Giáo trình Điện kỹ thuật (Trình độ: Trung cấp)

Mục tiêu của môn học: + Hệ thống được kiến thức cơ bản về mạch điện, + Trình bày được yêu cầu, nhiệm vụ, cấu tạo và nguyên lý hoạt động của các loại máy điện dùng trong phạm vi nghề Công nghệ Ô tô, + Trình bày được công dụng và phân loại các loại khí cụ điện, + Vẽ được sơ đồ dấu dây, sơ đồ lắp đặt các mạch điện cơ bản, + Tuân thủ đúng quy định về an toàn khi sử dụng thiết bị điện, + Rèn luyện tác phong làm việc cẩn thận

pdf63 trang | Chia sẻ: Tiểu Khải Minh | Ngày: 17/02/2024 | Lượt xem: 54 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Giáo trình Điện kỹ thuật (Trình độ: Trung cấp), để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ỏ hơn điện áp ắc quy. 1.3 Phân loại Máy phát điện Máy phát điện đồng bộ Máy phát điện một chiều Máy phát điện xoay chiều Máy phát điện không đồng bộ Máy phát điện một chiều kích từ song song Máy phát điện một chiều kích từ độc lập Máy phát điện một chiều kích từ tổng hợp 28 2. CẤU TẠO VÀ NGUYÊN LÝ LÀM VIỆC MÁY PHÁT ĐIỆN MỘT CHIỀU Mục tiêu - Trình bày được cấu tạo và nguyên lý hoạt động của máy phát điện một chiều. - Trình bày được một số định mức của máy phát điện một chiều. 2.1 Cấu tạo Cấu tạo gồm các phần chính sau: a. Stator: Gồm có vỏ máy làm bằng thép ít các bon, có lắp cực từ bằng vít hãm. Cực từ có từ dư. Trên cực từ có cuốn các cuộn dây kích thích. Phía sau có cửa sổ để lắp chổi than (hình 2.1). Trên thân có các cực: - Đầu máy phát điện ký hiệu theo Việt Nam: FA; Nga: Я; Mỹ A hoặc GEN. - Đầu cuộn kích thích: Ký hiệu Việt Nam: KT, Nga: Ш; Mỹ F. - Đầu mát: Việt Nam: M, Nga: M, Mỹ GRD. - Đầu nối với ắc quy: Việt Nam: A, Nga: Б, Mỹ BAT. b. Rotor:Trên trục rotor có ghép các lá thép kỹ thuật điện dày 0,5 1,0mm để tránh dòng phucô, có xẻ rãnh (hơi chéo để giảm tiếng ù) cuốn các cuộn dây ứng điện. Đầu các cuộn dây nối với cổ góp điện, và dẫn ra mạch ngoài là dòng điện một chiều nhờ chổi than. Chổi than chế tạo bằng hỗn hợp đồng - grafit để giảm điện trở suất và giảm hệ số ma sát - Có băng bảo vệ. c. Nhược điểm của máy phát điện một chiều - Có khối lượng lớn, chi phí kim loại màu nhiều, làm việc không bền vững, đặc biệt là chổi than và cổ góp điện, luôn luôn xảy ra tia lửa điện nhiệt độ cổ góp điện 1501800C PulyCæ gãp R«toChæi than Gi¸ ®ì chæi than VáM¸ cùc víi cuén d©y kÝch thÝch N¾p sau Lß xo Ðp N¾p tr­íc Lß xo Ðp Lß xo Ðp Hình 2.1: Cấu tạo máy phát điện một chiều 29 - Điện áp máy phát ra sử dụng được cho các thiết bị ở số vòng quay trung bình trở lên mới sử dụng được. - Hay hư hỏng, thường xuyên phải chăm sóc sửa chữa. - Do còn có nhiều nhược điểm nên hiện nay ít sử dụng, chủ yếu sử dụng máy phát điện xoay chiều. 2.2 Nguyên lý làm việc Nguyên lý làm việc tương tự như nguyên lý sản sinh ra dòng điện một chiều ở chương 1. Khi máy phát làm việc, ta cấp dòng điện một chiều vào quận dây kích thích stator, tạo ra từ trường xuyên qua các khung dây của rotor. Khi puli kéo rotor quay các khung dây quay trong từ trường của stator và các khung dây sẽ cảm ứng ra suất điện động. Nhờ chổi than ở cổ góp đứng yên, nên các khung dây quay đến vị trí các chổi than dương và chổi thân âm có cùng một chiều, nên điện áp và dòng điện lấy ra mạch ngoài là dòng điện một chiều. 2.3 Các chỉ số định mức của máy điện một chiều Chế độ làm việc định mức của máy điện, là chế độ làm việc trong những điều kiện mà nhà chế tao quy định. Chế độ đó được đặc trưng bằng những đại lượng ghi trên nhãn máy, gọi là những đại lượng định mức. 1. Công suất định mức: Pđm, (đơn vị KW hay W) 2. Điện áp định mức: Uđm (V) 3. Dòng điện định mức: Iđm (A) 4. Tốc độ định mức: nđm ( vòng/ph) Ngoài ra còn ghi kiểu máy, phương pháp kích thích, dòng kích thích, ... Công suất định mức chỉ công suất đưa ra của máy điện. Đối với máy phát điện đó là công suất đưa ra ở đầu cực máy phát, còn đối với động cơ đó là công suất đưa ra trên đầu trục động cơ. Nhược điểm của máy phát điện một chiều: - Có khối lượng lớn, chi phí kim loại màu nhiều, làm việc không bền vững, đặc biệt là Hình 2.1: Cấu tạo máy phát điện xoay chiều ba pha a. Sơ đồ cấu tạo; b. Cuộn dây rotor 30 chổi than và cổ góp điện, luôn luôn xảy ra tia lửa điện nhiệt độ cổ góp điện 150 -1800C 3. CẤU TẠO VÀ NGUYÊN LÝ LÀM VIỆC MÁY PHÁT ĐIỆN XOAY CHIỀU Mục tiêu - Trình bày được cấu tạo và nguyên lý hoạt động của máy phát điện xoay chiều. 3.1 Cấu tạo (hình 2.1a) 1 - Vỏ máy phát 2 - Má cực stator 3 - Cực từ rotor 4 - Trục rotor 5 - Quận dây rotor (phần cảm) 6 - Quận dây stator (phần ứng) 7 - Dây nối với ắc qui 8 - Chổi than 9 - Vòng trượt Cấu tạo của máy phát điện xoay chiều, gồm có: Stator ( phần tĩnh): gồm các lá thép kỹ thuật điện ghép vào nhau, tạo thành các má cực hoặc xẻ các rãnh để cuốn ba quận dây pha có cùng số vòng dây và lệch nhau một góc 1200 trong không gian. Roto: Là một nam châm điện (N-S) có cuộn dây kích thích 5 hai đầu dây nối với hai vòng trượt 9, được hai chổi than 8 luôn tỳ vào vòng trượt để cấp điện cho cuộn dây (hình 2.1b). Khi ta cấp điện một chiều vào cuộn dây kích thích làm rô to biến thành nam châm điện có cực N-S. Khi rotor quay từ trường sẽ lần lượt quét qua các quận dây của stator. Nam châm điện mạnh hay yếu phụ thuộc vào dòng điện kích thích lớn hay nhỏ. 3.2 Nguyên lý làm việc của máy phát điện xoay chiều Khi rotor quay từ trường nam châm điện sẽ lần lượt quét qua các quận dây pha A-X, B-Y, C-Z của stator, làm trong dây cuốn của stator suất hiện sức điện động cảm ứng, sức điện động này có dạng hình sin cùng biên độ, cùng tần số góc  và lệch pha nhau một góc 1200 ( 2/3). Nếu chọn pha đầu có sức điện động là eA của của dây cuốn A-X bằng không thì biểu thức sức điện động của các pha là: Sức điện động pha A: eA = E 2 sin t Sức điện động pha B: eB = E 2 sin (t - 2/3) Sức điện động pha C: 31 eC = E 2 sin (t - 4/3) = E 2 sin (t + 2/3) Hoặc biểu diễn bằng số phức: . E A = E. ej0 . E B = E. e-j(2/3) . E C = E. ej(2/3) Hình 2.2a: Vẽ đồ thị tức thời hình sin và hình 2.2 b: vẽ đồ thị véctơ của sức điện động ba pha. 4. SƠ ĐỒ LẮP ĐẶT MÁY PHÁT ĐIỆN TRONG HỆ THỐNG ĐIỆN Mục tiêu - Vẽ, giải thích được sơ đồ lắp máy phát điện ba pha trong hệ thông điện Nội dung Sơ đồ lắp đặt máy phát điện xoay chiều Bình thường có điện lưới quốc gia, đóng cầu dao K2 lên phía trên và đóng cầu dao K1 để dùng lưới điện quốc gia. Khi mất điện quốc gia, dùng điện máy phát điện ba pha. khởi động động cơ sơ cấp kéo máy phát điện ba pha hoạt động. Đóng K3 và đóng K2 xuống phía dưới nối với máy phát điện. Sơ đồ như hình 2.3: Hình 2.2: a. Đồ thị trị số tức thời; b Đồ thị véc tơ của sức điện động 3 pha 32 Câu hỏi ôn tập 1. Trình bày nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại máy phát điện? 2. Nêu cấu tạo và nguyên lý làm việc máy phát điện một chiều? 3. Nêu cấu tạo và nguyên lý làm việc máy phát điện xoay chiều? 4. Vẽ và giải thích sơ đồ lắp đặt máy phát điện trong hệ thống điện? Hình 2.3: Lắp máy phát điện ba pha trong hệ thống điện 33 CHƯƠNG 3: ĐỘNG CƠ ĐIỆN Mã số của chương 3: MH 07 - 03 Trong bài này giới thiệu động cơ điện một chiều và động cơ điện xoay chiều Mục tiêu: - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu, phân loại động cơ điện - Mô tả được cấu tạo và trình bày nguyên lý làm việc của các loại động cơ điện - Mô tả được sơ đồ lắp đặt động cơ điện trong hệ thống điện - Tuân thủ các quy định, quy phạm về động cơ điện. Nội dung 1. Nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại động cơ điện Mục tiêu - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu, phân loại động cơ điện 1.1 Nhiệm vụ Động cơ điện dùng để biến đổi điện năng thành cơ năng, được sử dụng khá rộng rãi trong ngành công nghiệp, nông nghiệp và trong đời sống như động cơ dùng trong các máy công cụ như máy tiện, phay, bào, khoan, máy bơm nước, quạt điện, 1.2 Yêu cầu - Động cơ điện có công suất rộng rãi từ vài watt đến vài nghìn klôwatt đáp ứng nhu cầu sử dụng trong công nghiệp, nông nghiệp và trong đời sống. - Động cơ điện có các chỉ số định mức kỹ thuật phù hợp với lưới điện quốc gia như: điện áp định mức, tần số, tốc độ, - Điều chỉnh được các thông số phù hợp với tải trọng, phù hợp với yêu cầu sản xuất. - Chế tạo đơn giản, kích thước nhỏ gọn, giá thành rẻ, độ tin cậy cao, vận hành đơn giản, hiệu suất cao, không cần bảo trì. 1.3 Phân loại Động cơ điện Động cơ điện đồng bộ Động cơ điện một chiều Động cơ điện xoay chiều Động cơ điện không đồng bộ Kích thích song song Kích thích độc lập Kích thích nối tiếp Kích thích nối tiếp 34 2. Cấu tạo và nguyên lý làm việc động cơ điện một chiều Mục tiêu - Mô tả được cấu tạo và trình bày nguyên lý làm việc của các loại động cơ điện - Nêu được các trị số và mô men điện từ, công suất điện từ của động cơ điện một chiều. 2.1 Cấu tạo Cấu tạo động cơ điện một chiều như hình vẽ 3.1 gồm có: 1. Cuộn dây stator (nam châm điện): được cuộn trên các cực từ được ghép bằng các lá thép kỹ thuật điện. 2. Rotor (phần ứng): gồm có lõi thép, dây quấn, cổ góp và trục. Dây quấn gồm nhiều phần tử mắc nối tiếp với nhau, đặt trong các rãnh của phần ứng tạo thành một hoặc nhiều vòng kín. Phần tử của dây quấn là một bối dây gồm một hoăc nhiều vòng dây, hai đầu nối với hai phiến góp của vành góp. 3. Vỏ: thường được đúc bằng găng hoặc thép. 4. Lõi thép phần ứng: là trụ làm bằng các lá thép kỹ thuật điện, phủ sơ cách điện ghép lại, có rãnh để quận dây cuốn. 5. Trục: cách điện với cổ góp và cuộn dây rotor. 2.2 Nguyên lý làm việc Trên hình 3.2a khi cho điện áp một chiều U vào hai chổi than trong dây quấn phần ứng có dòng điện Iư. Các thanh dẫn ab và cd mang dòng điện nằm trong từ trường sẽ chịu lực tác Hình 3.1: Cấu tạo động cơ điện một chiều Hình 3.2: Nguyên lý làm việc của máy điện 1 chiều 35 dụng tương hỗ lên nhau tạo nên mô men tác dụng lên rotor làm rotor quay (chiều lực tác dụng xác định bằng quy tắc bàn tay trái). Khi phần ứng quay được nửa vòng, vị trí thanh dẫn ab và cd đổi chỗ cho nhau, nhờ chổi than dương và âm đứng yên nên dòng điện trên thanh ab và cd đổi chiều (hình 3,2b), giữ cho chiều lực tác dụng không đổi, do đó lực tác dụng lên rotor cũng theo một chiều nhất định, đảm bảo động cơ có chiều quay không đổi. 2.3 Các trị số định mức của động cơ điện 1 chiều Chế độ làm việc của động cơ điện là chế độ làm việc trong những điều kiện mà nhà chế tạo quy định. Chế độ đó được đặc trưng bằng những đại lương ghi trong nhãn máy, gọi là những đại lượng định mức. 1. Công suất định mức: Pđm ( KW hay W) 2. Điện áp đinh mức: Uđm (V) 3. Dòng điện định mức: Iđm (A) 4. Tốc độ định mức: nđm (vòng/ phút) Ngoài ra còn ghi kiểu máy, phương pháp kích thích, dòng điện kích từ Công suất định mức là công suất trên đầu trục động cơ. 2.4 Mô men điện từ và công suất điện từ của động cơ điện một chiều Khi động cơ điện làm việc trong dây quấn phần ứng sẽ có dòng điện chạy qua. Tác dụng của từ trường lên dây dẫn có dòng điện sẽ sinh ra mô men điện từ trên trục máy. Lực điện từ tác dụng lên từng thanh dẫn: f = BTB. l.I ư trong đó: BTB = /l từ cảm trung bình trong khe hở : là từ thông khe hở dưới mỗi cực từ : là bước cực l: Chiều dài thanh dẫn Nếu tổng số thanh dẫn của dây cuốn phần ứng là N và dòng điện trong mạch nhánh là: iư = Iư / 2a thì mô men điện từ tác dụng lên dây quấn phần ứng: M = BTB. a I u 2 l.N. 2 D Trong đó: I ư: dòng điện phần ứng a: số đôi mạch nhánh song song D: đường kính ngoài phần ứng l: chiều dài tác dụng thanh dẫn Do: D = 2P/ ta có: M = a PN ..2 Iư = KM Iư (Nm) (3-1) Từ công thức 3-1ta thấy, muốn thay đổi mô men điện từ, ta phải thay dổi dòng điện phần ứng Iư hoặc thay đổi dòng điện kích từ It. Mô men điện từ là mô men cùng chiều quay với đông cơ. Công suất điện từ bằng: Pđt = M (3-2) trong đó: M là mô men điện từ. 36 Pđt = M = a PN 60 n  Iư = Eư Iư (3-3) Từ công thức (3-3) quan hệ giữa công suất điện từ với mô men điện từ và sự trao đổi năng lượng trong máy điện. Công suất điện từ đã chuyển công suất điện thành công suất cơ. 3. Cấu tạo và nguyên lý làm việc động cơ điện xoay chiều Mục tiêu - Trình bày được cấu tạo và nguyên lý hoạt động của động cơ điện không đồng bộ một pha - Trình bày được cấu tạo và nguyên lý hoạt động của động cơ điện không đồng bộ ba pha 3.1 Động cơ không đồng bộ một pha Động cơ không đồng bộ một pha được sử dụng rộng rãi trong dân dụng như: máy gặt, tủ lạnh, máy bơm, quạt, các dụng cụ cầm tay,...Là các động cơ công suất nhỏ khoảng đến 7,5KW, chúng đựoc cấp điện 110V và 220V. 3.1.1 Sơ đồ cấu tạo Cấu tạo stator giống động cơ không đồng bộ ba pha, nhưng trên đó ta đặt dây cuốn một pha và được cung cấp bởi nguồn điện xoay chiều một pha, còn rotor thường là rotor lồng sóc (hình 3.4). 3.1.2 Nguyên lý hoạt động Khi cho dòng điện hình sin chạy qua dây cuốn stator, thì từ trường stator có phương không đổi nhưng có độ lớn thay đổi hình sin theo thời gian, gọi là từ trường đập mạch (hình 3.5): B = Bm sin t. cosα Từ trường này sinh ra dòng điện cảm ứng trong các thanh dẫn dây cuốn rotor, các dòng điện này sẽ tạo ra từ thông rotor mà Hình 3.3:Từ thông và lực tác dụng lên rotor động cơ không đồng bộ một pha Hình 3.4:Từ thông và lực tác dụng lên rotor động cơ không đồng bộ một pha 37 theo định luật Lenz, sẽ chống lại từ thông stator. Từ đó ta xác định được chiều dòng điện cảm ứng và chiều của lực điện từ tác dụng lên thanh dẫn rotor. T a thấy mô men tổng tác dụng lên rotor bằng không và do đó rô to không thể tự quay được. Để động cơ có thể làm việc được, trước hết ta phải quay rotor theo chiều nào đó và sau đó động cơ sẽ tiếp tục quay chiều đó. Để thấy rõ nguyên lý làm việc của động cơ, ta xem hình 3.5 ta thấy: từ trường đập mạch B là tổng của hai từ trường B 1 và B 2 cùng tốc độ quay n1, nhưng biên độ bằng một nửa từ trường đập mạch và quay ngược chiều nhau. - Từ trường B 1 quay cùng chiều với rotor lúc động cơ làm việc, gọi là từ trường quay thuận. - Từ trường B 2 quay cùng chiều với rotor lúc động cơ làm việc, gọi là từ trường quay ngược. 3.2 Động cơ điện xoay chiều ba pha 3.2.1 Cấu tạo động cơ không đồng bộ ba pha Động cơ điện xoay chiều ba pha có tốc độ quay của rotor (n) nhỏ hơn tốc độ (n1) của từ trường dòng điện cấp cho động cơ được gọi là động cơ không đồng bộ ba pha. Động cơ không đồng bộ ba pha được sử dụng rất rộng rãi trong công nghiệp, nông nghiệp và đời sống,... Động cơ không đồng bộ ba pha (đặc biệt là động cơ rotor lồng sóc)được sử dụng rộng rãi vì nó có cấu tạo đơn giản, kích thước nhỏ gọn, vận hành đơn giản. Cấu tạo và nguyên lý làm việc: a. Cấu tạo: Cấu tạo động cơ không đồng bộ ba pha (hình 3.6) gồm hai bộ phận chính là: 1- Lá thép stator; 2 - Dây cuốn stator; 3 - Nắp; 4 - Ổ bi 5 - Trục 6 - Hộp đấu dây 7 - Lõi thép rotor 8 - Thân máy 9,10 - Quạt và hộp quạt. + Stator: gồm có lõi thép và dây cuốn Hình 3.6: Động cơ không đồng bộ ba pha Hình 3.5 38 Lõi thép: gồm các lá thép kỹ thuật điện ghép lại thành hình trụ, mặt trong có rãnh đặt dây cuốn. Dây quấn: Dây quấn stator động cơ không đồng bộ ba pha là dây đồng được phủ sơn cách điện, gồm ba pha dây quấn AX, BY, CZ đặt trong các rãnh stator theo một quy luật nhất định. Sáu đầu dây của ba pha dây quấn được nối ra ngoài hộp đấu dây (đặt ở vỏ động cơ) để nhận điện vào. + Rotor: gồm lõi thép, dây quấn, trục quay, vòng trượt... Lõi thép: Làm bằng các lá thép kỹ thuật điện (hình 3.7) mặt ngoài xẻ rãnh, ở giữa có lỗ để lắp trục, ghép lại thành hình trụ. Dây quấn: có hai kiểu - Dây quấn kiểu rotor lồng sóc: có dạng như hình (3.8a) và được ký hiệu như hình (3.7c). - Dây quấn kiểu rotor dây quấn: có dạng như hình (3.8b) và được ký hiệu như hình (3.8d). 3.2.2 Nguyên lý làm việc: Khi cho dòng ba pha vào dây quấn stator của động cơ, trong stator sẽ có từ trường quay (giống như một nam châm vĩnh cửu quay). Từ trường quay quét qua các dây quấn của rotor, làm xuất hiện các sức điện động và dòng điện cảm ứng. Lực tương tác điện từ giữa từ trường quay và các dòng điện cảm ứng này tạo ra mô men quay Fđt tác động lên rotor (hình 3.6), kéo rotor quay theo chiều quay của từ trường với tốc độ n  n1 ( n1 là tốc độ của từ trường quay) Hình 3.8: Cấu tạo rotor động cơ không đông bộ a- dây cuốn rotor lồng sóc, b- lõi thép rotor dây cuốn, c- ký hiệu Hình 3.9: Quá trình tạo mô men quay của động cơ không đồng bộ Hình 3.7: Kết cấu lá thép statorr và rotor 39 Tốc độ của từ trường quay được tính theo công thức: n1 = 60f/p (vòng/ phút) trong đó: f: là tần số dòng điện (Hz) p: là số đôi cực từ Sự chênh lệch tốc độ giữa từ trường quay và tốc độ rotor gọi là tốc độ trượt: n2 = n1 - n Tỷ số s = n2/n1 = (n1- n)/n được gọi là hệ số trượt tốc độ. Khi động cơ làm việc bình thường: s = 0,02  0,06. 4. Sơ đồ lắp đặt động cơ điện trong hệ thống điện Mục tiêu - Vẽ và giải thích được lắp đặt động cơ điện một pha, ba pha trong hệ thống điện 4.1 Sơ đồ lắp đặt động cơ điện xoay chiều 1 pha (hình 3.10) Hình 3.10 : Sơ đồ động cơ điện một pha 40 4.2 Sơ đồ lắp đặt động cơ điện xoay chiều 3 pha ( hình 3.11) Câu hỏi ôn tập chương 3 1. Trình bày nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại động cơ điện? 2. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc động cơ điện một chiều? 3. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc động cơ điện xoay chiều không đồng bộ một pha? 4. Nêu cấu tạo và nguyên lý làm việc động cơ điện xoay chiều không đồng bộ ba pha? 5. Vẽ sơ đồ lắp đặt động cơ điện xoay chiều ba pha trong hệ thống điện? Hình 3.11: Sơ đồ lắp động cơ điện ba pha 41 CHƯƠNG 4: MÁY BIẾN ÁP Mã số của chương 4: MH 07 - 04 Bài này giới thiệu máy biến áp một pha và máy biến áp ba pha Mục tiêu: - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu, phân loại máy biến áp - Mô tả được cấu tạo và trình bày nguyên lý làm việc của các loại máy biến áp - Mô tả được sơ đồ lắp đặt máy biến áp trong hệ thống điện - Tuân thủ các quy định, quy phạm về máy biến áp. Nội dung 1. Nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại máy biến áp Mục tiêu - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu, phân loại máy biến áp 1.1 Nhiệm vụ Máy biến áp trong hệ thống điện lực là thiết bị dùng để tăng điện áp ở đầu đường dây và giảm điện áp ở cuối đường dây gọi là máy biến áp (MBA) Máy biến áp dùng để truyền tải và phân phối điện năng, MBA dùng để biến đổi một hệ thống dòng điện xoay chiều ở điện áp này thành một hệ thống dòng điện xoay chiều ở điện áp khác với tần số không thay đổi. Máy biến áp còn được dùng rộng rãi : Trong kỹ thuật hàn điện, thiết bị lò nung, trong kỹ thuật vô tuyến điện, trong lĩnh vực đo lường, trong các thiết bị tự động, làm nguồn cho thiết bị điện, điện tử , trong thiết bị sinh hoạt gia đình v.v. 1.2 Yêu cầu - Khi truyền tải điện năng cần có máy biến áp (MBA) tăng áp yêu cầu có công suất lớn, điện áp truyền tải cao trọng lượng và chi phí kim loại mầu nhỏ. Máy có công suất cao để truyền tải điện đi xa giảm tổn hao điện. - Ở nơi tiêu thụ điện cần có MBA giảm áp phải có công suất rộng rãi, để đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ điện ở các khu vực khác nhau. - MBA phân phối điện có thể treo được ở ngoài trời, tiện cho việc sử dụng, chịu được nhiệt độ biến đổi lớn, chịu được tác động của môi trường. - Máy biến áp - Chế tạo đơn giản, kích thước nhỏ gọn, giá thành rẻ, độ tin cậy cao, vận hành đơn giản, hiệu suất cao, an toàn khi sử dụng. 1.3 Phân loại MBA + MBA dùng để truyền tải và phân phối công suất trong hệ thống điện lực - MBA tăng áp: thường có các loại 35, 110, 220, 500 KV. - MBA giảm áp: thường có các loại giảm áp từ 0.4  6 KV. + MBA dùng trong lò luyện kim, các thiết bị chỉnh lưu, MBA hàn, 42 + MBA tự ngẫu dùng để liên lạc trong hệ thống điện, mở máy động cơ không đồng bộ có công suất lớn. + MBA đo lường dùng để giảm điện áp, và dòng điện lớn đưa vào các dụng cụ đo tiêu chuẩn hoặc để điều khiển. + MBA thí nghiệm dùng để thí nghiệm điện áp cao. MBA có rất nhiều loại song thực chất hiện tượng xảy ra trong chúng đều giống nhau. 2. CẤU TẠO VÀ NGUYÊN LÝ LÀM VIỆC CỦA MÁY BIẾN ÁP Mục tiêu - Giải thích được sơ đồ cấu tạo và trình bày được nguyên lý hoạt động của máy biến áp một pha, ba pha. - Vẽ được các kiểu đấu dây MBA 3 pha - Trình bày được tỷ số biến áp trong các cách đấu dây. 2.1 Cấu tạo máy biến áp một pha 2.1.1 Sơ đồ cấu tạo Cấu tạo máy biến áp gông ba bộ phận: Lõi thép, dây quấn và vỏ máy. + Lõi thép máy biến áp: Lõi MBA (hình 4.1) dùng để dẫn từ thông, được chế tạo bằng các vật liệu dẫn từ tốt, thường là thép kỹ thuật điện có bề dày tử 0,3  1mm, mặt ngoài các lá thép có sơn cách điện rồi ghép lại với nhau thành lõi thép. Lõi thép gồm hai phần trụ và gông. - Trụ T là phần để đặt dây quấn còn gông G là phần nối liền giữa các trụ để tạo thành mạch từ kín. + Dây quấn MBA: Dây quấn MBA (hình 4.2) thường làm bằng dây dẫn đồng hoặc nhôm, tiết diện tròn hay chữ nhật, bên ngoài dây dãn có bọc cách điện, Dây quấn gồm nhiều vòng dây và lồng vào trụ thép. Giữa các vòng dây, giữa các dây quấn và giữa các dây quấn với lõi thép đều có cách điện. MBA thường có hai hoặc nhiều dây quấn. Khi các dây quấn đặt lên cùng một trụ thì dây quấn điện áp thấp đặt sát trụ thép còn dây quấn điện áp cao Hình 4.1: Mạch từ MBA một pha a. Kiểu trụ b. Kiểu bọc Hình 4.2: MBA một pha 43 đặt bên ngoài. Làm như vậy sẽ giảm được vật liệu cách điện. + Vỏ MBA: Làm bằng thép gồm hai bộ phận: thùng và nắp thùng. - Thùng MBA: Trong thùng MBA đặt lõi thép, dây quấn và dầu MBA. Dầu MBA làm nhiệm vụ tăng cường cách điện và tản nhiệt. Lúc MBA làm việc, một phần năng lượng tiêu hao thoát ra dưới dạng nhiệt, làm dây quấn lõi thép và các bộ phận khác nóng lên. Nhờ sự đối lưu trong dầu và truyền nhiệt từ các bộ phận bên trong MBA sang dầu và từ dầu qua vách thùng ra môi trường xunh quanh + Nắp thùng: dùng để đậy trên thùng và có các bộ phận như: - Sứ ra của dây quấn cao áp, dây quấn hạ áp. - Bình dầu phụ - Ống bảo hiểm. Hình 4.2: Cấu tạo bên ngoài máy biến áp một pha. 1. Các ổ lấy điện ra 2. Đồng hồ vôn kế; 3. Đồng hồ am pe kế 4. Nút điều chỉnh 5. Áp tô mát. 2.1.2 Nguyên lý hoạt động của máy biến áp một pha Khi MBA làm việc, điện áp đưa vào dây quấn sơ cấp là U1 (hình 4.3), trong dây quấn sơ cấp sẽ có dòng điện i1 chạy qua. trong lõi thép sẽ có từ thông móc vòng với cả hai dây quấn. Từ thông này sẽ cảm ứng hai dây quấn sơ cấp và thư cấp các suất điện động e1 và e2. Dây quấn thứ cấp có tải sẽ sinh ra dòng i2 đưa ra tải với điện áp U2. Như vậy năng lượng của dòng điện xoay chiều đã được truyền từ dây quấn sơ cấp sang dây quấn thư cấp. Nếu bỏ qua sự sụt áp gây ra do điện trở và từ thông tản của dây quấn thì: (4-1) k: là hệ số của MBA Từ (4-1) ta có: U2 = U1 W2/ W1 hoặc W1 = U1. W2/U2 Nếu W2  W1 hoặc U2  U1 ta có MBA tăng áp W2  W1 hoặc U2  U1 ta có MBA giảm áp Hình 4.4 Ký hiệu MBA một pha. Hình 4.3: Sơ đồ nguyên lý MBA một pha Hình 4.4: Ký hiệu MBA một pha 44 2.2 Máy biến áp ba pha: 2.2.1 Mạch từ MBA 3 pha Để biến đổi điện áp của hệ thống dòng điện 3 pha, ta có thể dùng MBA một pha gọi là tổ MBA ba pha (hình 4.5). Hoặc dùng một MBA ba pha ba trụ (hình 4.6). Dây quấn sơ cấp của MBA ba pha ký hiệu bằng các chữ in hoa: Pha A ký hiệu là AX, pha B ký hiệu là BY, pha C ký hiệu là CZ. Dây quấn thư cấp ký hiệu bằng các chữ thường: pha a ký hiệu bằng ax, pha b ký hiệu bằng by, pha c ký hiệu bằng cz. 2.2.2 Các cách đấu dây MBA ba pha Dây quấn sơ cấp hoặc thứ cấp có thể đấu hình sao hoặc hình tam giác. Nếu sơ cấp đấu hình sao, thứ cấp đấu hình sao, ta ký hiệu:/, tương tự ta có 4 cách đấu cơ bản: /, /, /, /, (hình 4.7a,b,c,d) 2.3 Tỉ số biến áp Gọi W1, W2 lần lượt là số vòng dây một pha của dây quấn sơ cấp và dây quấn thứ cấp. Tỷ số biiến áp pha giữa dây quấn sơ cấp và thứ cấp là: Hình 4.5: Tổ hợp MBA ba pha Hình 4.6: MBA 3 pha, 3 trụ Hình 4.7: Các cách đấu dây MBA ba pha 45 ap = Up1/Up2 = W1/W2. (4-2) Tỷ số biến áp dây của MBA ba pha được định nghĩa là: ad = Ud1/Ud2 (4-3) Tỷ số biến áp ad không chỉ phụ thuộc vào tỷ số vòng dây của hai quận dây, mà còn phụ thuộc vào cách đấu dây của MBA. - Khi MBA nối /: ad = Ud1/Ud2 = 3 Up1/ 3 Up2 = W1/W2. (4-4) - Khi MBA nối /: ad = Ud1/Ud2 = 3 Up1/Up2 = 3 W1/W2. (4-5) - Khi MBA nối /: ad = Ud1/Ud2 = Up1/Up2 = W1/W2. (4-6) - Khi MBA nối /: ad = Ud1/Ud2 = Up1/ 3 Up2 = W1/ 3 W2. ( 4-7) 3. SƠ ĐỒ LẮP MÁY BIẾN ÁP TRONG HỆ THÔNG ĐIỆN Mục tiêu - Vẽ và giải thích được sơ đồ lắp đặt máy biến áp một pha, ba pha trong hệ thống điện. 3.1 Sơ đồ lắp đặt máy biến áp một pha Hình 4.8: Sơ đồ lắp máy biến áp một pha trong hệ thống điện 46 Máy biến áp một pha thường lắp như hình 4.8. Khi không cần qua máy biến áp ta đóng cầu dao sàn trái, cấp điện sử dụng không qua máy biến áp. Khi cần qua máy biến áp ta đóng cầu dao sang phải và nối với máy biến áp, điện sử dụng di qua máy biến áp để ổn định điện áp cấp cho các tải. 3.2 Sơ đồ lắp đặt máy biến áp ba pha trong hệ thống điện Máy biến áp ba pha dấu Y-Y hoặc ∆-Y. Đầu vào máy cắt cao thế K1 nối với lưới điện quốc gia, bên đầu ra là máy cắt hạ thế nối điện đến các hộ tiêu dùng. Hình 4.9: Sơ đồ lắp máy biến áp ba pha trong hệ thống điện 47 Câu hỏi ôn tập: 1. Trình bày nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại máy biến áp? 2. Nêu cấu tạo và nguyên lý làm việc máy biến áp một pha và ba pha? Nêu các cách đấu dây và tỷ số biến áp của máy biến áp ba pha? 3.Vẽ sơ đồ lắp đặt máy biến áp một pha và ba pha trong hệ thống điện? 48 CHƯƠNG 5: KHÍ CỤ ĐIỀU KHIỂN VÀ BẢO VỆ MẠCH ĐIỆN Mã số của chương 5: MH 07- 05 Bài này giới thiệu các khí cụ điều khiển mạch điện và khí cụ bảo vệ mạch điện Mục tiêu - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại được các khí cụ điều khiển và bảo vệ mạch điện. - Trình bày được công dụng và đặc tính kỹ thuật của những khí cụ điều khiển và bảo vệ trong mạch điện trong lĩnh vực Công nghệ Ô tô - Tuân thủ các quy định, quy phạm về khí cụ điện. Nội dung: 1. KHÍ CỤ ĐIỀU KHIỂN MẠCH ĐIỆN Mục tiêu - Nêu được nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại được các khí cụ điều khiển mạch điện - Trình bày được công dụng và đặc tính kỹ thuật của những khí cụ điều khiển. trong mạch điện. - Giải thích được sơ đồ và nguyên lý hoạt động của một số mạch điều khiển điện. 1.1 Cầu dao 1.1.1 Công dụng: Cầu dao là loại thiết bị điện dùng để đóng, cắt dòng điện bằng tay, đơn giản nhất, được sử dụng trong mạch điện có điện áp 220 vôn điện một chiều và 380 vôn điện xoay chiều. Cầu dao thường dùng để đóng, cắt mạch điện công suất nhỏ và khi làm việc không phải đóng cắt nhiều lần. Nếu điện áp mạch điện cao hơn hoặc có công suất trung bình và lớn thì cầu dao làm nhiệm vụ cách ly hoặc chỉ đóng cắt khi không tải. Sở dĩ như vậy vì khi cắt mạch, hồ quang sinh ra sẽ rất lớn, tiếp xúc sẽ bị phá huỷ trong một thời gian ngắn dẫn đến phát sinh hồ quang giữa các pha, gây nguy hiểm cho người thao tác và hỏng thiết bị. 1.1.2 Phân loại + Phân loại theo kết cấu: Người ta phân ra loại 1 cực, loại 2 cực, loại 3 cực và loại 4 cực. + Phân loại theo dòng điện định mức: loại 15, 25, 30, 40, 60, 75, 100, 150, 200, 300, 350, 600, 1000A. + Phân loại theo điều kiện bảo vệ: loại không có hộp và loại có hộp che chắn. + Phân loại theo yêu cầu sử dụng: loại có cầu chì bảo vệ và loại không có cầu chì bảo vệ. 1.1.3 Cấu tạo Lưới dao 1, một đầu nối với tay cầm 4 cách điện để đóng ngắt, còn đầu kia được lắp xoay trên chốt 5, cùng với các cực 2 được gá vào đế 5 (hình 5.1). Các cực được nối với dây dẫn điện 6, cực ở đầu A không liên kết với dao thường để ở 49 phía trên được nối với dây điện nguồn, cực ở đầu B thường để phía dưới được nối với dây điện đến các tải. Để đảm bảo cắt điện tin cậy các thiết bị dùng điện ra khỏi nguồn điện, chiều dài lưỡi dao phải đủ lớn (lớn hơn 50cm) và để an toàn đóng cắt, cần có biện pháp dập tắt hồ quang, tốc độ di chuyển lưỡi dao càng nhanh, thời gian dập tắt hồ quang càng ngắn, vì thế người ta thường làm thêm lưỡi dao phụ có lò xo bật nhanh ở các cầu dao có dòng điện một chiều lớn hơn 30A. 1.1.4 Nguyên lý hoạt động Cực ở đầu A thường được nối với nguồn điện, cực ở đầu B thường được nối với tải. Khi ngắt cầu dao cực A có điện, cực B không có điện. Khi đóng cầu dao dòng điện từ cực A đi qua lưỡi dao 1 rồi đến các tải. Ký hiệu cầu dao 2 cực, 3 cực (hình 5.2) 1.2 Áptômát 1.2.1 Công dụng: áptômát là thiết bị điện dùng để tự động cắt mạch điện, bảo vệ quá tải, ngắn mạch, sụt áp,... hồ quang được dập trong không khí. 1.2.2 Phân loại - Phân loại theo kết cấu: loại 1 cực, 2 cực, 3 cực. - Phân loại theo thời gian tác động: loại tác động không tức thời, loại tác động tức thời. - Phân loại theo chức năng bảo vệ: loại bảo vệ dòng cực đại, dòng cực tiểu, bảo vệ công suất điện ngược, bảo vệ áp cực tiểu. Để thực hiện yêu cầu thao tác chọn lọc bảo vệ, áptômát phải có khả năng hiệu chỉnh dòng tác động và thời gian tác động. 1.2.3 Cấu tạo Sơ đồ nguyên lý của áptômát bảo vệ dòng điện cực đại vẽ trên (hình 5.3) gồm: 1. Móc 5. Cần răng Hình 5.1: Cấu tạo cầu dao Hình 5.2: ký hiệu cầu dao 2 cực và 3 cực 50 2. Cuộn dây 6. Tiếp điểm động 3. Lò xo kéo 7. Lò xo 4. Cần phần ứng 1.2.4 Nguyên lý làm việc Ở trạng thái bình thường, sau khi đóng điện áptômát được giữ ở trạng thái đóng tiếp điểm nhờ móc răng 1 khớp với cần răng 5 cùng một cụm với tiếp điểm động 6. Khi mạch điện quá tải hay ngắn mạch, dòng điện chạy qua cuộn dây 2 lớn, lực hút điện từ tăng lên thắng lực lò xo 3 kéo phần ứng xuống làm nhả móc 1, cần 5 được tự do, tiếp điểm động 6 của áptômát được mở ra do lực lò xo 7, mạch điện bị cắt. 1.3 Công tắc điện 1.3.1 Công dụng: Công tắc điện là loại thiết bị điện đóng, cắt dòng điện bằng tay đơn giản được sử dụng nhiều trong hệ thống điện xoay chiều, một chiều chiếu sáng gia đình, trên ô tô, máy kéo. 1.3.2 Phân loại Công tắc 1 cực, 2 cực, nhiều cực. 1.3.3 Cấu tạo Hình 5.4A: Cấu tạo công tắc 2 cực; Hình 5.4 B: Cấu tạo công tắc 3 cực. 1.3.4 Nguyên lý làm việc - Công tắc hai cực (hình 5.4A):Khi bật công tắc K mở cắt điện từ a không nối với b . Khi đóng công tắc K thì A nối với B. - Công tắc 3 cực ( hình 5.4B): Khi đóng công tắc K sang trái, a nối với c, không nối với b. Khi đóng công tắc sang phải c nối với b, không nối với a. Ngoài ra còn có các loại công tắc nhiều cực (hình 5.5) được sử dụng phù hợp với yêu cầu sử dụng. 1.4 Nút ấn 1.4.1 Công dụng Là thiết bị điện để điều khiển từ xa (có khoảng cách) đóng cắt tự động mạch điện (mạch điện động cơ điện, ...). Hình 5. 3: Cấu tạo áp tô mát Hình 5.6: Cấu tạo và ký hiệu nút ấn thường mở Hình 5.4: Công tắc 2 cực, 3 cực Hình 5.5: Công tắc nhiều cực 51 1.4.2 Phân loại Có hai loại nút ấn: nút ấn thường mở và nút ấn thường đóng. 1.4.3 Cấu tạo và nguyên lý làm việc a. Nút ấn thường mở: - Cấu tạo: Trên (hình 5.6) là cấu tạo và ký hiệu nút ấn thường hở (mở). 1. Tiếp điểm động 2. Tiếp điểm cố định 3. Lò xo đẩy 4. Ký hiệu tiếp điểm thường mở. - Hoạt động: Khi ấn nút theo chiều mũi tên thì tiếp điểm đóng lại, nối mạch điện. Khi bỏ tay ra, nhờ lò xo phản, tiếp điểm lại trở về vị trí ban đầu là hở mạch. b. Nút ấn thường đóng: - Cấu tạo: Trên (hình 5.7) là cấu tạo và ký hiệu nút ấn thường đóng, gồm: 1. Tiếp điểm động 2. Tiếp điểm cố định 3. Lò xo đẩy 4. Ký hiệu tiếp điểm thương đóng. - Hoạt động: Khi ấn nút theo chiều mũi tên thì tiếp điểm hở ra, cắt mạch điện. Khi bỏ tay ra, nhờ lò xo phản, các tiếp điểm trở về vị trí ban đầu là thường đóng. 1.5 Bộ khống chế 1.5.1 Khái niệm về khống chế truyền động điện Khống chế truyền động điện thực chất là thay đổi các thông số của mạch điện cấp cho động cơ theo một quy luật nào đó để làm thay đổi chế độ làm việc của động cơ theo yêu cầu. 1.5.2 Các chức năng của hệ thống khống chế truyền động điện - Đóng cắt: là quá trình đưa các phần tử động lực vào hoặc ra khỏi mạch điện thay đổi trạng thái làm việc của hệ thống truyền động như cầu dao, áptômát, công tắc tơ, khởi động từ, nút ấn, công tắc hành trình, bộ khống chế chỉ huy,... - Khống chế: nhằm bảo vệ quá trình đóng cắt xảy ra đúng thời điểm, đúng trình tự yêu cầu. Để thiết bị làm việc với tốc độ, dòng điện, mô men, thời gian, trình tự Hình 5.7: Cấu tạo và ký hiệu nút ấn thường đóng 52 theo yêu cầu của quy trình công nghệ đòi hỏi. Các khí cụ khống chế bao gồm: các loại rơ le điện áp, dòng điện, tốc độ, thời gian, công tắc hành trình, ... - Bảo vệ: nhằm đảm bảo an toàn cho người và thiết bị trong quá trình sản xuất. Chức năng bảo vệ do khí cụ bảo vệ thực hiện như: cầu chì, áp tô mát, rơ le nhiệt, rơ le dòng điện, điện áp,... 1.5.3 Các yêu cầu của hệ thống khống chế truyền động - Phù hợp nhất với quy trình công nghệ: động cơ truyền động phải có đặc tính cơ, đặc tính điều chỉnh tốc độ phù hợp với đặc tính cơ cấu sản xuất mà nó dẫn động. Khai thác triệt để về mặt công suất, hiệu suất - Kết cấu đơn giản, tác động tin cậy - Thuận tiện, linh hoạt trong điều khiển - Đơn giản cho kiểm tra và phát hiện sự cố. - Tác động phân minh lúc bình thường cũng như lúc có sự cố. - An toàn và các yêu cầu khác. 1.5.4 Các bước khống chế truyền động điện - Tự động điều chỉnh quá trình mở máy là quá trình đưa tốc độ động cơ từ n = 0 đến tốc độ làm việc nào đó theo yêu cầu của máy sản xuất sao cho dòng điện mở máy nhỏ, mô men mở máy lớn. - Tự động điều chỉnh quá trình làm việc duy trì các thông số theo trình tự tính sẵn - Tự động điều chỉnh quá trình hãm dừng máy, nhằm đẩy nhanh quá trình dừng máy để năng cao năng suất máy. 1.5.5 Khống chế truyền động điện theo dòng điện a. Nội dung nguyên tắc: + Dòng điện trong mạch phần ứng động cơ xác định trạng thái mang tải của động cơ cũng như phản ánh trạng thái khởi động hay hãm của động cơ. + Trong các quá trình khởi động hay hãm dòng điện cần phải nhỏ hơn một trị số cho phép. + Trong quá trình làm việc cũng cần duy trì dòng điện ở một số nào đó theo yêu cầu của quá trình công nghệ. Như vậy ta cần có rơ le dòng điện hoặc các thiết bị làm việc có tín hiệu đầu vào là dòng điện để khống chế hệ thống theo các yêu cầu nói trên. Khi dòng điện phần ứng đạt giá trị ngưỡng xác định có thể điều chỉnh được của nó thì nó sẽ phát tín hiệu điều khiển hệ thống chuyển đến trạng thái làm việc theo yêu cầu. b. Sơ đồ ứng dụng: Khâu khởi động động cơ một chiều kích thích nối tiếp dùng một điện trở phụ trong mạch phần ứng: Hình 5.8 gồm: + K, K1: công tắc tơ 53 + M: nút ấn thường mở + D: nút ấn thường đóng + RI: tiếp điểm thường đóng + RK: rơ le khoá + RI: Rơ le dòng điện được chọn theo các điều kiện + Dòng điện tác động (dòng điện hút): Itđ < I1 + Dòng điện nhả: I nhả < I2 + I1, I2: được xác định từ điều kiện khởi động + Rơ le RK được gọi là rơ le khoá, được chọn theo điều kiện: thời gian tác động riêng của RK lớn hơn thời gian tác động riêng của RI. + Kết hợp các điều kiện chọn cuaRI, RK đảm bảo cho điện trở phụ được tham gia vào quá trình khởi động. - Hoạt động: Khi ấn nút M, động cơ được nối vào mạch qua điện trở phụ. Khi tốc độ động cơ tăng, dòng điện phần ứng, giảm đến trị số nhả của RI, tiếp điểm thường đóng RI đóng. Công tắc tơ K1 có điện, ngắn mạch điện trở phụ để động cơ tăng tốc đến tốc độ làm việc. 1.6 Công tắc tơ 1.6.1 Công dụng: Công tắc tơ điện từ là loại thiết bị điện đóng cắt điện từ xa, tự động hoặc bằng nút ấn các mạch điện có tải điện áp đến 500V, dòng điện đến 600A. 1.6.2 Phân loại - Phân loại theo dòng điện, công tắc tơ điện có các cấp dòng điện thông dụng 10, 20, 25, 40, 60, 75, 100, 150, 250, 350, 600A. - Phân loại theo điện áp định mức công tắc làm việc: + Dòng một chiều có các loại: 110V, 220V, 440V. + Dòng xoay chiều có các loại: 127V, 220V, 380V, 500V. Hình 5.8: Khâu khởi động động cơ một chiều kích từ nối tiếp, khống chế theo dòng điện 54 1.6.3 Cấu tạo, nguyên lý làm việc Công tắc tơ điện có hai vị trí: đóng và cắt. Tiếp điểm được giữ ở trạng thái đóng nhờ có dòng điện trong cuộn dây hút (cuộn điều khiển) của cơ cấu điện từ. Trên hình 5.9 vẽ sơ đồ nguyên lý chung của các công tắc tơ điện từ. Công tắc tơ điện từ có các bộ phận chính sau: - Cơ cấu điện từ. - Hệ thống tiếp điểm chính. -Hệ thống tiếp điểm phụ -Hệ thống dập hồ quang. Trong sơ đồ hình 5.9 ta thấy 2 bộ phận cơ bản: cơ cấu điện từ và cơ cấu truyền động. Cơ cấu truyền động gồm hệ thống tay đòn và tiếp điểm động. Cơ cấu truyền động phải có kết cấu hợp lý để giảm thời gian thao tác đóng, cắt, tăng lực ép các tiếp điểm và giảm đựoc tiếng kêu va đập. Cơ cấu điện từ Cơ cấu điện từ của công tắc tơ gồm có mạch từ và cuộn dây hút. Mạch từ của công tắc tơ điện xoay chiều là các lõi thép được ghép bằng các lá thép kỹ thuật điện có chiều dày từ 0,35mm đến 0,5mm để giảm tổn hao sắt từ do dòng điện xoáy. Mạch từ có dạng hình chữ E hoặc chữ U, gồm 2 phần: phần tĩnh (1) được ghép chặt cố định và phần động (2) là nắp còn gọi là phần ứng được nối với các tiếp điểm (3) qua hệ thống tay đòn (4). Cuộn dây hút (5) có điện trở rất bé so với điện kháng. Khi có dòng điện qua cuộn hút, sẽ lực Hình 5.10: Sơ đồ và ký hiệu công tắc tơ điện thường mở và thường đóng Hình 5.9: Cấu tạo công tắc điện 55 điện từ hút nắp (phần động 2), thông qua hệ thống tay đòn, đóng tiếp điểm (3), duy trì vị trí đóng mạch điện của công tắc điện (Hình 5.9). Nguyên lý làm việc của công tắc điện một chiều cũng tương tự như trên, thường chỉ khác ở hình dáng kết cấu của mạch từ tới tiếp điểm. Công tắc điện một chiều thường dùng mạch từ kiểu xupáp, có tiếp điểm động bắt chặt ngay vào nắp. Ngoài ra, vì sử dụng dòng điện một chiều, nên mạch từ thường làm bằng sắt từ mềm, cuộn dây thường có dạng hình trụ tròn, có thể quấn sát vào lõi, vì lõi thép ít nóng hơn trường hợp điện xoay chiều. Hệ thống tiếp điểm Hệ thống tiếp điểm gồm các tiếp điểm thường hở (mở) (ở trạng thái hở) và tiếp điểm thường đóng (ở trạng thái đóng) khi chưa có tác động của cuộn dây điều khiển (cuộn hút). Trên (hình 5.10a) vẽ vị trí các tiếp điểm thường hở, thường đóng khi không có dòng điện vào cuộn dây điều khiển. (hình 5.10b) vẽ ký hiệu cuộn dây công tắc tơ điện K và tiếp điểm thường hở, tiếp điểm thường đóng. 2. KHÍ CỤ BẢO VỆ MẠCH ĐIỆN Mục tiêu - Giải thích được sơ đồ và trình bày được nguyên lý hoạt động của khí cụ bảo vệ mạch điện 2.1 Cầu chì Cầu chì là loại thiết bị điện dùng để bảo vệ các thiết bị điện và mạch điện tránh quá dòng điện (chủ yếu là dòng điện ngắn mạch). Trong mạng điện ta thường thấy cầu chì bảo vệ các dây điện và cáp, bảo vệ đồ dùng điện gia đình, bảo vệ máy biến áp, động cơ điện, ... Hai phần tử cơ bản của cầu chì là: dây chảy và thiết bị dập hồ quang (phần tử dập hồ quang thường gặp ở cầu chì cao áp). Dây chảy là phần tử quan trọng nhất, để cắt mạch điện khi có sự cố một cách tin cậy, dây chảy cần thoả mãn một số yêu cầu sau: - Không bị ôxy hoá. - Dẫn điện tốt. - Nhiệt độ nóng chảy tương đối thấp. - Kim loại vật liệu ít. - Quán tính nhiệt phải nhỏ. Để giảm nhiệt độ tác động, người ta thường dùng 2 biện pháp: - Dùng dây dẹt có chỗ thắt lại để giảm tiết diện. - Dùng dây tròn, trên một số đoạn hàn thêm một số vảy kim loại có nhiệt độ nóng chảy thấp. 56 Cấu tạo của cầu chì có các loại sau: loại hở, loại vặn, loại hộp, loại kín không có cát thạch anh, loại kín trong ống có cát thạch anh. Cầu chì có đặc điểm là đơn giản, kích thước bé, khả năng cắt (bảo vệ) lớn và giá thành thấp, nên ngày nay vẫn được ứng dụng rộng rãi. 2.2 Rơ-le 2.2.1 Rơ le điện từ Rơle điện từ là loại rơle điện cơ, làm việc theo nguyên lý điện từ. Xét một rơle điện từ có cấu tạo như (hình 5.11). Khi cho dòng điện I đi vào cuộn dây 2 của nam châm điện 1, thì nắp 3 của nam châm điện sẽ chịu một lực hút điện là Fđt. Khi dòng điện I lớn hơn dòng điện tác động Iđt thì lực điện từ Fđt lớn hơn lực Flòxo của lò xo 4, làm đóng tiếp điểm 5. Khi dòng điện I nhỏ hơn dòng điện trở về Itv, lực Flòxo lớn hơn lực điện từ Fđt rơle nhả, cắt tiếp điểm 5. Nhược điểm của rơle điện từ là công suất tác động tương đối lớn, độ nhạy thấp. Hiện nay người ta sử dụng vật liệu sắt từ mới để tăng độ nhạy của rơle. 2.2.2 Rơ le nhiệt Rơle nhiệt dùng để bảo vệ động cơ điện hoặc mạch điện khỏi bị quá tải. Rơle nhiệt không tác động tức thời theo trị số dòng điện, vì cần có thời gian để phát nóng. Thời gian làm việc khoảng vài giây đến vài phút. Rơle nhiệt có nguyên lý làm việc dựa vào tác dụng nhiệt của dòng điện. Loại rơle nhiệt thường gặp có phần tử cơ bản là phiến kim loại kép, cấu tạo từ 2 tấm kim loại, một tấm có hệ số giãn nở bé và một tấm có hệ số giãn nở lớn. Khi đốt nóng do dòng điện I, có thể dùng trực tiếp cho dòng điện đi qua hoặc dây điện trở bao quanh. (hình 5.12) là sơ đồ cấu tạo rơle nhiệt. Bộ phận đốt nóng 1 đầu đấu nối tiếp với mạch điện chính của thiết bị cần bảo vệ (tự động cắt điện). Khi dòng điện chạy trong mạch tăng lên quá mức quy định (động cơ điện bị quá tải) thì nhiệt lượng toả ra làm cho phiến kim Hình 5.11: Rơ re điện từ Hình 5.12: Rơ le nhiệt 57 loại kép 3 cong lên phía trên (về phía kim loại có hệ số giãn nở nhỏ). Nhờ lực kéo của lò xo 5, đòn bẩy 4 sẽ quay và mở tiếp điểm 2, làm cho mạch điện tự động cắt điện. Khi bộ phận đốt nóng nguội đi, thanh kim loại kép hết cong, ấn nút 6 là có thể đưa rơle nhiệt về vị trí cũ, tiếp điểm 2 đóng. 2.2.3 Hộp đấu dây Sơ đồ cấu tạo Hộp đấu dây (hình 5.13): thường chữa trong một hộp kín bằng thép để tránh mưa, gió. Bên trong có các cầu đấu điện vào, thiết bị đóng, cắt, điện như áptômát, cầu dao, cầu chảy, hoặc các thiết bị đo đếm điện và các cầu đấu điện ra. Độ lớn của hộp phụ thuộc vào số cầu nối và thiết bị đóng cắt. 3.MẠCH ĐIỀU KHIỂN MÁY PHÁT ĐIỆN Mục tiêu - Giải thích được sơ đồ và trình bày được nguyên lý hoạt động mạch điều khiển máy phát điện. Nội dung Để truyền động cho cơ cấu sản xuất có phạm vi điều chỉnh tốc độ rộng, người ta dung mạch điện tổng hợp hai phương pháp điều chỉnh tốc độ động cơ: thay đổi từ thông và thay đổi điện áp đặt lên phần ứng động cơ, như sơ đồ hình 5.14. đó là hệ thống máy phát - động cơ đơn giản gọi tắt là hệ thống F - Đ a) Giới thiệu sơ đồ nguyên lý: Trong sơ đồ: - DTr: động cơ truyền lực, dùng để cung cấp động lực cho hệ thống: kéo máy phát và máy kích từ. Nó có thể là động cơ điện áp đồng bộ hoặc không đồng bộ. - F: Máy phát điện một chiều, dùng cung cấp điện trực tiếp cho động cơ - Đ: Động cơ điện một chiều là đối tượng phảI điều chỉnh tốc độ dùng kéo cơ cấu sản suất. - CCSX: cơ cấu sản suất, là phụ tải của động cơ Đ. - FX: máy kích từ, là một máy phát điện tự kích từ có từ dư lớn cung cấp điện cho các cuộn dây kích từ của máy phát và động cơ điện một chiều. - CKF, CKĐ, CKK: cuộn dây kích từ của máy phát điện, động cơ điện và máy kích từ. Hình 5.13: Hộp đấu dây 58 - Rkf , RkĐ , Rkk: điện trở mạch kích từ máy phát điện, của động cơ điện của máy kích từ. - CD: cầu dao hai lá, có hai vị trí đóng mạch 1 và 2 dùng để đảo chiều điện áp đặt lên cuộn dây kích từ của máy phát. b. Khởi động hệ thống. Việc khởi động hệ thống F - Đ được tiến hành theo thứ tự sau đây: Trước hết khởi động động cơ truyền ĐTr, ĐTr quay làm F và FK quay khi rotor của máy kích từ quay, thanh dẫn của nó quét qua từ trường tạo ra một sức điện động và điện áp ban đầu UK rất bé, ví dụ phân cực hình vẽ. Điện áp UK tạo ra dòng điện kích từ IKK chạy trong mạch cuộn 0kk kích từ trở lại cho K. Nhờ vậy mà điện áp UK lớn lên dần và đạt trị số định mức nhờ điện áp UK mà cuôn dây kích từ của động cơ CXĐ dòng điện IKĐ chạy qua. Lúc này cầu dao CD hở mạch. Sau đó đóng cầu dao CD tăng dần dòng điện kích từ của máy phát IKI dòng điện trong máy phát lớn lên dòng Iư tăng dần. Do đó động cơ Đ tốc độ cho đến khi đạt trị số đã định. Quá trình khởi động kết thúc. c) Điều chỉnh tốc độ. Dựa vào phương pháp cơ bản về đặc tính tốc độ của động cơ điện 1 chiều § ­§ ­ § § § K RI- K U= ΦΦ ω (3-1 U§ = EF – I­R­F (3-2) § ­§F­ ­ § F § K RR I- K E= + ΦΦ ω (3-3) Trong đó: EF - sức điện động của máy phát điện RưĐ , RưF - điện trở mạch cuộn dây phần ứng của động cơ điện và máy phát điện. § F 0 K E= Φ ω Tốc độ không tải lý tưởng của hệ thống. Hình 5.14: Sơ đồ mạch điều khiển máy phát động cơ 59 Qua phương trình 3-2 ta thấy muốn điều chỉnh tốc độ động cơ bằng phương pháp thay đổi điện áp đặt lên phần ứng (UĐ) ta phải thay đổi EF , là thay đổi địên trở RKF trên mạch cuộn dây kích từ. Ví dụ giảm tốc độ động cơ, ta tăng RKF , IKF sẽ giảm, F giảm; EF giảm nghĩa là 0 giảm. Nếu muốn có tốc độ động cơ lớn hơn tốc độ cơ bản (tốc độ cơ bản là tốc độ của động cơ trên đường đặc tính ứng với UĐ = Uđm đ =  đm) Cho máy phát điện phát ra điện áp định mức và giảm dần từ thông Đ của động cơ tức là tăng trị số điện trở RKĐ trên mạch cuộn dây kích từ của động cơ. 4. MẠCH ĐIỆN ĐIỀU KHIỂN ĐỘNG CƠ ĐIỆN Mục tiêu - Giải thích được sơ đồ và trình bày được nguyên lý hoạt động mạch điều khiển động cơ điện. 4.1 Mạch khởi động từ đơn 4.1.1 Sơ đồ Khởi động từ là một loại thiết bị điện dùng để điều khiển đóng cắt từ xa, đảo chiều quay và bảo vệ quá tải (nếu có mắc thêm rơle nhiệt) cho các động cơ ba pha rotor lồng sóc. Loại khởi động từ có một công tắc tơ gọi là khởi động từ đơn, thường dùng để điều khiển đóng cắt động cơ điện. Khởi động từ có hai công tắc tơ gọi là khởi động từ kép, dùng để khởi động và điều khiển đảo chiều quay động cơ điện. Muốn khởi động từ bảo vệ được ngắn mạch phải mắc thêm cầu chì. Trên (hình 5.15) vẽ sơ đồ dùng khởi động từ đơn để đóng cắt điều khiển động cơ điện. Trên sơ đồ ký hiệu như sau: - A, B, C, O mạch ba pha 4 dây. - CC là cầu chì. - 1RN, 2RN hai rơle nhiệt đặt ở 2 pha. - K cuộn dây công tắc tơ có bốn tiếp điểm thường mở (K1, K2, K3 ở mạch động lực, K4 ở mạch điều khiển). - D nút ấn thường đóng (nút dừng máy). - M nút ấn thường mở (nút mở máy). Hình 5. 15 Mạch khởi động từ đơn đóng ngắt động cơ điện 1- Mạch động lực; 2- Mạch điều khiển 60 4.1.2 Hoạt động - Mở máy: ấn nút mở máy M, dòng điện đi từ pha C qua cầu chì, qua D, M, K, 2 tiếp điểm thường đóng 1RN, 2RN của rơle nhiệt , về trung tính O, cuộn dây K có điện, đóng các tiếp điểm K1, K2, K3 cung cấp điện cho động cơ. Đồng thời đóng tiếp điểm K4 để tự khoá nút M (bỏ tay ấn nút M ra mạch điện vẫn được duy trì đi qua tiếp điểm K4). - Muốn cắt động cơ (dừng máy) ta ấn nút D, cuộn dây công tắc tơ K mất điện, Các tiếp điểm K1, K2, K3, K4 hở ra, động cơ cắt khỏi nguồn điện. - Bảo vệ động cơ: cầu chì CC bảo vệ ngắn mạch, hai rơle nhiệt bảo vệ quá tải. 4.2 Sơ đồ mạch khởi động từ kép 4.2.1 Sơ đồ (hình 5.16) Các bộ phận tương tự loại khởi động từ đơn. KT,KN: tiếp điểm thường đóng. RN1, RN2: rơ le nhiệt 4.2.2 Hoạt động Quay thuận: Ấn nút công tắc KT có điện đóng động cơ vào lưới quay ngược, ấn nút MN, công tắc tơ KN có điện đóng động cơ vào lưới được đảo thứ tự hai trong ba pha điện áp đặt vào stator. Các tiếp điểm thường đóng KT và KN. Đầu liền đầu nhau để bảo vệ ngắn mạch hai pha, bảo đảm muốn đảo chiều quay của động cơ phải ấn nút dừng D, bảo vệ quá tải dùng rơ le nhiệt, ngắn mạch dùng cầu chì CC1, CC2. Hình 5.16: Mạch khởi động từ kép đóng ngắt động cơ điện 61 Câu hỏi ôn tập môn học 1. Nêu khái niệm mạch điện một chiều? Nguyên lý sản sinh ra dòng điện một chiều? 2. Trình bày nội dung nội dung các định luật và đại lượng đặc trưng của dòng điện một chiều? 3. Trình bày nguyên lý sinh ra dòng điện xoay chiều? các đại lượng đặc trưng dòng điện xoay chiều? biểu diễn các đại lương xoay chiều bằng đồ thị véc tơ? 4. Nêu ý nghĩa hệ số công suất? cách nâng cao hệ số công suất/ 5. Trình bày nguyên lý sinh ra dòng điện xoay chiều ba pha? 6. Trình bày cách đấu dây mạch điện xoay chiều ba pha nguồn và phụ tải theo sơ đồ hình sao? các quan hệ giữa dòng điện dây và dòng điện pha đối xứng? 6. Trình bày cách đấu dây mạch điện xoay chiều ba pha nguồn và phụ tải theo sơ đồ hình tam giác? các quan hệ giữa dòng điện dây và dòng điện pha? 7. Nêu nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại máy phát điện? 8. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc của máy phát điện một chiều, máy phát điện xoay chiều? sơ đồ lắp máy phát điện xoay chiều ba pha? 9.Nêu nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại động cơ điện? 10. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc của động cơ điện một chiều? nêu các trị số định mức của động cơ điện một chiều? 11. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc của động cơ điện không đồng bộ một pha, ba pha? sơ đồ lắp động cơ ba pha trong hệ thống điện? 12. Nêu nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại máy biến áp? 13. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc của máy biến áp một pha? ký hiệu máy biến áp một pha? 14. Trình bày cấu tạo và nguyên lý làm việc của máy biến áp ba pha? các cách cuốn dây máy biến áp ba pha? nêu tỷ số biến áp của các cách đấu dây? 15. Trình bày sơ đồ lắp đặt máy biến áp một pha, máy biến áp ba pha? 16. Nêu công dụng, phân loại, cấu tạo và nguyên lý hoạt động của cầu dao, áp tômát, công tắc điện, nút ấn, công tăc tơ? 17. Trình bày nguyên lý hoạt động và ứng dụng của rơ le điện từ và rơ le nhiệt? 18. Trình bày nguyên lý hoạt động mạch điều khiển máy phát động cơ? 19.Trình bày nguyên lý hoạt động mạch điều khiển động cơ điện? 62 Tài liệu tham khảo 1. Khoa cơ khí (2004), Giáo trình Kỹ thuật điện, Trường cao đẳng nghề cơ khí nông nghiệp 2. Tổng cục dạy nghề (2012), Giáo trình Kỹ thuật điện, Tổng cục dạy nghề. 3. Lê Thị Thanh Hoàng (2008), Giáo trình kỹ thuật điện, nhà xuất bản Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh. 4. PGS.TS Đặng Văn Hào, PGS-TS Lê Văn Doanh (2010), Giáo trình kỹ thuật điện, nhà XB Giáo dục. 5. Hoàng Ngọc Văn (1999), Giáo trình điện tử, đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh trường Đại học sư phạm kỹ thuật. 6. Lê Thị Hồng Thắm (2009), Giáo trình Kỹ thuật Điện tử, thành phố Hồ Chí Minh. 63

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfgiao_trinh_dien_ky_thuat.pdf