Đa dạng sinh học và bảo tồn đồng bằng sông Hồng ở Việt Nam

Mục đích: cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về đa dạng sinh học ở việt nam vμ có thái độ cần thiết trước thực trạng suy thoái đa dạng sinh học góp phần nâng cao nhận thức vμ tham gia tích cực vào hoạt động bảo tồn. Mục tiêu: Sau khi học xong chương này, sinh viên có khả năng: +Giải thích được cở sở tạo nên ĐDSH ở Việt Nam vμ mô tả được các đặc điểm ĐDSH ở Việt Nam +Phân tích được thực trạng và nguyên nhân gây suy thoái ĐDSH ở Việt Nam. +Trình bày được cơ sở luật pháp, hoạt động và định hướng trong bảo tồn ĐDSH ở Việt Nam

pdf24 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Lượt xem: 1938 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Đa dạng sinh học và bảo tồn đồng bằng sông Hồng ở Việt Nam, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ng rõng cßn nhiÒu, d©n c− th−a thít chØ 8 - 10 ng−êi/1 km2 lμ m«i tr−êng tèt cho nhiÒu loμi ®éng vËt hoang d·. HÖ sinh th¸i rõng nhiÖt ®íi tuy rÊt phong phó ®a d¹ng nh−ng còng rÊt dÔ bÞ mÊt c©n b»ng; chØ cÇn mét thay ®æi do tù nhiªn hay do nh©n t¹o lμ c¶ hÖ sinh th¸i sÏ bÞ ¶nh h−ëng, thËm chÝ bÞ suy gi¶m nghÌo kiÖt. Trong thêi kú ®Çu cña lÞch sö, ng−êi ViÖt Nam tËp trung sinh sèng ë ch©u thæ s«ng Hång, sau ®ã ph¸t triÓn ®Õn c¸c vïng kh¸c ë phÝa §«ng vμ vμo ch©u thæ s«ng Mª K«ng. Thêi kú nμy rõng n−íc ta cßn bao phñ hÇu kh¾p ®Êt n−íc. Thêi kú Ph¸p thuéc, nhiÒu vïng ë miÒn Nam ®· bÞ khai ph¸ ®Ó trång c¸c lo¹i c©y c«ng nghiÖp nh− Cao su, Cμ phª, ChÌ Tuy rõng ®· bÞ khai ph¸ nh−ng ®é che phñ rõng cña n−íc ta thêi kú nμy vÉn cßn kho¶ng 43% (1943). Trong thêi kú chiÕn tranh, hμng triÖu ha rõng ViÖt Nam bÞ tμn ph¸. ¶nh h−ëng gi¸n tiÕp cña chiÕn tranh còng kh«ng nhá do mét phÇn diÖn tÝch rõng bÞ khai th¸c ®Ó s¶n xuÊt n«ng nghiÖp phôc vô qu©n ®éi vμ nh©n d©n. Sau chiÕn tranh, diÖn tÝch rõng cña ViÖt Nam cßn kho¶ng 9,5 triÖu ha (b»ng 29% diÖn tÝch c¶ n−íc), cho ®Õn nay rõng ë n−íc ta còng chØ cßn trªn 9,4 triÖu ha rõng tù nhiªn (1999). ChØ riªng giai ®o¹n tõ 1975 ®Õn 1995 chóng ta ®· lμm mÊt 2,8 triÖu ha rõng, b×nh qu©n mÊt 140.000 ha rõng hμng n¨m. Tû lÖ che phñ rõng gi¶m xuèng tõ 38% (1975) xuèng cßn 28% (1995). Vïng T©y Nguyªn mÊt 600.000 ha rõng, §«ng Nam Bé mÊt 300.000 ha rõng, Trung bé mÊt 200.000 ha, §«ng B¾c mÊt 130.000 ha. §Æc biÖt trong vßng 15 n¨m (1976 - 1990) n−íc ta ®· ph¸ 2,6 triÖu ha rõng tù nhiªn, tøc lμ mÊt 1/4 diÖn tÝch rõng so víi n¨m 1975. Trong khi ®ã diÖn tÝch trång rõng giai ®o¹n (1976 - 1995) c¶ n−íc chØ cã 1 triÖu ha rõng, b×nh qu©n mçi n¨m chØ cã 50.000 ha. ViÖt Nam cã kho¶ng 210.000 ha b·i s×nh lÇy cã rõng ngËp mÆn. Cã thÓ nãi ®©y lμ sinh c¶nh cã møc ®é ®a d¹ng sinh häc cao, bao gåm gÇn 100 loμi c©y ngËp mÆn, lμ n¬i c− tró cña hÇu hÕt c¸c loμi c¸ vμ gi¸p x¸c cã gi¸ trÞ kinh tÕ. Sù khai th¸c qu¸ møc vμ bÊt hîp lý b·i s×nh lÇy nh− chÆt ph¸ rõng ngËp mÆn, ®¾p ®ª nu«i t«m ®· lμm gi¶m diÖn tÝch hÖ sinh th¸i kiÓu nμy, ®ång thêi g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc trong hÖ. HÖ thèng khu b¶o tån c¸c vïng ®Êt ngËp n−íc vèn ®· Ýt l¹i th−êng xuyªn bÞ ®e so¹, trong ®ã khu b¶o tån Ngäc HiÓn víi diÖn tÝch 4.000 ha ®Õn nay coi nh− kh«ng tån t¹i (§Æng Huy Huúnh, 1998. Sù suy tho¸i vÒ hÖ sinh th¸i thÓ hiÖn qua sù suy gi¶m diÖn tÝch rõng vμ diÖn tÝch c¸c lo¹i rõng. B¶ng 10: BiÕn ®éng vÒ diÖn tÝch rõng ë ViÖt Nam N¨m 1943 1975 1995 1999 DiÖn tÝch rõng (ha) 14.300.000 11.200.000 9.300.000 >9.400.000 §é che phñ (%) 43,8 38 28 33 (Nguån: thu thËp tõ c¸c tμi liÖu cña TS.Phïng Ngäc Lan, TS. §Æng Huy Huúnh, Richard B.Primack, Ph©n héi c¸c V−ên Quocã gia vμ KBTTN ViÖt Nam trong bμi gi¶ng "b¶o tån ®a d¹ng sinh häc", ch−¬ng tr×nh LNXH, 2002) N¨m 2004 ®é che phñ n©ng 36,7% N¨m 2005 ®é che phñ n©ng 37% N¨m 2007 ®é che phñ n©ng 39% C¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn bÞ thu hÑp lμm mÊt n¬i ph©n bè vμ c− tró cña c¸c loμi ®éng thùc vËt. 43 §Æc biÖt c¸c loμi quý hiÕm cã gi¸ trÞ kinh tÕ ®· gi¶m sót c¶ vÒ sè l−îng lÉn chÊt l−îng. ThËm chÝ mét sè loμi ®ang ®øng tr−íc nguy c¬ bÞ tiªu diÖt ngay trªn m¶nh ®Êt mμ chóng ®· sinh tån vμ ph¸t triÓn. 1.2. Suy tho¸i vÒ loμi NÕu nh− tr−íc nh÷ng n¨m 1970, c¸c kiÓu rõng vμ diÖn tÝch rõng cña n−íc ta cßn phong phó vμ ®a d¹ng víi nhiÒu loμi thùc vËt b¶n ®Þa vμ c¸c loμi ®éng vËt cã kÝch th−íc lín th× hiÖn nay, mét sè loμi thùc vËt ®· suy gi¶m vμ trë thμnh nguån gen quý hiÕm kh«ng nh÷ng ®èi víi n−íc ta mμ cßn c¶ ®èi víi thÕ giíi, vÝ dô nh− c¸c loμi: Th«ng l¸ dÑt (Pinus kremffii), Th«ng n−íc (Glyptostropus pensilis), Sam ®á (Taxus chinensis), TrÇm h−¬ng (Aquilaria crassna) Sam b«ng (Ametlotaxus argotaenia), B¸ch xanh(Calocedrus macrolepis), CÈm lai (Dalbergia oliveri), Cμ te (Afzelia xylocarpa), Gô (Sindora tonkinensis), Tr¾c (Dalbergia conchinchinensis), P¬ mu (Fokienia hodginsii), Mun (Diospyros mun), §inh (Markhamia stipulata), NghiÕn (Excentrodendron tonkinensis), Kim giao (Nageia fleuryi),  §ã lμ nh÷ng loμi gç quý ®−îc ngμnh L©m nghiÖp ph©n h¹ng. Ngoμi ra cßn cã c¸c loμi c©y thuèc, c©y lμm c¶nh nh− c¸c loμi thuéc gièng Lan hμi (Paphiopedilum) còng cÇn ®−îc quan t©m b¶o vÖ. Mét sè loμi ®éng vËt lín ®· bÞ diÖt vong nh− : Tª gi¸c 2 sõng (Dicerorhynus sumatrensis), Heo vßi (Tapia indicus), H−¬u sao (Cervus nippon), Tr©u rõng (Bulalus bubalis), Bß x¸m (Bos sauveli), V−în tay tr¾ng (Hylobtes lar), CÇy n−íc (Cynogale bennettii). Mét sè loμi kh¸c th× sè l−îng cßn l¹i qu¸ Ýt, cã thÓ bÞ tuyÖt chñng trong t−¬ng lai gÇn nÕu nh− kh«ng cã biÖn ph¸p b¶o vÖ khÈn cÊp nh− c¸c loμi thó: Hæ (Panthera tigris), Voi (Elephas maximus), Tª gi¸c mét sõng (Rhynoceros sondaicus), Bß tãt (Bos gaurus), Bß rõng (Bos javanicus), Cheo cheo napu (Tragulus napu), Nai cμ t«ng (Cervus eldi), H−¬u vμng (Axis porcinus), Mang lín (Megamuntiacus vuquangensis), H−¬u x¹ (Moschus berezovski), Voäc m«ng tr¾ng (Trachipithecus francoisi delacouri), Voäc g¸y tr¾ng (T.f. hatinhensis), Voäc mòi hÕch (Rhinopithecus avunculus), Voäc ngò s¾c (Pygatrix nemaeus namaeus),  C¸c loμi chim, bß s¸t vμ Õch nh¸i còng n»m trong t×nh tr¹ng t−¬ng tù nh−: H¹c cæ tr¾ng, Cß ¸ ch©u, Giμ ®Éy lín, Cß Qu¾m c¸nh xanh, Ngan c¸nh tr¾ng, Gμ so cæ hung, Gμ l«i lam mμo tr¾ng, Gμ l«i lam mμo ®en, Gμ l«i h«ng tÝa, C«ng, C¸ sÊu, C¸ cãc tam ®¶oTrong thùc tÕ, S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn ®éng vËt, xuÊt b¶n n¨m 1992 vμ phÇn thùc vËt, xuÊt b¶n n¨m 1996 ®· c«ng bè mét danh lôc gåm 365 loμi ®éng vËt vμ 356 loμi thùc vËt ®ang trong t×nh tr¹ng bÞ ®e do¹ tuyÖt chñng ë c¸c møc ®é kh¸c nhau. Mét sè loμi ®éng thùc vËt quý hiÕm, cã gi¸ trÞ kinh tÕ ë ViÖt Nam ®· gi¶m sót nghiªm träng vÒ sè l−îng vμ ®−îc ®¸nh gi¸ ë c¸c møc ®é ®e do¹ kh¸c nhau. C¸c loμi c©y b¶n ®Þa phôc vô trång rõng còng gi¶m sót vÒ sè l−îng. §èi víi ®éng vËt, c¸c loμi quý hiÕm trong c¸c hÖ sinh th¸i kh¸c nhau còng ®· vμ ®ang gi¶m sót sè l−îng vμ cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng ë ViÖt Nam. 1.3. Suy tho¸i vÒ di truyÒn Møc ®é suy gi¶m cña biÕn dÞ di truyÒn th−êng ®i cïng víi nguy c¬ ®e do¹ cña loμi. Tr−êng hîp cùc ®oan lμ khi mét loμi ®øng tr−íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng th× l−îng biÕn dÞ di truyÒn cña loμi cã kh¶ n¨ng bÞ mÊt ®i hoμn toμn. Mét sè loμi ®éng thùc vËt chØ cßn l¹i víi sè l−îng c¸ thÓ rÊt Ýt nh−: Bß x¸m, Tª gi¸c mét sõng (®éng vËt); TrÇm h−¬ng, Hoμng ®μn, Mun, Thuû tïng, L¸t hoa, Sam ®á, Th«ng pμ cß, (thùc vËt). Cã nh÷ng loμi tr−íc ®©y ®· tõng ph©n bè réng ë ViÖt Nam nh−ng ®Õn nay ®· bÞ tiªu diÖt hoμn toμn nh− loμi Tª gi¸c hai sõng Suy tho¸i vÒ di truyÒn cßn thÓ hiÖn ë sù mÊt ®i biÕn dÞ di truyÒn cña loμi phô, c¸c xuÊt xø, c¸c quÇn thÓ quan träng, ch¼ng h¹n: • Thuû tïng lμ loμi ®· tõng cã ph©n bè kh¸ réng suèt tõ B¾c ®Õn nam (Vò V¨n CÇn, Vò V¨n Dòng, 1985), nh−ng hiÖn nay loμi nμy chØ cßn thÊy ë hai vïng hÑp cña tØnh §¨k L¨k, ®ã lμ TrÊp Ksor (Kr«ng N¨ng), vμ d−íi ch©n ®Ëp Ea Dra (x· Ea Vy, huyÖn Ea H’leo) víi sè l−îng c¸ thÓ cßn l¹i qu¸ Ýt. • Th«ng 5 l¸ §μ L¹t: tr−íc ®©y ph©n bè nhiÒu ë Tr¹i M¸t, c¸ch thμnh phè §μ L¹t kho¶ng 6 - 7 km vμ ®©y lμ n¬i thu ®−îc mÉu vËt ®Çu tiªn song hiÖn t¹i chØ cßn t×m thÊy 2 c¸ thÓ cuèi cïng t¹i khu vùc, ®ang trong tr¹ng th¸i bÞ ®e do¹ khã cã thÓ tån t¹i l©u dμi (NguyÔn Hoμng NghÜa, 1997). • Th«ng 5 l¸ Pμ Cß: loμi th«ng 5 l¸ thø 2 thuéc hä Th«ng (Pinaceae) hiÖn chØ cßn gÇn 100 c¸ thÓ trªn ph¹m vi c¶ n−íc vμ d−íi 50 c¸ thÓ trong mét ph¹m vi ph©n bè rÊt hÑp t¹i Pμ Cß, Mai Ch©u, Hoμ B×nh. 44 • Sam ®á thuéc hä Thanh Tïng (Taxaceae) hiÖn chØ cßn l¹i rÊt Ýt c¸ thÓ ph©n bè r¶i r¸c ë mét sè n¬i vμ còng ®ang ®øng tr−íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng. • Lim xanh thuéc hä §Ëu (Leguminosae) tr−íc ®©y cã ph©n bè tr¶i dμi suèt tõ Qu¶ng Ninh ®Õn Qu¶ng B×nh trong ®ã cã c¸c vïng ph©n bè næi tiÕng nh−: CÇu Hai (Phó Thä); Ba V×, S¬n T©y (Hμ T©y); Mai S−u (B¾c Giang), H÷u Lòng (L¹ng S¬n). Song ®Õn nay khã t×m thÊy nh÷ng quÇn tô Lim Xanh réng lín mμ chØ cßn gÆp nh÷ng c¸ thÓ sèng r¶i r¸c. • QuÇn thÓ Tª gi¸c 1 sõng t¹i V−ên Quèc gia C¸t Tiªn (§ång Nai), cã nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c biÖt víi quÇn thÓ tª gi¸c 1 sõng ë Indonexia (kÝch th−íc c¬ thÓ chØ b»ng 60 - 70% tª gi¸c ë Indonexia). §©y lμ mét dßng gen biÖt lËp cña Tª gi¸c 1 sõng nhá Ch©u ¸ nh»m thÝch nghi víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn ë ViÖt Nam. §©y lμ quÇn thÓ cßn l¹i duy nhÊt cña ph©n loμi annamiticus. §iÒu nμy cã ý nghÜa quan träng cho b¶o tån vèn gen quý. Tª gi¸c 1 sõng ViÖt Nam ®· tõng cã sè l−îng vμ ph©n bè ë nhiÒu tØnh tõ B¾c vμo Nam. Do viÖc s¨n b¾n qu¸ møc ®Ó lÊy sõng, da vμ c¸c bé phËn kh¸c cïng víi sù huû diÖt cña bom ®¹n trong chiÕn tranh, viÖc ph¸ rõng mÊt n¬i c− tró nªn loμi Tª gi¸c nμy ®· bÞ gi¶m sót nghiªm träng vÒ sè l−îng vμ vïng ph©n bè. §Õn nh÷ng n¨m 1960, chóng hÇu nh− hoμn toμn v¾ng bãng ë miÒn B¾c. HiÖn nay, chØ cßn l¹i 1 quÇn thÓ nhá kho¶ng 7 - 8 c¸ thÓ sinh sèng t¹i khu vùc C¸t Léc cña v−ên Quèc gia C¸t Tiªn. §©y lμ mét quÇn thÓ qu¸ nhá nªn nguy c¬ diÖt vong rÊt cao. ChØ mét tai ho¹ bÊt ngê nh− dÞch bÖnh, lôt lín, ch¸y rõng lín cã thÓ sÏ xo¸ sæ quÇn thÓ nμy. • Nhãm thó Linh tr−ëng ë ViÖt Nam ®a d¹ng vÒ thμnh phÇn loμi vμ cã gi¸ trÞ cao vÒ tÝnh ®Æc h÷u, song v× nhiÒu lý do mμ nguån tμi nguyªn nμy ®· vμ ®ang bÞ suy gi¶m. Nguyªn nh©n quan träng lμ diÖn tÝch rõng tù nhiªn bÞ thu hÑp vμ thó Linh tr−ëng lμ nhãm thó chuyªn ho¸ víi ®êi sèng leo trÌo ë rõng. T¹i Héi nghÞ Thó Linh tr−ëng ViÖt Nam t¹i Hμ Néi (11/1998) ®· kÕt luËn r»ng c¸c loμi Linh tr−ëng ViÖt Nam ®Òu ®ang bÞ ®e do¹ ë c¸c møc ®é kh¸c nhau: + Nhãm bÞ ®e do¹ cao: cã 7 loμi vμ ph©n loμi. + Nhãm nguy cÊp: cã 9 loμi vμ ph©n loμi. + Nhãm s¾p nguy cÊp: cã 7 loμi vμ ph©n loμi. + Nhãm bÞ ®e do¹ thÊp: cã 2 loμi vμ ph©n loμi. Mét vÊn ®Ò kh¸c liªn quan ®Õn viÖc chän gièng lμ xãi mßn di truyÒn. C¸c gièng cao s¶n, thuÇn nhÊt ®¹t ®é ®ång ®Òu cao ®−îc g©y trång réng r·i vμ thay thÕ c¸c gièng ®Þa ph−¬ng, c¸c gièng cò lμm cho nÒn t¶ng di truyÒn bÞ thu hÑp. NhiÒu gièng c©y trång n«ng l©m nghiÖp ®Þa ph−¬ng ®· bÞ mÊt ®i hoÆc bÞ thu hÑp ph©n bè. 2. Nguyªn nh©n g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ViÖt Nam Nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n lμm mÊt m¸t hoÆc suy gi¶m ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam cã thÓ tËp trung trong hai nhãm nguyªn nh©n chñ yÕu lμ do thiªn tai vμ t¸c ®éng cña con ng−êi. Nhãm nguyªn nh©n g©y nªn bëi c¸c thiªn tai nh− ®éng ®Êt, sôt lë, b·o lò, h¹n h¸n, thay ®æi khÝ hËu bÊt lîi, löa rõng... ®Òu cã thÓ tμn ph¸ rõng trªn diÖn réng. §©y còng lμ nguyªn nh©n lμm gi¶m ®a d¹ng sinh häc. §iÒu ®¸ng lo ng¹i h¬n c¶ lμ sau khi bÞ tμn ph¸ lín, th× rõng hoÆc c¸c hÖ sinh th¸i kh«ng thÓ t¸i t¹o l¹i nh− cò ®−îc vμ nh− vËy th× c¸c gen vμ tËp hîp gen còng bÞ mÊt ®i. Nhãm nguyªn nh©n do t¸c ®éng cña con ng−êi bao gåm c¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp, gi¸n tiÕp vμ c¸c nguyªn nh©n s©u xa vÒ kinh tÕ, x· héi vμ c¶ do chiÕn tranh. C¸c nhãm nguyªn nh©n nμy th−êng kh«ng ®øng riªng lÎ mμ cã liªn quan chÆt chÏ vμ t¸c ®éng lÉn nhau. Cã thÓ m« t¶ kh¸i qu¸t c¸c nguyªn nh©n lμm suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam nh− sau: 2.1. M«i tr−êng sèng bÞ ph¸ huû Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, do d©n sè t¨ng nhanh, do khai th¸c kh«ng hîp lý céng víi c¸c t¸c ®éng do thiªn tai ®· ph¸ huû nhiÒu m«i tr−êng sèng, lμm cho ®éng thùc vËt kÓ c¶ trªn c¹n vμ d−íi n−íc bÞ ®e do¹ nghiªm träng. Riªng ®èi víi rõng, do sù yÕu kÐm trong c«ng t¸c qu¶n lý nªn rõng ViÖt Nam vÉn tiÕp tôc bÞ tμn ph¸. Mét trong nh÷ng ho¹t ®éng cã ¶nh h−ëng m¹nh lμ khai th¸c gç, mÆc dï chØ tiªu khai th¸c, chñng lo¹i gç vμ ®Þa ®iÓm khai th¸c ®−îc h¹n chÕ rÊt nhiÒu. Khai th¸c tù ph¸t, khai th¸c gç trém lμ nh÷ng mèi lo nhÊt ë c¸c ®Þa ph−¬ng. MÆc dï Bé L©m nghiÖp cò (nay lμ Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n) ®· cã quy tr×nh khai th¸c, quy tr×nh phôc håi rõng khai th¸c nh−ng c¸c quy tr×nh nμy kh«ng ®−îc thùc hiÖn nghiªm tóc vμ c¸c c¬ quan chøc tr¸ch kh«ng kiÓm so¸t ®−îc. 45 N¹n chÆt ph¸ rõng lμm n−¬ng rÉy hμng n¨m vÉn lín. ChØ tÝnh riªng 6 th¸ng ®Çu n¨m 1999, lùc l−îng kiÓm l©m ®· ph¸t hiÖn vμ xö lý 3.260 vô chÆt c©y ph¸ rõng lμm n−¬ng rÉy. DiÖn tÝch rõng tù nhiªn cña ViÖt Nam ®· rÊt Ýt (kho¶ng 9,3 ha) l¹i cßn bÞ chia c¾t thμnh c¸c vïng nhá. MÊt rõng vμ rõng bÞ chia c¾t ®· kÐo theo sù mÊt loμi, rõng kh«ng cßn ®ñ kh¶ n¨ng hç trî vμ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho c¸c loμi nh− ban ®Çu n÷a. NhiÒu loμi thùc vËt rõng quý hiÕm bÞ tæn th−¬ng vμ gi¶m nhanh sè l−îng, hμng tr¨m loμi ®éng vËt rõng kh«ng cßn chç tró ngô, ph¶i di c− hoÆc co côm l¹i vμ sèng trong t×nh tr¹ng thiÕu thèn vÒ thøc ¨n n¬i ë. Cuèi cïng c¸c loμi ®éng vËt nμy hoÆc bÞ chÕt v× ®ãi, hoÆc bÞ chÕt do s¨n b¾n. MÊt rõng vμ rõng bÞ chia c¾t cßn lμm cho ®Êt rõng bÞ xãi mßn, hμng ngh×n loμi sinh vËt ®Êt bÞ ®e do¹. Sè loμi thùc vËt, ®éng vËt bÞ ®e do¹ tuyÖt chñng ®· vμ ®ang t¨ng dÇn theo thêi gian. S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn ®éng vËt (1992) ®· liÖt kª 365 loμi vμ S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn thùc vËt (1996) ®· liÖt kª 356 loμi ®ang bÞ ®e do¹ ë c¸c møc ®é kh¸c nhau. S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn ®éng, thùc vËt (2004) 450 loμi thùc vËt vμ 407 loμi ®éng vËt. S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn thùc vËt (2007) ? loμi Ch¸y rõng còng lμm suy gi¶m diÖn tÝch rõng ë ViÖt Nam. Cã kho¶ng 56% diÖn tÝch rõng dÔ bÞ ch¸y trong sè diÖn tÝch rõng cßn l¹i cña ViÖt Nam. Hμng n¨m, n−íc ta bÞ ch¸y kho¶ng 20.000 - 30.000 ha rõng (cã n¨m ch¸y tíi 100.000 ha). ChØ tÝnh 6 th¸ng ®Çu n¨m 1999, n−íc ta ®· cã tíi 342 vô ch¸y rõng lμm thiÖt h¹i 1981 ha. Vô ch¸y rõng Trμm ë U Minh Th−îng vμo ®Çu n¨m 2001, ®· g©y tæn thÊt nghiªm träng trªn diÖn réng. N¨m 2007 cã 4739ha rõng bÞ ch¸y, 5 th¸ng ®Çu n¨m 2008 ®· ch¸y 693 ha trªn 71 tØnh trong c¶ n−íc (Côc KiÓm L©m) Mét vÝ dô kh¸c cho thÊy t¸c ®éng cña thiªn tai lμm ph¸ huû m«i tr−êng sèng nh−: sau c¸c trËn lôt lín ë miÒn Trung (1999), mét sè ®Þa ph−¬ng vïng ven biÓn ®· bÞ nhiÔm mÆn. §iÒu nμy ®· ¶nh h−ëng lín ®Õn m«i tr−êng trång c¸c c©y n«ng nghiÖp còng nh− c− tró cña mét sè loμi ®éng vËt d−íi n−íc..., mμ khã cã thÓ c¶i t¹o ®−îc. ViÖc nhiÔm mÆn nμy còng x¶y ra ë nhiÒu ®Þa ph−¬ng kh¸c ë n−íc ta, nh−ng bëi t¸c ®éng cña con ng−êi lμ chÝnh nh−: mïa kh« n¨m 1997 - 1998, mét sè ®Þa ph−¬ng vïng ven biÓn thuéc tØnh Cμ Mau ®· tù ý dÉn n−íc mÆn vÒ ruéng ®Ó nu«i t«m v× lîi Ých tr−íc m¾t, nh−ng còng chØ ®−îc mét vμi n¨m, nh−ng l©u dμi sÏ g©y ra mÆn ho¸ m«i tr−êng ®Êt trång lóa. 2.2. Khai th¸c qu¸ møc Tμi nguyªn thiªn nhiªn ë n−íc ta ®· bÞ khai th¸c qu¸ møc ®Ó phôc vô cho nhiÒu môc ®Ých kh¸c nhau. §©y lμ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n trùc tiÕp g©y nªn t×nh tr¹ng suy gi¶m vμ nghÌo kiÖt ®a d¹ng sinh häc. §èi víi tμi nguyªn rõng: tr−íc ®©y, ViÖt Nam ®· khai th¸c kho¶ng 1,3 - 1,4 triÖu m3 gç cñi, 100.000 tÊn tre nøa hμng n¨m. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ChÝnh phñ ®· h¹n chÕ nhiÒu viÖc khai th¸c gç trßn. NhiÒu ®Þa ph−¬ng ®· thùc hiÖn chñ tr−¬ng ®ãng cöa rõng ®Ó nh»m gi÷ l¹i nh÷ng diÖn tÝch rõng tù nhiªn Ýt ái cña m×nh. Khai th¸c cñi ®un hiÖn nay vÉn lμ vÊn ®Ò nghiªm träng vμ kho¶ng 22 - 23 triÖu tÊn cñi ®−îc khai th¸c hμng n¨m. Tμi nguyªn ®éng vËt rõng ®· bÞ khai th¸c qu¸ møc trong suèt mét thêi gian dμi qua. C¸c loμi ®éng vËt cì lín (Bß tãt, Bß rõng, Bß x¸m, Hæ...) ®· bÞ khai th¸c dÉn tíi t×nh tr¹ng c¹n kiÖt, kh¶ n¨ng phôc håi lμ rÊt khã kh¨n. Nai, Ho½ng, Lîn rõng lμ nh÷ng loμi cã sè l−îng lín ë hÇu hÕt c¸c ®Þa ph−¬ng miÒn nói trong nh÷ng n¨m tr−íc 1965 th× nay ®· trë nªn hiÕm. ThËm chÝ Nai ®· bÞ tuyÖt chñng ë c¸c tØnh vïng §«ng B¾c, hiÕm ë vïng T©y B¾c vμ B¾c Trung Bé. ChØ riªng n¨m 2007 theo thèng kª(Côc KiÓm l©m) Sè l−îng gç bÞ thu gi÷ trªn 71 tØnh thμnh trong c¶ n−íc: 17.759 M3 trong ®ã cã: - 1.176 M3 gç trßn thuéc c¸c nhãm quý hiÕm - 3.302 M3 gç xÎ(thμnh khÝ) thuéc c¸c nhãm quý hiÕm Kho¶ng tõ n¨m 1990 ®Õn nay, viÖc bu«n b¸n, xuÊt khÈu ®éng vËt vμ thùc vËt ph¸t triÓn rÊt nhanh. ThÞ tr−êng ViÖt Nam më cöa dÉn ®Õn hμng tr¨m loμi ®éng thùc vËt bÞ khai th¸c trém vμ b¸n qua biªn giíi. Tuy chóng ta míi b¾t gi÷ ®−îc mét phÇn nhá sè vô bu«n b¸n song sè l−îng ®éng vËt thu ®−îc còng cho thÊy ho¹t ®éng nμy ®ang diÔn ra rÊt nghiªm träng. VÝ dô n¨m 1995, tØnh S«ng BÐ b¾t gi÷ ®−îc 12650 c¸ thÓ ®éng vËt rõng; Hμ Néi gi÷ ®−îc 1892 con, 10 th¸ng ®Çu n¨m 1996 b¾t 8078 con, n¨m 1997 b¾t 4044 con... Kh«ng chØ ®éng vËt, gç còng bÞ khai th¸c d÷ déi. NhiÒu vô vËn chuyÓn gç tr¸i phÐp trªn bé, trªn s«ng vμ c¶ trªn tμu ho¶ còng ®−îc c¸c ph−¬ng tiÖn 46 th«ng tin ®¹i chóng nªu ra. S¸u th¸ng ®Çu n¨m 1999, lùc l−îng kiÓm l©m ë c¸c ®Þa ph−¬ng ®· b¾t 1336 vô vËn chuyÓn gç tr¸i phÐp vμ 325 vô vËn chuyÓn bu«n b¸n ®éng vËt rõng quý hiÕm. N¹n ®¸nh b¾t c¸ qu¸ møc lμ mét vÝ dô dÔ thÊy nhÊt ë hÇu hÕt mäi n¬i. C¸ n−íc ngät ë c¸c vïng bÞ c¹n kiÖt do con ng−êi ®· ®¸nh b¾t c¸ víi mäi ph−¬ng tiÖn, mäi h×nh thøc, thËm chÝ c¸c h×nh thøc vμ ph−¬ng tiÖn ®¸nh b¾t mang tÝnh diÖt chñng nh− næ m×n, chÊt ®éc, rμ ®iÖn... ChØ riªng n¨m 2007 theo thèng kª(Côc KiÓm l©m) Sè l−îng ®éng vËt bÞ thu gi÷ ®−îc trªn 71 tØnh thμnh trong c¶ n−íc: - 7.701 con ®éng vËt rõng trong ®ã cã 1007 con thuéc loμi ®éng vËt quý hiÕm. - ThiÖt hai tÝnh ®−îc lμ 66..056 kg. nhiÒu loμi nh− Hæ, Tª tª, GÊu, B¸o Më réng ®Êt canh t¸c b»ng c¸ch lÊn rõng, lÊn biÓn còng gãp phÇn lμm gi¶m tÝnh ®a d¹ng sinh häc ë nhiÒu n¬i. Bê biÓn ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y bÞ suy tho¸i do viÖc lÊn biÓn, x©y dùng c¸c hå nu«i h¶i s¶n, x©y dùng c¸c c«ng tr×nh c«ng nghiÖp vμ chÊt th¶i tõ c¸c sinh ho¹t cña con ng−êi. C¸c ho¹t ®éng nμy lμm gi¶m diÖn tÝch vïng triÒu, t¨ng ®é chua phÌn, thay ®æi qu¸ tr×nh l¾ng bïn vμ « nhiÔm bê biÓn. Mét sè vïng cã ho¹t ®éng khai th¸c c¸t, ®¸ x©y dùng nhμ m¸y thuû tinh (vïng ven biÓn Trung Bé) còng dÉn ®Õn « nhiÔm vμ xãi mßn bê biÓn. Tãm l¹i: v× kh«ng cã kÕ ho¹ch khai th¸c tμi nguyªn mét c¸ch hîp lý, kh«ng kiÓm so¸t chÆt chÏ ®−îc chñng lo¹i vμ sè l−îng xuÊt khÈu, kh«ng kiÓm tra ®−îc ph−¬ng tiÖn còng nh− quy tr×nh khai th¸c nªn tμi nguyªn ®éng vËt, thùc vËt rõng, tμi nguyªn sinh vËt biÓn, tμi nguyªn sinh vËt ë c¸c s«ng hå ®· vμ ®ang bÞ suy gi¶m nhanh chãng. 2.3. ¤ nhiÔm m«i tr−êng C¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi nh− ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp, khai kho¸ng; ph¸t triÓn c¸c lμng nghÒ, c¸c khu ®« thÞ, c¸c thμnh phè; ho¸ chÊt vμ chÊt th¶i n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp vμ sinh ho¹t;... ®· g©y ra « nhiÔm m«i tr−êng (®Êt, n−íc, kh«ng khÝ) ë nhiÒu n¬i, ®e do¹ cuéc sèng cña nhiÒu loμi sinh vËt vμ g©y h¹i trùc tiÕp ®Õn søc khoÎ con ng−êi. N−íc th¶i c«ng nghiÖp, sö dông thuèc trõ s©u lμ nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh lμm « nhiÔm c¸c s«ng hå n−íc ngät cña ViÖt Nam. C¸c ngμnh c«ng nghiÖp ViÖt Nam tuy hiÖn nay ®· ¸p dông mét sè biÖn ph¸p sö lý n−íc th¶i song ch−a triÖt ®Ó. N−íc th¶i cña c¸c nhμ m¸y ho¸ chÊt, xμ phßng... cïng víi n−íc th¶i sinh ho¹t ®· g©y « nhiÔm nÆng cho c¸c con s«ng. Trªn ®ång ruéng, viÖc l¹m dông c¸c ho¸ chÊt diÖt c«n trïng, chÊt diÖt cá ®· g©y « nhiÔm m«i tr−êng ®ång ruéng. C¸c s«ng hå còng bÞ « nhiÔm do c¸c chÊt th¶i c«ng nghiÖp vμ n−íc th¶i sinh ho¹t. ¤ nhiÔm biÓn ®−îc coi lμ hiÓm ho¹ lín nhÊt ®èi víi c¸c loμi sinh vËt biÓn. Giao th«ng vËn t¶i biÓn vμ th¨m dß dÇu khÝ lμ 2 nguyªn nh©n quan träng g©y ra « nhiÔm biÓn. Nguyªn nh©n nμy b¾t ®Çu tõ c¸c tμu thuyÒn ®¸nh c¸ dïng ®éng c¬, c¸c tμu chë hμng, chë dÇu. C¸c c¶ng biÓn H¶i Phßng, Qu¶ng Ninh, Cöa Lß, §μ n½ng, Vòng Tμu... ®Òu cã mét líp v¸ng dÇu trªn bÒ mÆt n−íc. Møc dÇu trong n−íc biÓn ë c¶ng H¶i Phßng, Qu¶ng Ninh lμ 0,4 - 1 mg/l n−íc. Th¨m dß vμ khai th¸c khÝ dÇu ë ViÖt Nam míi b¾t ®Çu tõ n¨m 1986, do kh«ng ®−îc theo dâi nªn kh«ng cã sè liÖu, nh−ng ®©y lμ nh÷ng ho¹t ®éng th−êng g©y nhiÒu ¶nh h−ëng nghiªm träng ®Õn m«i tr−êng sèng cña sinh vËt biÓn. Ngoμi hai nguyªn nh©n nªu trªn, vÊn ®Ò l¾ng ®äng bïn ë c¸c cöa s«ng, trong c¸c c¶ng vμ ho¹t ®éng n¹o hót bïn còng ®· g©y ¶nh h−ëng ®Õn tÝnh ®a d¹ng sinh häc biÓn. ViÖc n¹o vÐt ®Ó khai th«ng cöa s«ng, h¶i c¶ng ®· khuÊy ®ôc n−íc, trong bïn l¾ng ®äng th−êng cã dÇu vμ chÊt ®éc lÉn vμo nªn ®· g©y nhiÒu tæn thÊt cho sinh vËt biÓn. 2.4. Du nhËp vμ x©m lÊn cña c¸c loμi sinh vËt ngo¹i lai Trong thêi gian qua viÖc trao ®æi, du nhËp mét sè gièng c©y trång, vËt nu«i ®· mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ to lín. Trong c¬ cÊy c©y trång ë nhiÒu n¬i sè gièng míi vμ cho n¨ng suÊt cao ®· chiÕm tíi 70 - 80%. Tuy nhiªn viÖc du nhËp nhiÒu gièng míi mét c¸ch trμn lan, thiÕu kiÓm so¸t lμ nguy c¬ tiÒm tμng lμm cho c¸c gièng b¶n ®Þa bÞ mai mét. C¸c gièng míi cã thÓ cã nh÷ng ®iÓm bÊt lîi vμ th−êng kh«ng bÒn v÷ng tr−íc t¸c ®éng cña ngo¹i c¶nh vμ s©u bÖnh. T¸c h¹i ngay lËp tøc vμ cã thÓ thÊy lμ mét sè loμi du nhËp vμo ViÖt Nam ®· ph¸t triÓn thμnh dÞch vμ g©y h¹i nghiªm träng. §iÒu nμy cßn liªn quan ®Õn sù thiÕu hiÓu biÕt vμ s¬ hë trong qu¶n lý. Cã thÓ nªu ra ®©y mét sè vÝ dô: • Trong c«ng t¸c trång rõng ë ViÖt Nam, chóng ta ®· sö dông thμnh c«ng kh¸ nhiÒu loμi c©y nhËp néi 47 nh− Phi lao trªn vïng c¸t ven biÓn, c¸c loμi Keo vμ B¹ch ®μn cho vïng ®åi thÊp vμ rõng c«ng nghiÖp. B¹ch ®μn trång thuÇn lo¹i ë mét sè vïng ë n−íc ta cã nh÷ng thêi ®iÓm bÞ bÖnh h¹i g©y chÕt hμng lo¹t. • T×nh tr¹ng t−¬ng tù còng x¶y ra víi c¸c loμi c©y n«ng nghiÖp, c¸c gièng míi nh− lóa, ng«, cμ phª, cao su, c©y ¨n qu¶... ®−îc nhËp néi, g©y trång réng r·i v× n¨ng suÊt cao. §iÒu nμy ®· lμm cho mét sè gièng c©y trång ®Þa ph−¬ng, cã chÊt l−îng nh−ng n¨ng suÊt thÊp bÞ mÊt ®i. • ViÖc nhËp vμ g©y nu«i èc b−¬u vμng ®¹i trμ ®· g©y h¹i cho ®ång ruéng trong mét thêi gian dμi... • ViÖc gÇn ®©y mét sè loμi c¸ hung r÷ nh− c¸ Piranha, c¸ hoμng ®Õ lμ lμ vÊn ®Ò ®¸ng lo ng¹i cho c¸c loμi c¸ b¶n ®Þa. 2.5. Sù nghÌo ®ãi vμ søc Ðp d©n sè N»m trong thùc tr¹ng chung cña thÕ giíi, ë ViÖt Nam c¸c mèi ®e do¹ do con ng−êi g©y ra ®èi víi ®a d¹ng sinh häc liªn quan mËt thiÕt ®Õn sù gia t¨ng d©n sè. D©n sè gia t¨ng kÐo theo sù gia t¨ng c¸c nhu cÇu sinh ho¹t vμ c¸c nhu cÇu thiÕt yÕu kh¸c trong khi nguån tμi nguyªn cã h¹n, nhÊt lμ tμi nguyªn ®Êt cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. HÖ qu¶ tÊ yÕu sÏ dÉn ®Õn lμ ph¶i më réng ®Êt canh t¸c, x©m lÊn ®Êt rõng, c¸c khu ®Êt ngËp n−íc,... lμm suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc. ë mét sè ®Þa ph−¬ng ngoμi viÖc gia t¨ng d©n sè tù nhiªn, vÊn ®Ò di d©n còng lμ yÕu tè lμm gia t¨ng d©n sè c¬ häc vμ ¶nh h−ëng ®Õn ®a d¹ng sinh häc ë vïng nμy. Tõ nh÷ng n¨m 1960, thùc hiÖn chñ tr−¬ng cña ChÝnh phñ x©y dùng vμ ph¸t triÓn c¸c vïng kinh tÕ míi, c¸c ®Þa ph−¬ng ®· ®éng viªn kho¶ng 1,2 triÖu ng−êi tõ vïng ®ång b»ng lªn khai hoang vμ sinh sèng ë vïng nói. Cuéc vËn ®éng nμy ®· lμm thay ®æi c¬ cÊu d©n sè vμ tËp qu¸n canh t¸c ë miÒn nói. Tõ nh÷ng n¨m 1990, ®· cã nhiÒu ®ît di c− tù do tõ c¸c tØnh phÝa B¾c vμ B¾c Trung Bé vμo c¸c tØnh phÝa Nam. T¸c ®éng cña di d©n tù do ®Õn tμi nguyªn thiªn nhiªn ®· trë thμnh vÊn ®Ò bøc xóc ë mét sè tØnh phÝa Nam, ®Æc biÖt lμ lμ nh÷ng n¨m gÇn ®©y t×nh h×nh di c− cña ng−êi d©n lªn c¸c tØnh vïng T©y Nguyªn trång c¸c loμi c©y c«ng nghiÖp ®· lμm cho diÖn tÝch rõng tù nhiªn bÞ suy gi¶m ë møc b¸o ®éng. Víi gÇn 80% d©n sè sèng ë n«ng th«n, ViÖt Nam lμ mét n−íc n«ng nghiÖp cßn phô thuéc nhiÒu vμo nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn. ë c¸c vïng s©u, vïng xa 90% d©n ®Þa ph−¬ng sèng dùa vμo canh t¸c n«ng nghiÖp vμ khai th¸c tμi nguyªn rõng. D©n c− ë c¸c vïng nμy cã ®êi sèng rÊt thÊp vμ cã kho¶ng trªn 50% sè hé thuéc diÖn nghÌo ®ãi. Canh t¸c n−¬ng rÉy lμ tËp qu¸n cña nhiÒu d©n téc thiÓu sè miÒn nói ë ViÖt Nam. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, do søc Ðp cña sù gia t¨ng d©n sè nªn canh t¸c n−¬ng rÉy ®· trë thμnh mét trong nh÷ng nguyªn nh©n gãp phÇn lμm mÊt rõng, tho¸i ho¸ ®Êt... Bμi 9: B¶o tån ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam Môc tiªu: KÕt thóc bμi nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng: + Tr×nh bμy ®−îc c¬ së luËt ph¸p liªn quan, c¸c ho¹t ®éng vμ ®Þnh h−íng trong b¶o tån §DSH ë ViÖt Nam. 1. LuËt ph¸p ViÖt Nam liªn quan ®Õn b¶o tån §DSH NhËn thøc ®−îc tÇm quan träng cña nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung vμ cña tÝnh ®a d¹ng sinh häc nãi riªng, ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· cã nh÷ng hμnh ®éng tÝch cùc trong c«ng t¸c b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc tõ nh÷ng n¨m 1960. NhiÒu v¨n b¶n luËt ph¸p vμ d−íi luËt ®· ®−îc ban hμnh. Ngoμi ra trong phong trμo chung cña toμn thÕ giíi vÒ b¶o tån vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng, ViÖt Nam còng tham dù hÇu hÕt c¸c Héi nghÞ toμn cÇu vÒ nh÷ng vÊn ®Ò cã liªn quan, ®ång thêi còng ®· ký kÕt vμ phª chuÈn nhiÒu c«ng −íc cã liªn quan ®Õn b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. B¶ng 11. C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vμ d−íi luËt ®· ban hμnh N¨m C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vμ d−íi luËt 1960 - ChØ thÞ 134/TTg cña Phñ Thñ t−íng vÒ cÊm s¨n b¾t Voi 1962 - QuyÕt ®Þnh 72/TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ thμnh lËp V−ên quèc gia Cóc Ph−¬ng 1963 - NghÞ ®Þnh 39/CP cña Héi ®ång ChÝnh phñ ban hμnh §iÒu lÖ t¹m thêi vÒ s¨n b¾t chim, thó rõng. 1972 - Ph¸p lÖnh b¶o vÖ rõng 1977 - QuyÕt ®Þnh 41/TTg cña ChÝnh phñ vÒ viÖc quy ®Þnh c¸c khu rõng cÊm 48 1986 - QuyÕt ®Þnh 194/CT cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr−ëng vÒ c«ng nhËn 87 khu rõng cÊm 1987 - QuyÕt ®Þnh 582/Q§-NSY cña Chñ nhiÖm Uû ban KH-KT nhμ n−íc quy ®Þnh t¹m thêi vÒ nhiÖm vô, quyÒn h¹n cña c¸c c¬ quan b¶o tån, l−u gi÷, sö dông nguån gen. - Khëi x−íng viÖc x©y dùng ch−¬ng tr×nh b¶o tån nguån gen quèc gia do Bé Khoa häc C«ng nghÖ vμ M«i tr−êng chñ tr×. 1988 - LuËt ®Êt ®ai ®−îc ban hμnh (cã söa ®æi n¨m 1993) 1989 - QuyÕt ®Þnh 276 cña Bé L©m nghiÖp cÊm s¨n b¾n 38 loμi hoang d· - QuyÕt ®Þnh 433 cña Bé L©m nghiÖp ®×nh chØ khai th¸c vμ xuÊt khÈu 7 lo¹i gç quý hiÕm (L¸t, NghiÕn, Gi¸ng h−¬ng, Tr¾c, CÈm lai, Gç ®á, Mun). - Thμnh viªn cña c«ng −íc RAMSAR 1991 - Chñ tÞch n−íc Céng hoμ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam c«ng bè LuËt B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng - KÕ ho¹ch quèc gia vÒ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. - KÕ ho¹ch Hμnh ®éng L©m nghiÖp nhiÖt ®íi 1992 - NghÞ ®Þnh 17/H§BT cña Héi ®ång Bé tr−ëng vÒ viÖc thi hμnh LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. - NghÞ ®Þnh 18/H§BT cña Héi ®ång Bé tr−ëng quy ®Þnh danh môc thùc vËt rõng, ®éng vËt rõng quý hiÕm vμ chÕ ®é qu¶n lý b¶o vÖ. - QuyÕt ®Þnh sè 1171/Q§ ban hμnh quy chÕ qu¶n lý rõng s¶n xuÊt, rõng phßng hé vμ rõng ®Æc dông cña Bé L©m nghiÖp. - XuÊt b¶n S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn ®éng vËt. 1993 - ChØ thÞ 130/TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ qu¶n lý vμ b¶o vÖ ®éng thùc vËt quý hiÕm. - ChØ thÞ 283/TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó qu¶n lý gç quý hiÕm. - ChØ thÞ 462/TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ qu¶n lý chÆt chÏ viÖc khai th¸c, vËn chuyÓn vμ xuÊt khÈu gç. - Ký c«ng −íc §a d¹ng sinh häc 1994 - Ban hμnh LuËt b¶o vÖ m«i tr−êng. - Ký c«ng −íc CITES - NghÞ ®Þnh 39/CP cña ChÝnh phñ vÒ hÖ thèng tæ chøc kiÓm l©m. 1995 - B¶n th¶o KÕ ho¹ch hμnh ®éng vÒ m«i tr−êng. - QuyÕt ®Þnh sè 845/TTg do Thñ t−íng ChÝnh phñ ban hμnh vÒ viÖc phª duyÖt KÕ ho¹ch hμnh ®éng ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam. 1996 - XuÊt b¶n S¸ch ®á ViÖt Nam phÇn thùc vËt. - ChØ thÞ 359/TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ ban hμnh vÒ nh÷ng biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn ®éng vËt hoang d·. - C«ng v¨n 280KL/PC cña Côc KiÓm l©m vÒ kiÓm tra, xö lý vi ph¹m vÒ qu¶n lý, sö dông ®éng vËt hoang d·. - C«ng v¨n 2472 NN-KL/CV cña Bé NN & PTNT vª t¨ng c−êng b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn ®éng vËt hoang d·. 1997 - QuyÕt ®Þnh 2177/1997/Q§-BKHCNMT vÒ viÖc ban hμnh quy chÕ qu¶n lý vμ b¶o tån nguån gen thùc vËt, ®éng vËt vμ vi sinh vËt. - QuyÕt ®Þnh 301/1997/Q§-BNN & PTNT vÒ viÖc ban hμnh quy chÕ x¸c ®Þnh ranh giíi vμ c¾m cäc mèc c¸c lo¹i rõng. 1999 - QuyÕt ®Þnh 242/1999/Q§-TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ ®iÒu hμnh xuÊt nhËp khÈu hμng ho¸ n¨m 2000, trong ®ã cã c¸c loμi ®éng vËt hoang d· vμ ®éng vËt quý hiÕm ®−îc liÖt vμo hμng cÊp xuÊt khÈu do Bé NN & PTNT h−íng dÉn. 2001 - QuyÕt ®Þnh 08/2001/Q§-TTg cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ viÖc ban hμnh Quy chÕ qu¶n lý rõng ®Æc dông, rõng phßng hé vμ rõng s¶n xuÊt lμ rõng tù nhiªn 49 2002 NghÞ ®Þnh 48/2002/N§-CP ngμy 22/04/2002 vÒ viÖc söa ®æi bæ sung danh môc thùc vËt, ®éng vËt hoang d· quÝ hiÕm ban hμnh theo nghÞ ®Þnh 18/H§BT n¨m 1992 2004 LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (Cã bæ xung) 2006 Nghi ®Þnh 32/2006/Q§ - CP ngμy 10/3/2006. Danh s¸ch Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cÊm vμ h¹n chÕ khai thác sử dụng vì mục đích thương mại 2007 - QuyÕt ®Þnh sè 79/2007/Q§ -TTg. KÕ ho¹ch hμnh ®éng Quèc Gia vÒ §DSH ®Õn n¨m 2010 vμ ®Þnh h−íng tíi n¨m 2020 thùc hiÖn c«ng −íc §DSH vμ nghÞ ®Þnh th− Cartagena vÒ an toμn sinh häc (KÕ ho¹ch §DSH lÇn 2) - Dù th¶o luËt §DSH ( QH ch−a th«ng qua) B¶ng 12: C¸c c«ng −íc liªn quan ®· ký kÕt vμ phª chuÈn N¨m ký C¸c c«ng −íc 1983 - C«ng −íc b¶o vÖ c¸c vïng ®Êt −ít RAMSAR 1994 - C«ng −íc vÒ bu«n b¸n vμ vËn chuyÓn c¸c loμi ®éng, thùc vËt quý hiÕm (CITES). - C«ng −íc Liªn hiÖp quèc vÒ LuËt biÓn. - C«ng −íc b¶o vÖ tÇng ¤ z«n. - NghÞ ®Þnh th− vÒ c¸c chÊt lμm suy tho¸i tÇng ¤ z«n. - C«ng −íc khung cña Liªn hiÖp quèc vÒ biÕn ®æi khÝ hËu. - C«ng −íc §a d¹ng sinh häc. 1995 - C«ng −íc vÒ kiÓm so¸t vËn chuyÓn xuyªn biªn giíi vμ tiªu huû chÊt th¶i nguy hiÓm. 2. Ho¹t ®éng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc 2.1. B¶o tån t¹i chç (In-Situ conservation) 2.1.1. KÕt qu¶ Qu¸ tr×nh h×nh thμnh hÖ thèng rõng ®Æc dông ë ViÖt Nam g¾n liÒn víi nh÷ng giai ®o¹n ph¸t triÓn cña ngμnh l©m nghiÖp. §©y lμ biÖn ph¸p tÝch cùc ®· vμ ®ang gãp phÇn quan träng ®èi víi sù nghiÖp b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ViÖt Nam trong 40 n¨m qua. Nhê hÖ thèng rõng ®Æc dông nμy mμ nhiÒu nguån gen thùc vËt, ®éng vËt quý hiÕm ®· ®−îc b¶o vÖ. Thùc tÕ cho thÊy lμ n−íc ta ®· sím nhËn thøc ®−îc tÇm quan träng cña viÖc b¶o vÖ thiªn nhiªn. Ngay tõ n¨m 1962 khi ®Êt n−íc vÉn cßn chiÕn tranh chÝnh phñ ®· b¾t ®Çu thμnh lËp khu rõng cÊm Cóc Ph−¬ng theo ®Ò nghÞ cña Tæng côc L©m nghiÖp. §Õn n¨m 1966 Cóc Ph−¬ng ®· trë thμnh v−ên Quèc gia ®Çu tiªn ë ViÖt Nam víi diÖn tÝch 25.000 ha (theo quyÕt ®Þnh ngμy 09/8/1966 cña Tæng côc tr−ëng Tæng côc L©m nghiÖp). §Õn 1988 Thñ t−íng ChÝnh phñ ®· phª duyÖt luËn chøng ®Çu t− ®· kh¼ng ®Þnh VQG Cóc Ph−¬ng cã diÖn tÝch lμ 22.200 ha. Giai ®o¹n tõ n¨m 1962 ®Õn 1975, thêi kú chiÕn tranh ®ang diÔn ra ë ViÖt Nam, cã h¬n 2 triÖu ha rõng bÞ huû ho¹i. MÆc dï miÒn B¾c bÞ chiÕn tranh ph¸ ho¹i, ngμnh l©m nghiÖp vÉn tiÕp tôc tiÕn hμnh c«ng t¸c ®iÒu tra nghiªn cøu vÒ b¶o tån thiªn nhiªn. Sau khi thèng nhÊt ®Êt n−íc, n¨m 1976 Tæng côc L©m nghiÖp chuyÓn thμnh Bé L©m NghiÖp . Trªn c¬ së ®Ò xuÊt Bé L©m nghiÖp, ngμy 24/01/1977 Thñ t−íng ChÝnh phñ ®· ra quyÕt ®Þnh 41/TTg thμnh lËp 10 khu rõng cÊm, trong ®ã cã 3 KBTTN vμ 7 khu v¨n ho¸ lÞch sö, víi diÖn tÝch 44.310 ha. N¨m 1986 ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· thμnh lËp mét hÖ thèng gåm 87 khu rõng ®Æc dông trong ®ã cã 58 VQG vμ khu b¶o tån thiªn nhiªn, 29 khu rõng v¨n ho¸ lÞch sö, phong c¶nh ®Ñp víi diÖn tÝch kho¶ng 1.169.000 ha chiÕm 5,7% diÖn tÝch ®Êt rõng (kho¶ng 3.3% diÖn tÝch ®Êt c¶ n−íc). Trong sè 87 khu b¶o tån nãi trªn cã 28 khu cã diÖn tÝch kh¸ réng chiÕm 698.000 ha. C¸c khu nμy bao trïm ®−îc phÇn lín c¸c kiÓu rõng c¬ b¶n cña ViÖt Nam. Sè cßn l¹i chØ lμ nh÷ng khu vùc hÑp, ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn bÞ suy tho¸i nhiÒu, thËm chÝ cã chç kh«ng cßn ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó thμnh lËp khu b¶o tån n÷a. 50 Ngμy 09/8/1986, Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr−ëng ®· x¸c lËp mét hÖ thèng gåm 73 KBTTN ®¹i diÖn cho c¸c kiÓu sinh c¶nh kh¸c nhau tr¶i tõ B¾c vμo Nam víi tæng diÖn tÝch 769.512 ha. §Õn n¨m 2000, ChÝnh phñ ®· quyÕt ®Þnh thμnh lËp 11 v−ên Quèc gia (Ba BÓ, Ba V×, M¹ch M·, BÕn En, C¸t Bμ, C¸t Tiªn, C«n §¶o, Cóc Ph−¬ng, Tam §¶o, Trμm Chim, Yok §«n), 52 khu b¶o tån thiªn nhiªn, 16 khu b¶o tån ®éng vËt hoang d· vμ 22 khu VHLSMT víi tæng diÖn tÝch kho¶ng 2,3 triÖu ha. §Õn n¨m 2004, c¶ n−íc thμnh lËp ®−îc 27 v−ên Quèc gia, 44 khu b¶o tån thiªn nhiªn, 12 khu b¶o tån loμi (16 khu kh¸c ®ang ®Ò xuÊt), 21 khu b¶o vÖ c¶nh quan. Theo quy ho¹ch míi, Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n ®· ®Ò nghÞ ChÝnh phñ phª duyÖt 4 lo¹i h×nh khu b¶o vÖ bao gåm v−ên Quèc gia, khu b¶o tån thiªn nhiªn, khu b¶o tån c¸c loμi sinh c¶nh, khu b¶o vÖ c¶nh quan, ®Õn n¨m 2010 víi 133 khu cã tæng diÖn tÝch lμ 2..054..931 ha, chiÕm 6,20% diÖn tÝch l·nh thæ. So víi 2 thêi ®iÓm: th¸ng 8/1986, khi cã quyÕt ®Þnh 194/CT vμ th¸ng 11/1997, Héi nghÞ Cóc Ph−¬ng (Héi nghÞ tæng kÕt c«ng t¸c quy ho¹ch, tæ chøc vμ qu¶n lý hÖ thèng rõng ®Æc dông) th× tæng diÖn tÝch rõng ®Æc dông cña ViÖt Nam theo quy ho¹ch míi sÏ gÊp h¬n hai lÇn diÖn tÝch n¨m 1986 vμ t¨ng thªm 10% so víi diÖn tÝch n¨m 1997. Tû lÖ nμy ch−a ph¶i lμ cao so víi c¸c n−íc trªn thÕ giíi vμ mét sè n−íc l¸ng giÒng, nh−ng nã ®· thÓ hiÖn quyÕt t©m cña ChÝnh phñ vμ nh©n d©n ViÖt Nam trong c«ng cuéc b¶o tån thiªn nhiªn vμ b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. ViÖt Nam còng ®· thμnh lËp mét sè khu b¶o vÖ ®Æc biÖt: Khu Trμm Chim (§ång Th¸p) ®Ó b¶o vÖ loμi SÕu cæ trôi (vμ ®Õn ®Çu n¨m 1994 khu b¶o vÖ Quèc gia ®· ®−îc thμnh lËp), khu b¶o vÖ Xu©n Thuû (Nam §Þnh) ë cöa s«ng Hång ®Ó b¶o vÖ c¸c loμi chim di c−, cô thÓ lμ loμi Cß th×a. §©y còng lμ khu vùc b¶o vÖ RAMSAR ®Çu tiªn ë vïng §«ng Nam ¸. C¸c khu dù tr÷ Sinh quyÓn (Biosphere Reserve) ë C¸t Tiªn, CÇn Giê, C¸t Bμ vïng biÓn vªn ch©u th« S«ng Hång vμ di s¶n thiªn nhiªn thÕ giíi VÞnh H¹ Long, §éng Phong Nha còng ®· ®−îc UNESCO vμ thÕ giíi c«ng nhËn. Ngoμi c¸c khu b¶o vÖ nãi trªn Bé L©m NghiÖp (tr−íc ®©y) cßn x©y dùng mét hÖ thèng rõng phßng hé víi dÞªn tÝch 5,71 triÖu ha; trong ®ã: rõng phßng hé ven biÓn 90.000 ha, rõng cè ®Þnh c¸t 70.000 ha, rõng b¶o vÖ ®Çu nguån 5.550.000ha. Tuy nhiªn, hiÖn nay chØ cßn 2,46 triÖu ha lμ cã rõng che phñ. Tíi th¸ng 10/2006(Côc kiÓm l©m vμ viÖn ®iÒu tra quy ho¹ch) + C¶ n−íc cã 30 V−ên QG + Khu b¶o tån thiªn nhiªn 60 khu trong ®ã: - 48 khu dù r÷ thiªn nhiªn - 12 khu b¶o vÖ loμi/sinh c¶nh + 38 khu b¶o vÖ c¶nh quan Víi tæng diÖn tÝch lμ: 2.400.092 ha ( Tæng céng 128 khu b¶o tån). Trong c¸c khu b¶o tån ®−îc T/G vμ c¸c tæ chøc kh¸c c«ng nhËn: + 6 khu dù tr÷ sinh quyÓn Quèc Gia ®−îc UNESCO c«ngnhËn: Khu CÇn Giê TP.HCM), khu C¸t Tiªn(§ång Nai- L©m §ång-B×nh Ph−íc) Khu C¸t Bμ(TP H¶i Phßng), khu ven biÓn ®ång b»ng S«ng Hång(Nam §Þnh, Th¸i B×nh), khu dù tr÷ sinh quyÓn Kiªn Giang vμ khu dù tr÷ sinh quyÓn miÒn T©y NghÖ An + 4 khu di s¶n thiªn nhiªn cña Asean: V−ên QG Ba BÓ, v−ên QG Hoμng Liªn(Lao Cai), V−ên QG Ch− Mon Ray(Kon Tum) vμ v−ên QG Con Ca Kinh(Gia Lai) + 2 khu Ramsar ®−¬c thÕ giíi c«ng nhËn: V−ên QG Xu©n Thuû(Nam §Þnh) vμ VQB C¸t Tiªn 2.1.2. Nh÷ng tån t¹i vμ th¸ch thøc cña hÖ thèng KBTTN ViÖt Nam • Nh÷ng tån t¹i: 1. DiÖn tÝch c¸c khu b¶o tån so víi diÖn tÝch l·nh thæ cßn thÊp, ch−a thÓ ®¹i diÖn ®−îc ®Çy ®ñ c¸c hÖ sinh th¸i rõng nhiÖt ®íi vμ yªu cÇu cña ho¹t ®éng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc 2. ViÖc xÕp h¹ng, ph©n lo¹i rõng ®Æc dông vÉn ch−a thÝch hîp, ch−a tiÕp cËn víi ph©n lo¹i quèc tÕ. 51 3. Trong c¸c KBTTN hiÖn cã, nhiÒu khu cã diÖn tÝch qu¸ nhá ch−a ®ñ ®¹i diÖn cho c¸c hÖ sinh th¸i còng nh− sinh c¶nh tèi thiÓu cho mét sè loμi ®éng vËt, ®Æc biÖt lμ c¸c loμi quý hiÕm. 4. Ranh giíi cña mét sè VQG vμ KBTTN ch−a hîp lý vÒ mÆt b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. 5. ë ®a sè c¸c khu b¶o tån, c«ng t¸c ®iÒu tra c¬ b¶n ch−a tiÕn hμnh mét c¸ch ®Çy ®ñ, ch−a cã luËn chøng ®Çu t−, ch−a ®−îc cÊp quyÒn sö dông ®Êt vμ x¸c ®Þnh ranh giíi cô thÓ ngoμi thùc ®Þa mét c¸ch ®Çy ®ñ. 6. HÖ thèng ®iÒu hμnh qu¶n lý c¸c KBTTN ch−a nhÊt qu¸n tõ ®Þa ph−¬ng ®Õn trung −¬ng. ViÖc ph©n cÊp qu¶n lý gi÷a ®Þa ph−¬ng vμ trung −¬ng ch−a ®−îc quy ®Þnh cô thÓ, ChÝnh phñ chËm ban hμnh quy chÕ qu¶n lý rõng ®Æc dông, v× vËy nªn c«ng t¸c b¶o vÖ c¸c khu rõng ®Æc dông thiÕu c¬ së v÷ng ch¾c g©y nªn nh÷ng tranh chÊp kh«ng cã lîi cho b¶o tån. 7. Tæ chøc bé m¸y, biªn chÕ cña c¸c Ban qu¶n lý ë c¸c KBTTN ch−a hîp lý nªn hiÖu qu¶ c«ng t¸c b¶o tån ch−a cao. • Nh÷ng th¸ch thøc: 1. Sù suy gi¶m diÖn tÝch rõng ®· lμm suy tho¸i c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn, thu hÑp n¬i c− tró cña c¸c loμi ®éng vËt hoang d·, diÖn tÝch ®åi nói träc t¨ng. Sù chia c¾t c¸c hÖ sinh th¸i do viÖc x©y dùng c¸c c«ng tr×nh giao th«ng, khai ph¸ rõng ®Ó trång c©y c«ng nghiÖp. 2. D©n sè ngμy mét t¨ng, trong vßng 40 n¨m d©n sè ViÖt Nam t¨ng gÊp 2 lÇn, hiÖn lªn ®Õn 81 triÖu d©n (2003); trong khi ®ã tμi nguyªn thiªn nhiªn, c¬ së vËt chÊt cña sù sèng l¹i cã h¹n. N¹n di d©n tù do tõ miÒn B¾c vμo vïng cao nguyªn vμ c¸c tØnh phÝa Nam. 3. Cßn nhiÒu céng ®ång d©n c− ®ang sèng trong ph¹m vi vμ xung quanh khu vùc vïng ®Öm c¸c KBT. Nguån lîi thiªn nhiªn ë ®©y lμ nguån sèng chÝnh cña hä. Do vËy, c¸c ho¹t ®éng sèng còng nh− s¶n xuÊt cña hä ®· lμm tæn h¹i ®Õn c¸c KBT vμ lμm cho chÊt l−îng c¸c KBT gi¶m sót mét c¸ch nhanh chãng. 4. Lμm thÕ nμo ®Ó kh«ng t¹o thªm nh÷ng bÊt ®ång gi÷a d©n ®Þa ph−¬ng vμ KBT, mμ ph¶i céng t¸c víi hä mét c¸ch chÆt chÏ, chÊp nhËn nh÷ng yªu cÇu thÝch ®¸ng cña hä, ®iÒu quan träng lμ hä ®−îc h−ëng nh÷ng lîi Ých trùc tiÕp tõ KBT. 2.1.3. Tæ chøc qu¶n lý ®a d¹ng sinh häc t¹i c¸c khu b¶o tån ViÖt Nam Cho ®Õn thêi gian gÇn ®©y, míi chØ cã 45 khu b¶o tån cã tæ chøc qu¶n lý b¶o vÖ vμ cã sù quan t©m cña Nhμ n−íc, sè cßn l¹i ë t×nh tr¹ng bá hoang. §¸ng chó ý lμ mét sè khu ®· x©y dùng vμ cã bé m¸y qu¶n lý nh−ng rõng vÉn bÞ tμn ph¸, thËm chÝ cã n¬i cßn bÞ xo¸ sæ. Céng ®ång d©n c− sèng ë trong vμ xung quanh c¸c KBT nμy vÉn ch−a ®−îc gióp ®ì ®óng møc ®Ó hä tham gia vμo viÖc b¶o vÖ vμ qu¶n lý tμi nguyªn ®a d¹ng sinh häc. V−ên Quèc gia Cóc Ph−¬ng vμ mét sè KBT kh¸c võa qua ®· tæ chøc di chuyÓn mét sè hé d©n c− sèng trong c¸c khu b¶o vÖ nghiªm ngÆt ra ngoμi vïng ®Öm. Tuy nhiªn, mÆc dï cã gióp ®ì vÒ tμi chÝnh vμ kü thuËt cña ch−¬ng tr×nh ë vïng ®Öm, cuéc sèng cña ng−êi d©n míi chuyÓn ra vÉn cßn rÊt nhiÒu khã kh¨n. Hä ®· bÞ mÊt ®i nhiÒu nÐt v¨n ho¸ ®Æc tr−ng cña chÝnh hä, nhiÒu kiÕn thøc, kinh nghiÖm cæ truyÒn vÒ sö dông c¸c tμi nguyªn rõng, nhiÒu phong tôc x−a ®· bÞ quªn l·ng... Nguy c¬ trë l¹i ph¸ rõng ë c¸c KBT cã thÓ x¶y ra nÕu chóng ta kh«ng biÕt c¸ch tæ chøc thÝch hîp. Mét vÊn ®Ò lín ®−îc ®Æt ra lμ c¸c Ban qu¶n lý V−ên Quèc gia vμ Khu b¶o tån thiªn nhiªn ph¶i cïng víi chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng tæ chøc vËn ®éng nh©n d©n ®Þa ph−¬ng tham gia tÝch cùc vμo viÖc b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc. NÕu chØ dùa vμo lùc l−îng kiÓm l©m Ýt ái th× kh«ng thÓ nμo b¶o vÖ ®−îc rõng. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng: tõng hé d©n, tõng b¶n lμng, tõng céng ®ång d©n ®Þa ph−¬ng nªn ®−îc giao tr¸ch nhiÖm cô thÓ, ®−îc h−ëng quyÒn lîi cô thÓ trong viÖc b¶o vÖ rõng víi t− c¸ch lμ ng−êi chñ thùc sù, tÊt nhiªn theo quy chÕ cña v−ên Quèc gia. CÇn t¹o ra nhiÒu h×nh thøc tæ chøc qu¶n lÝ phong phó kÕt hîp gi÷a nhμ n−íc víi nh©n d©n ®Ó b¶o vÖ rõng. §ång thêi cÇn tiÕp tôc nghiªn cøu cô thÓ ho¸ c¸c chÝnh s¸ch, vÝ dô nh−: chÝnh s¸ch giao ®Êt kho¸n rõng ®èi víi c¸c khu rõng ®Æc dông, chÝnh s¸ch di d©n ®i x©y dùng vïng kinh tÕ míi, quy chÕ qu¶n lý b¶o vÖ c¸c khu rõng phßng hé vμ khu rõng ®Æc dông sao cho phï hîp vμ cã hiÖu qu¶ l©u dμi. Môc tiªu c¬ b¶n cña c¸c chÝnh s¸ch lμ ®éng viªn søc m¹nh toμn d©n, m¹nh d¹n trao quyÒn tù chñ, s¸ng t¹o cho ng−êi d©n vμ c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng, ®éng viªn hä tham gia chñ ®éng 52 vμo c«ng viÖc qu¶n lý b¶o vÖ ®a d¹ng sinh häc, n©ng cao ®êi sèng nh©n d©n ®Þa ph−¬ng th«ng qua c¸c ho¹t ®éng b¶o tån vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Cuéc sèng vËt chÊt vμ tinh thÇn cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ph¶i ®−îc n©ng cao, nh÷ng truyÒn thèng v¨n ho¸ tèt ®Ñp cña hä vÉn ®−îc b¶o tån, chØ cã nh− vËy míi cã thÓ b¶o vÖ ®−îc c¸c khu b¶o tån. ChØ cã khi nμo nh©n d©n ®Þa ph−¬ng cïng tham gia tÝch cùc vμ chñ ®éng th× viÖc qu¶n lý ®a d¹ng sinh häc trong c¸c v−ên Quèc gia vμ khu b¶o tån míi thμnh c«ng ®−îc. 2.2. B¶o tån chuyÓn chç (Ex-situ conservation) Cïng víi viÖc thiÕt lËp hÖ thèng khu b¶o tån, gi¶i ph¸p b¶o tån Ex-situ còng ®−îc quan t©m trong b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ë n−íc ta. Mét sè lo¹i h×nh b¶o tån Ex-situ ®· triÓn khai thùc hiÖn vμ ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ ®¸ng kÓ. 2.2.1. C¸c v−ên thùc vËt ë ViÖt Nam tõ n¨m 1988, c«ng t¸c b¶o tån nguån gen c©y thuèc ®· ®−îc triÓn khai. Mét sè v−ên c©y thuèc ®· ®−îc thμnh lËp. Tuy vËy, trong sè h¬n 3.200 loμi c©y thuèc ®−îc x¸c ®Þnh cÇn b¶o tån, (3.800 loμi L· §×nh Mìi, Vâ V¨n Chi gÇn 3200 loμi). míi chØ cã 120 loμi vμ loμi phô ®−îc b¶o tån trong mét sè vïng vμ c¸c c¬ së nghiªn cøu. HiÖn nay C¸c rõng th−c nghiªm vμ nghiªn cøu khoa häc ®· ®−îc thμnh lËp nh−: v−ên Tr¶ng Bom ( huyÖn Thèng NhÊt-§ång Nai) cã 155 loμi trong 55 hä vμ 17 loμi Tre Nøa, v−ên CÇu Hai (Phó Thä) cã 10 loμi, v−ên Lang Hanh (L©m §ång)... Trong sè c¸c v−ên thùc vËt, ph¶i kÓ ®Õn v−ên B¸ch Th¶o (Hμ Néi), Th¶o CÇm Viªn Sμi Gßn víi h¬n 100 loμi c©y ®· ®−îc h×nh thμnh tõ h¬n 100 n¨m nay, phÇn lín lμ c¸c loμi c©y b¶n ®Þa. VÒ c©y thuèc ®· x¸c ®Þnh 848 loμi cÇn ®−îc b¶o tån.VÝ du: + Tr¹m c©y thuèc Sa Pa 63 loμi ë ®é cao 1500m so víi mÆt n−íc biÓn + Tram c©y thuèc Tam §¶o b¶o qu¶n 175 loμi ë ®é cao 900m + Tr¹m c©y thuèc V¨n §iÓn(HN) 234 loμi + V−ên ®¹i häc D−îc 134 loμi + Häc viÖn qu©n y 95 loμi + Trung t©m gièng §μ L¹t 88 loμi ë ®é cao 1500m + Trung T©m S©m VN 6 loμi S©m quý V.V. 2.2.2. V−ên ®éng vËt - V−ên thó HiÖn nay ë n−íc ta cã hai c¬ së nu«i nhèt ®éng vËt lín nhÊt lμ V−ên thó thμnh phè Hå ChÝ Minh (Th¶o CÇm Viªn) ®· ®−îc x©y dùng h¬n 100 n¨m nay, hiÖn cã 120 loμi víi kho¶ng gÇn 530 c¸ thÓ vμ V−ên thó Hμ Néi, míi thμnh lËp h¬n 30 n¨m nay, hiÖn cã kho¶ng gÇn 100 loμi víi kho¶ng 500 c¸ thÓ. Ngoμi hai V−ên thó kÓ trªn, mét sè ®èi t−îng hoang d· kh¸c còng ®· ®−îc nu«i trong c¸c trang tr¹i quy m« võa vμ nhá (chñ yÕu cña t− nh©n). Tuy nhiªn, phÇn lín c¸c thμnh c«ng trong g©y nu«i ®éng vËt trong thêi gian qua ®Òu xuÊt ph¸t tõ môc ®Ých th−¬ng m¹i, kinh tÕ h¬n lμ môc ®Ých b¶o tån. N¨m 2008 trung t©m cøu hé GÊu(Tam §¶o) ®É ®i vμo ho¹t ®éng 2.2.3. Tr¹m cøu hé ®éng vËt Lo¹i h×nh nμy míi chØ ®−îc thμnh lËp tõ n¨m 1992 trë l¹i ®©y nh»m phôc håi vμ duy tr× søc khoÎ mét sè loμi ®éng vËt ®−îc lùc l−îng kiÓm l©m tÞch thu cña bän bu«n lËu tr¸i phÐp, tr−íc khi cã thÓ tr¶ chóng vÒ víi thÕ giíi hoang d·. Trung t©m cøu hé ®éng vËt ®Çu tiªn lμ Trung t©m cøu hé Linh tr−ëng ë VQG Cóc Ph−¬ng, ë ®©y ®· nu«i ®−îc 12 loμi khØ quý hiÕm. HiÖn nay t¹i Cóc Ph−¬ng cßn cã Trung t©m cøu hé vμ nghiªn cøu Rïa. Mét trung t©m kh¸c lμ Trung t©m cøu hé ®éng vËt Sãc S¬n (Hμ Néi) míi chØ ho¹t ®éng tõ n¨m 1998. Ngoμi c¸c trung t©m cøu hé kÓ trªn cßn cã thªm mét trung t©m cøu hé kh¸c ë NghÖ An ®−îc thμnh lËp 2003. N¨m 2008 trung t©m cøu hé GÊu(Tam §¶o) ®É ®i vμo ho¹t ®éng 12/7/2008 trung t©m cøu hé linhtr−ëng phÝa nam ®Æt t¹i VQG C¸t tiªn ®· ®i vμo ho¹t ®éng (réng trªn 30ha gi÷a khu vùc rõng nguyªn sinh). V¬i nhiÖm vôlμ cø− hé c¸c loμi linh tr−ëng ë phÝa n¨m( thu nhËn nh−ng con bÞ nu«i nhèt, s¨n b¾t trai tr¸i phÐp ) trøc khi th¶ l¹i thiªn nhiªn hoang d· 2.2.4. Ng©n hμng gièng ViÖc l−u tr÷ nguån gièng míi chØ ®−îc thùc hiÖn ë mét sè c¬ së nghiªn cøu. HiÖn nay ngμnh N«ng nghiÖp ViÖt Nam cã 4 c¬ quan cã kho b¶o qu¶n l¹nh: ViÖn KHKT N«ng nghiÖp ViÖt 53 Nam, ViÖn KHKT N«ng nghiÖp miÒn Nam, Tr−êng §¹i häc CÇn Th¬ vμ ViÖn c©y l−¬ng thùc vμ thùc phÈm. §Õn nay, ®· cã 6.500 gièng cña c¸c loμi c©y sinh s¶n v« tÝnh (khoai lang, khoai t©y, døa, d©u t©y...) ®−îc b¶o qu¶n in-vitro (trong èng nghiÖm). §èi víi ®éng vËt, viÖc b¶o tån nguyªn liÖu di truyÒn d−íi d¹ng tinh ®«ng viªn còng chØ míi ®−îc thùc hiÖn víi bß. Ngoμi ra, viÖc l−u gi÷ mét sè c¸c chñng vi sinh vËt lμ t¶o ®¬n bμo còng ®−îc thùc hiÖn ë mét sè c¸c c¬ së nghiªn cøu vμ ®μo t¹o. Tõ n¨m 1988 ®Õn nay, c¸c c¬ së nghiªn cøu thñy s¶n ®· l−u gi÷ trong c¸c ao nu«i 36 dßng thuéc 25 loμi c¸ kinh tÕ n−íc ngät víi tæng cã 4.406 c¸ thÓ. 3. §Þnh h−íng trong ho¹t ®éng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc 3.1. KÕ ho¹ch hμnh ®éng ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam (lÇn 1) Ngμy 22 th¸ng 12 n¨m 1995, Thñ t−íng ChÝnh phñ ®· phª duyÖt “KÕ häach hμnh ®éng ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam” gäi t¾t lμ KHH§§DSH. VÒ mÆt ph¸p lý vμ thùc tiÔn, KHH§§DSH lμ c¬ së quan träng, lμ nÒn t¶ng cho viÖc sö dông, b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng nguån tμi nguyªn sinh vËt vμ c¸c hÖ sinh th¸i ë ViÖt Nam. NhiÒu chiÕn l−îc qu¶n lý ®a d¹ng sinh häc ®· ®−îc v¹ch ra trong KHH§§DSH. Trong ®ã chiÕn l−îc qu¶n lý c¸c khu b¶o vÖ (KBV) ®· cã nh÷ng thay ®æi. KHH§§DSH còng ®· tuyªn bè nhiÖm vô chÝnh lμ lμm thÕ nμo ®Ó qu¶n lý hiÖu qu¶ c¸c KBV v× ®ã lμ nh÷ng trung t©m ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam. KHH§§DSH ®· ®−a ra 4 chuyªn ®Ò lín: • Chuyªn ®Ò 1: T×nh tr¹ng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam. Chuyªn ®Ò nμy ®· tËp hîp c¸c tμi liÖu quan träng vÒ rõng, biÓn vμ ®Êt −ít; cung cÊp nh÷ng th«ng tin kh¶o s¸t cËp nhËt, toμn diÖn nhÊt vÒ tÝnh §DSH vμ nh÷ng ®e do¹ ®èi víi §DSH ë ViÖt Nam. • Chuyªn ®Ò 2: Nh÷ng khuyÕn nghÞ vÒ chÝnh s¸ch vμ ch−¬ng tr×nh b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Chuyªn ®Ò nμy ®−a ra nh÷ng khuyÕn nghÞ liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò: + ChÞu tr¸ch nhiÖm cña c¸c tæ chøc nhμ n−íc vμ sù phèi hîp gi÷a c¸c ngμnh; + §iÒu chØnh luËt, quy chÕ vμ t¨ng c−êng viÖc thi hμnh luËt; + Nh×n nhËn l¹i chÝnh s¸ch l©m nghiÖp vμ thùc tiÔn; + VÊn ®Ò c¸c khu b¶o tån liªn quèc gia; + Nghiªn cøu chÝnh s¸ch. • Chuyªn ®Ò 3: Nh÷ng thay ®æi ®−îc ®Ò xuÊt trong viÖc qu¶n lý c¸c khu rõng ®Æc dông + LËp thø tù −u tiªn cho c¸c khu rõng ®Æc dông; + Söa ®æi hÖ thèng rõng ®Æc dông; + T¨ng c−êng c«ng t¸c qu¶n lý c¸c KBTTN vμ VQG; + Ch−¬ng tr×nh b¶o tån biÓn; + Ch−¬ng tr×nh b¶o tån c¸c khu ®Êt −ít. • Chuyªn ®Ò 4: Nh÷ng hμnh ®éng ®ång bé ®èi víi c«ng t¸c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Chuyªn ®Ò nμy ®· ®Ò cËp vμ ph©n tÝch t×nh h×nh còng nh− c¸c viÖc cÇn thiÕt ph¶i lμm trong c¸c lÜnh vùc: + X©y dùng ng©n hμng gen quèc gia; + B¶o tån ®a d¹ng sinh häc n«ng nghiÖp; + KiÓm so¸t kinh doanh c¸c loμi nguy cÊp; + KiÓm so¸t ch¸y rõng; + Phôc håi c¸c sinh c¶nh tù nhiªn; + Ch−¬ng tr×nh kiÓm so¸t ®a d¹ng sinh häc; + Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu; + §ßi hái ®èi víi b¶o tån Ex-situ; + Ch−¬ng tr×nh gi¸o dôc vμ truyÒn th«ng; + Nh÷ng vÊn ®Ò kinh tÕ, x· héi cña mét ch−¬ng tr×nh §DSH + Hîp t¸c quèc tÕ. 3.2. Quy ho¹ch míi hÖ thèng rõng ®Æc dông ë ViÖt Nam 3.2.1. §Ò xuÊt hÖ thèng ph©n h¹ng míi 54 HÖ thèng ph©n h¹ng cã vai trß quan träng trong viÖc qu¶n lý vμ ph©n cÊp qu¶n lý c¸c khu rõng ®Æc dông. HÖ thèng rõng ®Æc dông cò (1986) víi 3 h¹ng: V−ên Quèc gia; khu B¶o tån thiªn nhiªn, khu V¨n ho¸, lÞch sö m«i tr−êng víi quy chÕ qu¶n lý cña nã ®· thÓ hiÖn mét sè bÊt hîp lý trong t×nh h×nh hiÖn nay, ®Æc biÖt lμ ch−a ®−îc qu¶n lÝ theo ph−¬ng ch©m “B¶o tån kÕt hîp víi ph¸t triÓn”. V× vËy, trong quy ho¹ch hÖ thèng rõng ®Æc dông n¨m 2000 ViÖt Nam ®· ¸p dông hÖ thèng ph©n h¹ng míi cña IUCN (1994) (gåm 6 h¹ng) vμ ®Ò xuÊt hÖ thèng ph©n h¹ng míi cña ViÖt Nam víi 4 h¹ng nh− sau: H¹ng 1: V−ên Quèc gia (National Park) Lμ mét diÖn tÝch trªn ®Êt liÒn hoÆc trªn biÓn, ch−a hoÆc míi bÞ t¸c ®éng nhÑ do c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi, cã c¸c loμi ®éng thùc vËt quý hiÕm vμ ®Æc h÷u hoÆc cã c¸c c¶nh quan ®Ñp cã tÇm cì quèc gia hoÆc quèc tÕ. Môc tiªu b¶o vÖ cña VQG lμ: + B¶o vÖ c¸c hÖ sinh th¸i vμ c¸c loμi ®éng vËt, thùc vËt quý hiÕm cã tÇm quan träng quèc gia hoÆc quèc tÕ. + Nghiªn cøu khoa häc + Ph¸t triÓn du lÞch sinh th¸i. H¹ng 2: Khu b¶o tån thiªn nhiªn (Nature Reserve) Lμ c¸c khu vùc cã diÖn tÝch t−¬ng ®èi réng chøa ®ùng c¸c hÖ sinh th¸i tiªu biÓu hoÆc c¸c loμi ®éng, thùc vËt cã gi¸ trÞ b¶o tån cao cßn t−¬ng ®èi nguyªn vÑn. Môc tiªu b¶o vÖ lμ: + B¶o vÖ vμ duy tr× c¸c hÖ sinh th¸i vμ c¸c loμi ®éng, thùc vËt trong ®iÒu kiÖn tù nhiªn. + Phôc vô c«ng t¸c nghiªn cøu khoa häc, qu¶n lý m«i tr−êng vμ gi¸o dôc. + Du lÞch sinh th¸i ë ®©y bÞ h¹n chÕ. H¹ng 3: Khu b¶o tån c¸c loμi hay sinh c¶nh (Species/Habitat management protected area) Lμ mét khu vùc cã diÖn tÝch réng hay hÑp ®−îc h×nh thμnh nh»m: + B¶o vÖ mét hay nhiÒu quÇn thÓ ®éng, thùc vËt cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng còng nh− m«i tr−êng sèng cña chóng nh»m duy tr× vμ ph¸t triÓn c¸c loμi nμy vÒ l©u dμi. + §Ó ®¹t ®−îc c¸c môc tiªu trong khu b¶o tån, con ng−êi cã thÓ ®−îc phÐp tiÕn hμnh mét sè ho¹t ®éng nÕu nã kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn c¸c môc tiªu b¶o vÖ. H¹ng 4: Khu b¶o vÖ c¶nh quan (Protected Landscape or Seascape) Lμ c¸c khu vùc cã diÖn tÝch trung b×nh hay hÑp, ®−îc thμnh lËp nh»m: + B¶o vÖ c¸c c¶nh quan ®éc ®¸o cña thiªn nhiªn hoÆc c¸c c«ng tr×nh v¨n ho¸ cã gi¸ trÞ quèc gia. + B¶o vÖ c¸c rõng c©y ®Ñp, c¸c hang ®éng, th¸c n−íc, ®¶o san h«, miÖng nói löa... So víi b¶n ph©n h¹ng c¸c khu rõng ®Æc dông cña ViÖt Nam tr−íc ®©y, hÖ thèng ph©n lo¹i míi cã thªm mét h¹ng, ®ã lμ khu b¶o tån loμi hay sinh c¶nh. C¸c KBT nμy cã quy chÕ ho¹t ®éng réng r·i h¬n so víi quy chÕ qu¶n lý tr−íc ®©y nªn cã thÓ sÏ ®−îc chÝnh quyÒn vμ nh©n d©n ®Þa ph−¬ng ñng hé h¬n. H¹ng 4 cña hÖ thèng ph©n h¹ng míi ®· bít ®èi t−îng lμ c¸c khu v¨n ho¸, lÞch sö ®¬n thuÇn. Môc tiªu b¶o vÖ cña h¹ng nμy lμ b¶o vÖ c¶nh quan vμ m«i tr−êng. 3.2.2. Nh÷ng thay ®æi trong hÖ thèng rõng ®Æc dông cña ViÖt Nam Theo ®Ò nghÞ cña c¸c nhμ khoa häc vμ qu¶n lý trong lÜnh vùc B¶o tån thiªn nhiªn, ®Õn n¨m 2001 n−íc ta ®· cã mét sè thay ®æi trong hÖ thèng rõng ®Æc dông nh− sau: • §Ò nghÞ lo¹i bá hoÆc chuyÓn quyÒn qu¶n lý ®èi víi 7 khu b¶o tån thiªn nhiªn, 17 khu V¨n ho¸ lÞch sö m«i tr−êng. • §· chuyÓn h¹ng 5 khu b¶o tån thiªn nhiªn thμnh V−ên quèc gia. • Mét sè khu míi thμnh lËp sau QuyÕt ®Þnh 194/CT ngμy 09/8/1986: 22 khu b¶o tån thiªn nhiªn, 7 khu V¨n ho¸ lÞch sö m«i tr−êng. • S¸t nhËp vμ ®æi tªn 10 khu rõng ®Æc dông. • Tíi n¨m 2006 cã 128 khu b¶o tån (30 VQG) trong ®ã bé NN&PTNT qu¶n lý 7 VQG • Tíi th¸ng 6/2008. 6 VQG chuyÓn vÒ côc kiÓm l©m qu¶n lý(Ba V×, Tam §¶o, Cóc Ph−¬ng, B¹ch M·, YokDon, C¸t Tiªn) • §Ò xuÊt 18 khu rõng ®Æc dông míi. 55 Theo quy ho¹ch ®Õn n¨m 2010, th× ViÖt Nam sÏ cã tæng céng lμ 133 khu b¶o tån, bao gåm c¶ c¸c khu B¶o tån biÓn vμ §Êt ngËp n−íc: • 32 V−ên quèc gia • 52 khu B¶o tån thiªn nhiªn • 28 khu B¶o tån loμi vμ sinh c¶nh • 21 khu B¶o vÖ c¶nh quan. • N¨m 2007 kÕ ho¹ch hμnh ®éng Quèc Gia vÒ §DSH (lÇn thø 2) ®−a ra 16 môc tiªu theo ®ã ®Õn n¨m 2010 VN sÏ cã: - 3 khu b¶o tån thiªn nhiªn ®−îc c«ng nhËn lμ khu di s¶n thiªn nhiªn thÕ giíi hoÆc khu dù tr÷ sinh quyÓn thÕ giíi - 5 khu b¶o tån thiªn nhiªn ®−îc ASEAN c«ng nhËn - N¨m 2010 ®é che phñ cña rõng ®¹t 42 – 43% - 50% diÖn tÝch rõng ®Çu nguån bÞ suy tho¸i ®−îc håi phôc - 200.000ha rõng ngËp mÆn ®−îc phôc håi - 1,.2 triÖu ha khu b¶o tån ®Êt ngËp n−íc vμ biÓn ®−îc thμnh lËp.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfĐa Dạng Sinh Học Và Bảo Tồn ĐDSH ở Việt Nam.pdf