¸t cho mét c¸i nh×n xuyªn suèt c¶ thÕ kû, ®Ó cho mäi gi¸ trÞ ®óng- sai, lín- bÐ, thËt- gi¶ ®Òu ®­îc ph¬i bµy. §Ó nãi vÒ Hoµi Thanh, kÓ tõ khi «ng qua ®êi cho ®Õn nay, vµ ch¾c ch¾n cßn l©u vÒ sau, t«i chØ muèn chän mét “®iÓm nhÊn” ®ã lµ: T¸c gi¶ Thi nh©n ViÖt Nam - nh­ tiªu ®Ò cña bµi viÕt nµy. Vµ qua Thi nh©n ViÖt Nam, cïng víi sè phËn cña nã, trong hµnh tr×nh nghÒ nghiÖp cña Hoµi Thanh, t«i muèn hiÓu ®ã lµ mét hµnh tr×nh cã ý nghÜa ®iÓn h×nh, víi c¶ hai mÆt vinh- nhôc, ®­îc- mÊt cña nã, cho sè lín nh÷ng ng­êi trÝ thøc ch©n chÝnh ViÖt Nam thÕ kû XX./.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdf33610_112635_1_pb_129_2021412.pdf