Bài giảng: Chuyển hoá năng lượng

Khái niệm về năng lượng Hoạt động sống là một quá trình chuyển hoá vật chất liên tục có tiêu tốn năng lượng. Nguồn năng lượng của cơ thể do dị hoá các chất hữu cơ trong cơ thể. Các dạng năng lượng trong cơ thể Nhiệt năng Động năng Điện năng Hoá năng

ppt75 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Lượt xem: 1856 | Lượt tải: 4download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Bài giảng: Chuyển hoá năng lượng, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
chuyÓn ho¸ n¨ng l­îng Môc tiªu häc tËp: - Tr×nh bµy ®­îc c¸c nguyªn nh©n tiªu hao n¨ng l­îng cña c¬ thÓ. - Nhu cÇu n¨ng l­îng cña c¬ thÓ. 1. Kh¸i niÖm vÒ n¨ng l­îng vµ c¸c d¹ng n¨ng l­îng cña c¬ thÓ 1.1. Kh¸i niÖm vÒ n¨ng l­îng - Ho¹t ®éng sèng lµ mét qu¸ tr×nh chuyÓn hãa vËt chÊt liªn tôc, cã tiªu tèn n¨ng l­îng. - Nguån n¨ng l­îng cña c¬ thÓ do dÞ ho¸ c¸c chÊt h÷u c¬ trong c¬ thÓ. 1.2. C¸c d¹ng n¨ng l­îng tron c¬ thÓ - NhiÖt n¨ng: duy tr× th©n nhiÖt, phÇn nhiÖt n¨ng d­ thõa th¶i ra ngoµi b»ng qu¸ tr×nh th¶i nhiÖt. - §éng n¨ng (c¬ n¨ng): cho c¸c c¬ quan ho¹t ®éng. - §iÖn n¨ng: do dßng ion chuyÓn ®éng qua mµng, t¹o ®iÖn thÕ mµng tÕ bµo. - Ho¸ n¨ng: NL tÝch luü trong c¸c liªn kÕt ho¸ häc. Quan träng nhÊt lµ ATP (Adenosin Triphosphat) råi ®Õn creatinphosphat. + ChÊt cung cÊp n¨ng l­îng trùc tiÕp cho tÕ bµo. + ATP cã chøa mét liªn kÕt nghÌo n¨ng l­îng vµ 2 liªn kÕt giµu n¨ng l­îng. Khi bÞ thuû ph©n: ATP-ase ATP ADP + P + 12000 calori. + Tæng n¨ng l­îng trong ATP cña mçi tÕ bµo chØ ®ñ dïng cho tÕ bµo ®ã trong mét vµi gi©y. Vai trß cña ATP: + Cã 1 liªn kÕt cao n¨ng, nh­ng kh«ng cung cÊp trùc tiÕp cho tÕ bµo sö dông mµ ph¶i chuyÓn qua ATP. + Ngay khi ATP  ADP, ngay lËp tøc nhËn n¨ng l­îng tõ creatinphosphat ATP. Vai trß cña creatinphosphat: 2. C¬ thÓ tiªu dïng N¨ng l­îng 2.1. ChuyÓn ho¸ c¬ së - §Þnh nghÜa: CHCS lµ møc tiªu hao n¨ng l­îng tèi thiÓu cho c¬ thÓ trong ®iÒu kiÖn c¬ së. ( NghÜa lµ, NL cho CH tÕ bµo, h« hÊp, tuÇn hoµn , bµi tiÕt, duy tr× th©n nhiÖt vµ tr­¬ng lùc c¬.) - §iÒu kiÖn c¬ së: nghØ ng¬i hoµn toµn, thøc tØnh, kh«ng vËn c¬, kh«ng tiªu ho¸, kh«ng ®iÒu nhiÖt. + NghØ ng¬i hoµn toµn: Cã ng­êi chë ®Õn phßng ®o, nghØ tr­íc khi ®o 30 phót, n»m ë t­ thÕ gi·n c¬ ... + Kh«ng tiªu ho¸: nhÞn ¨n 12h tr­íc ®o, tèi h«m tr­íc ¨n ch¸o ®­êng. + Kh«ng ®iÒu nhiÖt: To phßng ®o 24-260C. §©y lµ ®iÒu kiÖn quy ­íc, khi ngñ CH cßn thÊp h¬n møc c¬ së 8-10%. - Thay ®æi CHCS theo: giíi, tuæi, vïng khÝ hËu. Tr¹ng th¸i c¬ thÓ: CHCS t¨ng khi sèt, ­u n¨ng tuyÕn gi¸p. CHCS gi¶m khi ®ãi ¨n kÐo dµi, suy kiÖt... CHCS ng­êi tr­ëng thµnh: 39-40 KCal/m2/h. - §¬n vÞ ®o: KCal/m2/h. Dïng ph­¬ng ph¸p h« hÊp vßng kÝn, x¸c ®Þnh V O2 bÞ tiªu hao trong 1 giê ë ®.kiÖn ®o (ml) råi qui vÒ ®iÒu kiÖn chuÈn (00C, 760mmHg), nh©n víi gi¸ trÞ nhiÖt l­îng cña O2 lµ 4,825 KCal (øng víi TSHH 0,83 - chÕ ®é ¨n hèn hîp b×nh th­êng). DiÖn tÝch c¬ thÓ (m2) tÝnh theo c«ng thøc cña Dubois (theo chiÒu cao: cm, träng l­îng: Kg). - Ph­¬ng ph¸p ®o CHCS: 2.2. ChuyÓn ho¸ trong lao ®éng + Chñ yÕu lµ vËn c¬. NLd¹ng ho¸ n¨ng thµnh c«ng n¨ng vµ nhiÖt n¨ng. + NÕu c¬ co ®¼ng tr­¬ng, c«ng chØ ®¹t 20-25%. C¬ co ®¼ng tr­êng, toµn bé n¨ng l­îng tiªu hao d­íi d¹ng nhiÖt, mµ kh«ng sinh c«ng. + Th­êng cã sù kÕt hîp c¶ hai d¹ng co c¬. - C¸c yÕu tè ¶nh h­ëng: +C­êng ®é vËn c¬tiªu hao n¨ng l­îng t¨ng. VÝ dô: CHCS: 40 KCal/m2/h. Ngåi yªn: 50 KCal/m2/h. §i chËm: 100 KCal/m2/h. §i nhanh: 180 KCal/m2/h. Ch¹y chËm: 295 KCal/m2/h. Ch¹y nhanh: 400 KCal/m2/h. + T­ thÕ L§ + Thao t¸c thuÇn thôc + Dùa vµo tiªu hao n¨ng l­îng, chia c¸c nhãm L§ sau: L§ nhÑ, tiªu hao: 1200-1500 KCal/8h . L§ võa, tiªu hao: 1600-2000 KCal/8h . L§ nÆng, tiªu hao: 2100-3000 KCal/8h . L§ rÊt nÆng, tiªu hao: >3000 KCal/8h . (Møc tiªu hao ë n÷ ®­îc tÝnh thÊp h¬n nam cïng lo¹i: 20-30%). 2.3. Tiªu hao n¨ng l­îng do tiªu ho¸ - Lµ n¨ng l­îng ®Ó ¨n, bµi tiÕt, tiªu ho¸, hÊp thu, ®ã lµ t¸c dông ®éng lùc ®Æc hiÖu cña thøc ¨n (SDA). - §ã lµ tû lÖ % cña møc tiªu hao n¨ng l­îng t¨ng thªm so víi tr­íc khi ¨n. - Víi protein SDA lµ 30%, lipid lµ 4%, glucid lµ 6%, chÕ ®é ¨n hçn hîp lµ 10%. - §Ó cã tiªu hao n¨ng l­îng ®óng, cÇn ph¶i trõ SDA. 2.4. Tiªu hao n¨ng l­îng do ®iÒu nhiÖt §Ó gi÷ th©n nhiÖt h»ng ®Þnh c¬ thÓ ph¶i tiªu hao n¨ng l­îng ®Ó chèng l¹nh hoÆc chèng nãng. C¶ 4 lo¹i n¨ng l­îng tiªu hao trªn ®©y cÇn thiÕt cho c¬ thÓ tån t¹i (kh«ng lµm t¨ng träng vµ sinh s¶n). V× vËy cßn gäi lµ n¨ng l­îng tiªu hao ®Ó duy tr× c¬ thÓ. 2.5. Tiªu hao n¨ng l­îng cho ph¸t triÓn vµ sinh s¶n - ë c¬ thÓ ®ang ph.triÓn, ng­êi tr­ëng thµnh håi phôc bÖnh,... - TrÎ em t¨ng träng 1g th× cÇn 5 KCal. - Ng­êi lín t¨ng träng 1g th× cÇn 4 KCal. - Toµn bé n¨ng l­îng cho ph¸t triÓn b×nh th­êng: 80.000 KCal. - Nu«i con b»ng s÷a mÑ cÇn: 500KCal/24h, cho 500-600ml s÷a/24h. 4. §iÒu hoµ CHNL 4.1. §iÒu hoµ CHNL ë møc tÕ bµo - Phô thuéc vµo hµm l­îng ATP vµ ADP. TÕ bµo kh«ng ho¹t ®éng: hµm l­îng ATP t¨ng, ADP gi¶m; P¦ sinh n¨ng l­îng gi¶m. TÕ bµo ho¹t ®éng: hµm l­îng ATP gi¶m; ADP t¨ng  oxy ho¸ t¹o n¨ng l­îng t¨ng  t¸i lËp ATP. 4.2. §iÒu hßa CHNL ë møc c¬ thÓ Vai trß c¸c hormon: - T3, T4: oxy ho¸ vµ phosphoryl ho¸ ë hÇu hÕt c¸c tÕ bµo, m«. - Adrenalin, glucagon, GH, glucocorticoid t¨ng  t¨ng ph©n gi¶i glycogenglucose. Insulin t¨ng vËn chuyÓn glucose vµo TB  t¨ng sö dông glucose. Testosteron, estrogen, progesteron: t¨ng CHCS, t¨ng ®ång ho¸ protein. 4.2. §iÒu hßa CHNL ë møc c¬ thÓ Vai trß cña TK: - KÝch thÝch giao c¶m t¨ng CH. - KÝch thÝch phã giao c¶m gi¶m CH. 5. Nhu cÇu n¨ng l­îng - N¨ng l­îng ®­a vµo n¨ng l­îng tiªu hao: c©n b»ng n¨ng l­îng d­¬ng (t¨ng träng, bÐo)  bÐo ph×.. - Nhu cÇu n¨ng l­îng phô thuéc vµo tuæi, giíi, lo¹i lao ®éng. 8h ngñ: 450 KCal 8h sinh ho¹t: 750 KCal 8h lao ®éng: 1.200 KCal 2.400 KCal - Ng­êi tr­ëng thµnh, L§ vµ sinh ho¹t BT, sè n¨ng l­îng tiªu hao 24h nh­ sau: Ng­êi tr­ëng thµnh, L§ vµ sinh ho¹t BT, sè n¨ng l­îng tiªu hao 24h nh­ sau: + Tuú møc ®é L§  chÕ ®é dinh d­ìng kh¸c nhau . + L§ qu©n sù nhu cÇu n¨ng l­îng còng kh¸c nhau. NÕu 1 ngµy cÇn 3000 KCal th×: Glucid: 400-500g (70%), Lipid: 90-110g (15-20%, trong ®ã 1/2 lµ L cã nguån gèc ®éng vËt), Protid: 80-100g (10-15%, trong ®ã 1/3 protid cã nguån gèc ®éng vËt, tèi thiÓu /24h cÇn 30g P). - N¨ng l­äng lÊy tõ thøc ¨n : P, L, G. - Ngoµi ®ñ calori, khÈu phÇn ¨n cÇn c¸c vËt chÊt kh¸c nh­ n­íc, muèi kho¸ng, vitamin (nhÊt lµ vitamin C). 3. Nguyªn t¾c ®o tiªu hao n¨ng l­îng N¨ng l­îng dï tiªu hao bÊt kú d¹ng g× còng ®Òu ph¶i th¶i ra ngoµi d­íi d¹ng nhiÖt  ®o nhiÖt l­îng. §¬n vÞ ®o: lµ calori, lµ nhiÖt l­îng cÇn ®Ó n©ng 1g n­íc tõ 150C lªn 160C. Trong y häc th­êng dïng: KCal = 1000 cal. (NhiÒu tµi liÖu th­êng viÕt: Calo) 3.1. Ph­¬ng ph¸p ®o nhiÖt l­îng trùc tiÕp Dïng phßng nhiÖt l­îng kÕ. NhiÖt to¶ ra ®· lµm nãng dßng n­íc ch¶y qua phßng vµ ®­îc tÝnh: Q = V(t1 -t2)C * V: thÓ tÝch n­íc tõ fßng ch¶y ra * t1 - t2: chªnh lÖch nhiÖt ®é cña dßng n­íc ch¶y vµo vµ ch¶y ra. * C: nhiÖt dung cña n­íc. Ph­¬ng ph¸p nµy rÊt chÝnh x¸c nh­ng cång kÒnh, phøc t¹p. 3.2. Ph­¬ng ph¸p ®o nhiÖt l­îng gi¸n tiÕp qua th«ng sè h« hÊp 3.2.1- Th­¬ng sè h« hÊp vµ gi¸ trÞ nhiÖt l­îng cña oxy * TSHH: V CO2 TSHH = V O2 trong cïng mét thêi gian. Víi glucid, TSHH = 1,000. Víi lipid, TSHH = 0,703. Víi protid, TSHH = 0,800. - GTNL cña O2 lµ nhiÖt l­îng gi¶i phãng khi dïng 1 lit O2 ®Ó ®èt ch¸y mét chÊt nµo ®ã thµnh CO2 + H2O. GTNL: - víi G: 5,05 Kcal - víi P: 4,60 Kcal - víi L: 4,69 Kcal + T­¬ng quan gi÷a TSHH vµ GTNL cña O2. 3.2.2. Ph­¬ng ph¸p h« hÊp vßng kÝn Dùa vµo V-O2 bÞ tiªu thô: Q = V.J (V: thÓ tÝch O2 bÞ tiªu hao; J:GTNL cña O2) PP nµy kh«ng tÝnh ®­îc TSHH, v× vËy th­êng chØ ®Ó ®o CHCS, vµ lÊy GTNL cña O2 = 4,825KCal cho chÕ ®é ¨n hçn hîp cã TSHH = 0,83 . 3.2.3- Ph­¬ng ph¸p h« hÊp vßng më. §èi t­îng ®eo tói Douglas, §èi t­îng lao ®éng 6 hay 10 min, lÊy khÝ tõ tói; x¸c ®Þnh V, thµnh phÇn khÝ vµ so víi thµnh phÇn khÝ hÝt vµo... VÝ dô: trong 10min, V thë ra lµ 100l, thµnh phÇn khÝ thë ra vµ hÝt vµo lµ: Thµnh phÇn HÝt vµo Thë ra O2 20% 16% CO2 0% 4% VO2 tiªu thô trong 10min lµ: (20%-16%). 100l = 4l VCO2 ®µo th¶i trong 10min lµ: (4%-0%). 100l = 4l. TSHH =4/4 = 1GTNL cña O2 = 5,047 KCal. N¨ng l­îng Q = 4 x 5,047 = 20,18KCal. 3.3. Ph­¬ng ph¸p gi¸n tiÕp qua th«ng sè thøc ¨n Theo ph­¬ng ph¸p nµy, ph¶i ®Þnh l­îng khÈu phÇn ¨n: P, L, G, ¨n vµo trõ ®i phÇn thøc ¨n ®µo th¶i ra ngoµi theo ph©n, råi nh©n víi gi¸ trÞ nhiÖt cña tõng chÊt. - 1g G cho 4,1 Kcal - 1g P cho 4,1 Kcal - 1g L cho 9,3 Kcal Ph­¬ng ph¸p nµy ®é chÝnh x¸c kh«ng cao . ®iÒu hoµ th©n nhiÖt môc tiªu häc tËp: - Tr×nh bµy ®­îc th©n nhiÖt vµ dao ®éng th©n nhiÖt. - C¸c con ®­êng sinh nhiÖt vµ th¶i nhiÖt. - Ph¶n x¹ ®iÒu nhiÖt. 1. H»ng nhiÖt vµ biÕn nhiÖt §éng vËt biÕn nhiÖt (§V m¸u l¹nh). §éng vËt h»ng nhiÖt (§V m¸u nãng). H»ng nhiÖt ë §V m¸u nãng rÊt quan träng. - §iÒu nhiÖt lµ gi÷ cho nhiÖt ®é c¬ thÓ "h»ng ®Þnh” trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é m«i tr­êng thay ®æi. 2. Th©n nhiÖt TN lµ nhiÖt ®é c¬ thÓ do qu¸ chuyÓn ho¸ vËt chÊt t¹o ra. Chia TN lµm 2 lo¹i: nhiÖt ®é ngo¹i vi vµ nhiÖt ®é trung t©m. TN lµ chØ nhiÖt ®é trung t©m cña c¬ thÓ. 2.1. NhiÖt ®é trung t©m. N§ TT©m, gäi lµ “nhiÖt ®é lâi”, lµ N§ cña c¸c c¬ quan néi t¹ng ... §Æc ®iÓm: lu«n cao , æn ®Þnh, Ýt chÞu ¶nh h­ëng cña N§ m«i tr­êng, ¶nh h­ëng trùc tiÕp tíi CH TB. Th­êng ®o N§TT©m ë: Trùc trµng : 36o5-37o5C D­íi l­ìi : thÊp h¬n trùc trµng 005C Hè n¸ch : thÊp h¬n trùc trµng 006-10C (th­êng ®­îc dïng nhÊt). Th«ng th­êng N§ hè n¸ch: 3602-3609C (lÊy giíi h¹n trung b×nh lµ 370C). 2.2. NhiÖt ®é ngo¹i vi - Lµ N§ ë phÇn da c¬ thÓ, hay N§ "vá", - §Æc ®iÓm: thÊp h¬n N§TT, Ýt ¶nh h­ëng tíi chuyÓn ho¸ vËt chÊt, dao ®éng theo N§ m«i tr­êng. - N§ ë c¸c vïng da lµ kh¸c nhau: cao ë th©n m×nh, ®Çu; thÊp dÇn tõ ®Çu chi ®Õn ngän chi. - N§ da th­êng ®­îc dïng ®Ó NC trong y häc lao ®éng. Burton ®· ®­a ra kh¸i niÖm N§ da trung b×nh (T0dtb): T0dtb = (T0 da ngùc x 0,5) + (T0 da c¼ng ch©n x 0,36) + (T0 da c¼ng tay x 0,14). (Trong ®ã: 0,5; 0,36; 0,14 lµ hÖ sè chØ phÇn diÖn tÝch da: th©n, chi d­íi, chi trªn so víi toµn c¬ thÓ). Ttbct = 0,6 To tr.tr. + 0,4 To tbd 2.3. Dao ®éng b×nh th­êng cña th©n nhiÖt - Dao ®éng trong ngµy: 0,5 - 0,70C (thÊp: 2-4 giê s¸ng, cao :13-15 giê chiÒu). - Ngñ: To thÊp h¬n thøc. - Khi nãng, sau ¨n, sau lao ®éng: To t¨ng 1-20C. - ë phô n÷, nöa sau CKKN To t¨ng 0,3-0,50C. Giíi h¹n nhiÖt ®é c¬ thÓ: 250-420C. khi To 420C: chÕt. 3. Qu¸ tr×nh sinh nhiÖt 3.1. ChuyÓn ho¸ vËt chÊt - Oxy ho¸ vËt chÊt trong c¬ thÓ lµ nguån SN c¬ b¶n: CHVC ë gan chiÕm 20-30%  nhiÖt ®é: 37,80-380C. - HÖ giao c¶m, T3, T4, glucocorticoid, progesteron, catecholamin: lµm t¨ng CH  t¨ng SN. - SN lµ th­êng xuyªn, nh­ng t¨ng ë m«i tr­êng l¹nh vµ gi¶m ë m«i tr­êng nãng. 3.2. Co c¬ Co c¬, ho¸ n¨ngc¬ n¨ng vµ nhiÖt n¨ng (75% n¨ng l­îng sinh ra d­íi d¹ng nhiÖt). C¨ng c¬ SN t¨ng 10% so víi khi c¬ ë tr¹ng th¸i gi·n. Khi lao ®éng nÆng, tiªu hao NL t¨ng 400-500% so víi lóc nghØ. - Run c¬ do l¹nh, SN t¨ng tíi 200% so víi lóc yªn nghØ. 4. Qu¸ tr×nh th¶i nhiÖt . Sù th¶i nhiÖt phô thuéc nhiÒu vµo 2 yÕu tè: líp c¸ch nhiÖt vµ hÖ to¶ nhiÖt cña da. 4.1. Líp c¸ch nhiÖt vµ hÖ to¶ nhiÖt cña da. - Líp c¸ch nhiÖt bao gåm da vµ c¸c m« dd (m« mì) c¸ch nhiÖt tèt. Phô n÷ cã líp mì dd dµy h¬n c¸ch nhiÖt tèt h¬n nam . - HÖ to¶ nhiÖt cña da phô thuéc qu¸ tr×nh §H dßng m¸u qua hÖ m¹ch dd. 4.2. Th¶i nhiÖt b»ng truyÒn nhiÖt - TruyÒn nhiÖt bøc x¹: nhiÖt truyÒn tõ vËt cã nhiÖt ®é cao sang vËt nhiÖt ®é thÊp mµ kh«ng tiÕp xóc trùc tiÕp. Mµu tr¾ng ph¶n chiÕu 100% tia bøc x¹, mµu ®en hÊp thô 100% tia bøc x¹ nhiÖt cña mÆt trêi. - DÉn truyÒn nhiÖt: lµ truyÒn nhiÖt trùc tiÕp khi c¬ thÓ tiÕp xóc trùc tiÕp víi vËt cã nhiÖt ®é thÊp h¬n. - TruyÒn nhiÖt ®èi l­u: c¬ thÓ tiÕp xóc víi kh«ng khÝ hoÆc n­íc cã nhiÖt ®é thÊp h¬n nhiÖt ®é da vµ lu«n chuyÓn ®éng, t¹o nªn dßng ®èi l­u. 4.2. Th¶i nhiÖt b»ng truyÒn nhiÖt TruyÒn nhiÖt ®èi l­u phô thuéc vµo diÖn tÝch da vµ tèc ®é giã. C¬ thÓ ng©m m×nh trong n­íc  truyÒn nhiÖt ®èi l­u nhanh h¬n nhiÒu so víi kh«ng khÝdÔ c¶m l¹nh. *Ba h×nh thøc th¶i nhiÖt nªu trªn chØ thùc hiÖn ®­îc khi nhiÖt ®é da lín h¬n nhiÖt ®é m«i tr­êng. NÕu nhiÖt ®é m«i tr­êng >340C th× c¬ thÓ l¹i nhËn nhiÖt tõ m«i tr­êng. 4.3. Th¶i nhiÖt b»ng ®­êng bèc h¬i n­íc - 1g H2O tõ láng thµnh h¬i: lÊy ®i 0,58 KCal. - C¬ thÓ th¶i 400-500KCal/24h, t­¬ng ®­¬ng th¶i 700-900ml H2O, (300-350ml qua ®­êng h« hÊp; 400-600ml qua da). + Bèc h¬i n­íc qua ®­êng h« hÊp: th«ng khÝ phæi t¨ngbèc h¬i n­íc t¨ng. Ýt cã ý nghÜa chèng nãng ®èi víi ng­êi. - Kho¶ng 2 triÖu tuyÕn må h«i ë bÒ mÆt da (trõ m«i, sinh dôc). TuyÕn cã 2 phÇn: phÇn bói vµ phÇn èng. . Sù bµi tiÕt må h«i cã c¬ chÕ thÝch nghi. + Bèc h¬i n­íc qua da: qua kÏ c¸c tÕ bµo và bµi tiÕt må h«i. ĐH ho¹t ®éng cña tuyÕn do hÖ thÇn kinh giao c¶m vµ c¸c yÕu tè thÓ dÞch. Sîi giao c¶m chi phèi tuyÕn må h«i tiÕt Acetylcholin; catecholamin còng kÝch thÝch bµi tiÕt må h«i. - C¸c hormon: mineralocorticoid lµm t¨ng t¸i hÊp thu Na+, Cl-, t¨ng ®µo th¶i K+. - Mét sè chÊt: pilocarpin, cholin, eserin, prostigmin lµm t¨ng bµi tiÕt må h«i. atropin lµm øc chÕ bµi tiÕt må h«i. - Theo Dubois Reymond : khi nhiÖt ®é kh«ng khÝ 200C: Lóc nghØ c¬ thÓ th¶i 100KCal/h (bøc x¹ 66%; bèc h¬i 19%, dÉn truyÒn vµ ®èi l­u 15%). Sau khi thi ®Êu TT tæng nhiÖt th¶i 600 KCal/h: - bèc h¬i n­íc 75%, - bøc x¹ 12%, - ®èi l­u vµ dÉn truyÒn 13%. - Khi nhiÖt ®é kh«ng khÝ >350C: th¶i nhiÖt chØ cßn con ®­êng bèc h¬i n­íc. NÕu c¬ thÓ s¶n xuÊt 2400-2800KCal/24h  bèc h¬i 4,5 lÝt n­íc qua da. Khi lao ®éng trong m«i tr­êng nãng, cã thÓ bµi tiÕt 3,4 l må h«i/1h. - Sù bèc h¬i phô thuéc quan träng nhÊt vµo ®é Èm kh«ng khÝ. - QuÇn ¸o da, nilon, cao su, v¶i dµy, xèp c¶n trë bèc h¬i n­íc. Giã lµm cho bèc h¬i n­íc t¨ng. 5. §iÒu hoµ th©n nhiÖt C¬ thÓ duy tr× æn nhiÖt 370C khi nhiÖt ®é m«i tr­êng dao ®éng -500C  +500C lµ nhê c¬ chÕ ®iÒu nhiÖt (ph¶n x¹ ®iÒu nhiÖt). 5.1. Thô c¶m thÓ nhiÖt TCT ngo¹i vi ë da vµ c¸c m« s©u: Ruffini (nãng), Krauss (l¹nh). - TCT thµnh m¹ch vµ TKTW (T.Sèng, RF th©n n·o, hypothalamus), nhËn c¶m sù thay ®æi To dßng m¸u. TCT vïng d­íi ®åi cßn ®­îc gäi lµ c¬ quan ph¸t hiÖn nhiÖt (Termodetector). 5.2. §­êng dÉn truyÒn c¶m gi¸c nhiÖt - Xung ®éng theo sîi c¶m gi¸c rÔ sau TS  b¾t chÐo cét sèng sang bªn ®èi diÖn  bã cung  §åi thÞ  VN·o. Trªn ®­êng ®i cho nh¸nh vµo TKhu §N ë vïng d­íi ®åi (hypothalamus) vµ thÓ l­íi. - Xung ®éng tõ TKTW trùc tiÕp tíi TKhu §N. 5.3. Trung khu ®iÒu nhiÖt - PhÇn tr­íc vïng d­¬Ý ®åi: §H Qtr` th¶I Nh (chèng nãng): g©y gi·n m¹ch, ra må h«i. - PhÇn sau vïng D§: §H Qtr` Sinh Nh (chèng l¹nh): co m¹ch, t¨ng chuyÓn ho¸, t¨ng glucose m¸u, run... - §a sè VK, VR t¸c ®éng vµ TK§Nsèt. - NhiÒu thuèc ®iÒu trÞ sèt còng t¸c dông vµo TK §N. - VN·o: c¶m nhËn ®­îc nãng, l¹nh §H b»ng H/®éng cã ý thøc. 5.4. §­êng dÉn truyÒn ly t©m. - D©y TK giao c¶m vµ phã giao c¶m§H SN vµ TN. -TKhu §N  tuû sèng  run. - Hormon d®hormon t.yªnhormon th.thËn, gi¸p tr¹ng... ®h` SN vµ TN. 5.5. C¬ quan thùc hiÖn. - TÊt c¶ c¸c tÕ bµo cña c¬ thÓ, ®Æc biÖt lµ gan, c¬, tuyÕn må h«i, m¹ch m¸u da, hÖ h« hÊp. - TÕ bµo tuyÕn néi tiÕtbµi tiÕt hormon. 6. C¬ chÕ chèng nãng. = t¨ng TN, gi¶m SN. 6.1. T¨ng bµi tiÕt må h«i. - Th nhiÖt chØ t¨ng 0,2oCKth TK§N b. tiÕt må h«i. - T¹i chç Gi¶i phãng bradykinin  gi·n m¹ch, t¨ng b. tiÕt må h«i... Lao ®éng trong m«i tr­êng nãng b.tiÕt 3,5 l må h«i/1h, 8h lao ®éng bµi tiÕt 10-12 l må h«i. Do mÊt n­íc qua ®­êng må h«i qu¸ línmÊt Na+rèi lo¹n c©n b»ng n­íc-®iÖn gi¶ichuét rót, co giËt, cã thÓ truþ tuÇn hoµn. 6.2. Gi·n m¹ch th¶i nhiÖt - B. th­êng khèi l­îng m¸u qua da 5-10% l­u l­îng tim (200-300ml/m2 da/min). - Khi c¬ thÓ t¨ng g¸nh nhiÖtm¹ch d. da gi·n nhiÖt vïng lâivïng váTN ra ngoµi + b.tiÕt må h«i. 6.3. T¨ng th«ng khÝ th¶i nhiÖt Mét sè §V cã Ýt tuyÕn må h«i (chã, tr©u) hoÆc cã nhiÒu l«ng nªn th¶i nhiÖt b»ng t¨ng th«ng khÝ: thë nhanh vµ n«ng  t¨ng l­u chuyÓn dßng khÝ trªn ®­êng thë  t¨ng bèc h¬i n­íc chø kh«ng lµm t¨ng th«ng khÝ PN kh«ng rèi lo¹n c©n b»ng acid-base. ë ng­êi vai trß nµy kh«ng ®¸ng kÓ, chØ cã ý nghÜa khi lao ®éng trong m«i tr­êng nãng, ®é Èm cao. 6.4. Gi¶m sinh nhiÖt. - Gi¶m b.tiÕt catecholamin, T3- T4, gi¶m tiªu ho¸ vµ hÊp thu do cã c¶m gi¸c mÖt, ch¸n ¨n, gi¶m ho¹t ®éng c¬. 7. C¬ chÕ chèng l¹nh Trong m«i tr­êng N§ thÊp  t¨ng SN, gi¶m TN (chèng l¹nh). 7.1. T¨ng sinh nhiÖt - Vïng d® bÞ k.thÝchHP giao c¶m t¨ng adrenalin, T3, T4t¨ng glucose m¸ut¨ng oxy ho¸t¨ng tæng hîp ATP. - Run c¬ do PX l¹nh: TK ë vïng dd (phÇn sau)  tuû sèng  run. 7.2. Gi¶m th¶i nhiÖt - TK giao c¶mco m¹ch dat¨ng bÒ dµy c¸ch nhiÖt vµ gi¶m chuyÓn nhiÖt tõ vïng lâi ra vïng vági¶m TN. - Gi¶m b. tiÕt må h«i vµ bèc h¬i n­íc qua da gi¶m TN. - Dùng ch©n l«ngt¨ng bÒ dµy líp l«ng c¸ch nhiÖt (§V). - ë ng­êi: l¹nh Px¹ sën da gµ chèng l¹nh cã ý thøc 8. Møc chuÈn cña c¬ chÕ ®iÒu hoµ nhiÖt vïng d­íi ®åi - Møc chuÈn (set point) ë TK§N vïng d®: b.th­êng vïng d® ®¹t møc tíi h¹n 37,10C  SN chØ cßn møc c¬ së, q. tr×nh TN b¾t ®Çu t¨ng. - Khi N§ c¬ thÓ >37,10C  b. tiÕt må h«i. TN > SN  æn nhiÖt. - Khi N§ c¬ thÓ TN  æn nhiÖt. - Giíi h¹n 37,10C gäi lµ møc chuÈn. Møc chuÈn nhiÖt kh«ng cè ®Þnh mµ phô thuéc vµo N§ da vµ N§ c¬ quan néi t¹ng. N§ da t¨ng  møc chuÈn thÊp. N§ da gi¶m  møc chuÈn cao (rÊt linh ho¹t). 9. Rèi lo¹n ®iÒu hoµ nhiÖt 9.1. Sèt - TK§N tæn th­¬ng do u, bÞ k.thÝch do VK, VR, ho¸ chÊt, m« tæn th­¬ng (c¸c chÊt g©y sèt: Interleukin-1 t¨ng prostaglandin), m«i tr­êng qu¸ nãngmøc chuÈn t¨ng h¬n b.th­êngt¨ng SNt¨ng N§ c¬ thÓsèt. (aspirin ¦C tæng hîp prostaglandinh¹ sèt). - Khi sèt, thÊy l¹nh, co m¹ch da, næi gai èc, run c¬, t¨ng adrenalin. 9.2. Say nãng, say n¾ng Lao ®éng nÆng trong m«i tr­êng nãng Èm cao, hoÆc trêi qu¸ nãng v­ît giíi h¹n §N th©n N§ c¬ thÓ t¨ng. Khi N§ c¬ thÓ 41,50C-420C: bÞ say nãng, gi·n m¹ch ngo¹i vida ®á, nãng bõng, ng©y ngÊt, cho¸ng v¸ngmª s¶ng, bÊt tØnhsèc. 9.3. C¶m l¹nh N§ c¬ thÓ < 350C ®Õn 29-300C kh«ng cßn hiÖu lùc §N: run c¬, co m¹ch ngo¹i vi  da t¸i nhît  N§ tiÕp tôc gi¶m  gi¶m chuyÓn ho¸, nhÞp tim, huyÕt ¸p, da l¹nh cãng, mÊt c¶m gi¸c, h«n mª. NÕu ®Çu ngãn ch©n, ngãn tay bÞ ®«ng cøngtæn th­¬ng m«. 9.4. H¹ nhiÖt nh©n t¹o N§ c¬ thÓ h¹ 30-320CchuyÓn ho¸ vµ nhu cÇu oxy gi¶msù biÕn ®æi sinh lý kh«ng cã g× nghiªm trängc¬ thÓ t¨ng søc chÞu ®ùng víi phÉu thuËt vµ thêi gian ngõng tim. H¹ nhiÖt toµn th©n: thuèc an thÇn øc chÕ TKhu §N vïng d/® sau ®ã tiÕn hµnh h¹ nhiÖt c¬ thÓ. Còng cã thÓ h¹ nhiÖt bé phËn b»ng c¸ch truyÒn huyÕt thanh l¹nh qua c¬ quan phÉu thuËt. hÕt Dd cã c¸c bói tÜnh m¹ch n«ng, s©u ë ch©n b× n«ng, s©u (quanh nang l«ng, tuyÕn må h«i, tuyÕn b·). Gi÷a hÖ m¹ch n«ng-s©u cã c¸c nh¸nh nèi ®éng - tÜnh m¹ch . Khi nh¸nh nèi më, m¸u kh«ng qua bói tÜnh m¹ch n«ng mµ dån vÒ bói tÜnh m¹ch s©ubÒ dµy líp da c¸ch nhiÖt t¨ngnhiÖt truyÒn tõ "lâi" ra "vá" gi¶mh¹n chÕ th¶i nhiÖt. Khi nh¸nh nèi ®ãng (co)m¸u qua bói tÜnh m¹ch n«ng t¨ng, nhiÖt truyÒn tõ "lâi" ra "vá" t¨ngt¨ng th¶i nhiÖt. §iÒu hoµ l­îng m¸u qua da nhê hÖ thÇn kinh giao c¶m. 9. Rèi lo¹n ®iÒu hoµ nhiÖt 9.1. Sèt - TK§N tæn th­¬ng do u, bÞ k. thÝch do VK, VR, ho¸ chÊt, tæ chøc tæn th­¬ng (c¸c chÊt g©y sèt), m«i tr­êng qu¸ nãngmøc chuÈn t¨ng h¬n b.th­êngt¨ng SNt¨ng N§ c¬ thÓsèt. - Nay ng­êi ta ®Ò cËp tíi chÊt g©y sèt (pyrogens) néi sinh: interleukin-1 (N, §TB, L b. tiÕt sau khi thùc bµo VK ). Interleukin-1 t¨ngprostaglandin t¨ng k.thÝch vïng d® g©y sèt( aspirin ¦C tæng hîp prostaglandinh¹ sèt). - Khi sèt, thÊy l¹nh, co m¹ch da, næi gai èc, run c¬, t¨ng adrenalin. Khi N§ ®¹t møc chuÈn míing­êi bÖnh kh«ng thÊy l¹nh n÷a. T¸c nh©n g©y sèt kh«ng cßnmøc chuÈn vÒ b×nh th­êngg©y PX chèng nãng: gi·n m¹ch, t¨ng bµi tiÕt må h«i.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pptBài giảng- Chuyển hoá năng lượng.ppt
Tài liệu liên quan