Sinh thái học và sự phát triển Nông nghiệp

Căn cứ theo nhu cầu cùa cây mà điều chỉnh lượng đạm cần bón bằng cách chỏ bón vào hững lúc cần thiết yếu nhất. Ta cũng có thể đo hàm lượng đạm trong đất và trong cây để quyết định và thời gian bón thích hợp, vừa tránh làm ô nhiễm bấn môi trường, vừa tiết kiệm vật tư nông nghiệp

pdf78 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Ngày: 11/07/2013 | Lượt xem: 1206 | Lượt tải: 4download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Sinh thái học và sự phát triển Nông nghiệp, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
−a trong ®Êt rÊt lín nhê hÖ rÔ ph¸t triÓn, vµ sÏ cung cÊp n−íc tõ tõ cho s«ng ngßi. §ång thêi, rõng cßn lµm t¨ng vµ duy tr× l−îng m−a hiÖn t¹i nhê viÖc h×nh thµnh m©y tõ sù bèc h¬i côc bé, nhÊt lµ ë nh÷ng n¬i n»m s©u trong lôc ®Þa. 8.2. Sù kh¸c biÖt gi÷a n«ng nghiÖp vµ rõng tù nhiªn a) TÝnh ®a d¹ng Kh¸c biÖt lín nhÊt gi÷a hai hÖ sinh th¸i nµy lµ sè l−îng loµi. Rõng tù nhiªn cã sù ®a d¹ng rÊt cao vÒ loµi c©y, ng−êi ta cã thÓ t×m thÊy h¬n 100 loµi trªn diÖn tÝch 1/2 ha. Trªn ®Êt n«ng nghiÖp chØ cã Ýt loµi hoÆc ®«i khi chØ cã mét loµi ®éc nhÊt (®éc canh) trªn diÖn tÝch 1/2ha. §éc canh trong n«ng nghiÖp lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n lµm mÊt sù c©n ®èi trong hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. b) DÞch h¹i Trong rõng tù nhiªn hÇu nh− kh«ng cã vÊn ®Ò dÞch bÖnh, vµ kh«ng cã viÖc mét loµi s©u hay bÖnh nµo ®ã tµn ph¸ hoµn toµn mét khu rõng tù nhiªn. Cßn trong n«ng nghiÖp th× chuyÖn ®ã x¶y ra kh«ng ®Õn nçi hiÕm. NhiÒu ng−êi cho r»ng nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do trong n«ng nghiÖp thiÕu tÝnh ®a d¹ng. c) §é ph× cña ®Êt §é ph× cña ®Êt rõng t¨ng dÇn vµ bÒn l©u, v× vßng chu chuyÓn dinh d−ìng kh«ng bÞ ®¶o lén nhê liªn tôc cã th¶m thùc vËt trªn mÆt ®Êt. Vßng chu chuyÓn dinh d−ìng lµm t¨ng ®é ph× cña ®Êt cßn th¶m thùc vËt th× duy tr× ®é ph× ®ã. Trong n«ng nghiÖp, phÇn lín sinh khèi bÞ lÊy ®i khái hÖ sinh th¸i qua mçi vô thu ho¹ch, rÊt Ýt sinh khèi thùc vËt ®−îc tr¶ l¹i cho ®Êt, nªn ®é ph× ®Êt bÞ suy gi¶m dÇn. §Êt trèng ®åi nói träc kh«ng hoÆc Ýt ®−îc thùc vËt che phñ, rÊt dÔ bÞ xãi mßn lµm gi¶m ®é ph× ®Êt. d) S¶n xuÊt sinh khèi Rõng tù nhiªn cã kh¶ n¨ng s¶n xuÊt ra mét l−îng sinh khèi khæng lå, chñ yÕu lµ nhê cã cÊu tróc nhiÒu tÇng vµ vßng chu chuyÓn dinh d−ìng kh«ng bÞ ®¶o lén. Trªn ®Êt n«ng nghiÖp, cÊu tróc cña c©y cá lµ theo chiÒu ngang nªn kh«ng thÓ sö dông n¨ng l−îng tù nhiªn víi hiÖu suÊt cao. Vßng chu chuyÓn dinh d−ìng bÞ ®¶o lén do phÇn lín sinh khèi bÞ lÊy ra khái ®Êt. Do ®ã s¶n l−îng cña ®Êt n«ng nghiÖp thÊp h¬n nhiÒu s¶n l−îng cña rõng tù nhiªn mÆc dï cã nhiÒu ®Çu vµo nh©n t¹o. 8.3. §Æc ®iÓm cña hÖ sinh th¸i nhiÖt ®íi Mçi vïng trªn tr¸i ®Êt ®Òu cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh th¸i riªng. §¸ng tiÕc lµ trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, nhiÒu n−íc nhiÖt ®íi l¹i ®i ¸p dông c¸c tiÕn bé kü thuËt trong n«ng nghiÖp cña c¸c n−íc «n ®íi, n¬i cã c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i hoµn toµn kh¸c víi nhiÖt ®íi. C¸c hÖ n«ng nghiÖp cæ truyÒn t¹i c¸c n−íc nhiÖt ®íi vèn ®· duy tr× ®−îc bÒn v÷ng qua nhiÒu thÕ hÖ ®· bÞ mÊt ®i nhanh chãng, thay vµo ®ã lµ c¸c kiÓu s¶n xuÊt n«ng nghiÖp hiÖn ®¹i hay n«ng nghiÖp ho¸ häc, thùc chÊt lµ “n«ng nghiÖp th−¬ng m¹i”. N¨ng suÊt c©y trång cña nhiÒu n−íc nhiÖt ®íi thua kÐm c¸c n−íc «n ®íi, trong khi rõng m−a nhiÖt ®íi lµ n¬i sinh lîi lín nhÊt trong tù nhiªn, ®øng vÒ mÆt s¶n xuÊt sinh khèi. Chóng ta h·y xem qua nh÷ng ®Æc ®iÓm cña khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm. a) KhÝ hËu nhiÖt ®íi NhiÖt ®é cao, n¾ng g¾t vµ thêi gian cã n¾ng kÐo dµi h¬n nhiÒu so víi vïng «n ®íi. L−îng m−a rÊt lín, l¹i m−a tËp trung theo mïa; nh−ng l−îng m−a h÷u hiÖu bÞ gi¶m thÊp, do n−íc m−a kh«ng kÞp thÊm, t¹o thµnh dßng ch¶y m¹nh trªn mÆt ®Êt. NhiÖt ®é vµ ®é Èm cao ë ®©y ®· t¹o ra nh÷ng ®iÒu kiÖn tèi −u cho sù ph©n huû diÔn ra nhanh chãng, nªn l−îng h÷u c¬ tån t¹i trong ®Êt lu«n cã nguy c¬ bÞ tiªu hao. b) CÊu tróc nhiÒu tÇng cña rõng tù nhiªn KhÝ hËu nhiÖt ®íi rÊt cùc ®oan trong khi l−îng h÷u c¬ trong ®Êt kh«ng mÊy dåi dµo. §Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn trong ®iÒu kiÖn nh− vËy, thiªn nhiªn ®· t¹o ra ë ®©y mét c¬ chÕ lý t−ëng, ®ã lµ nh÷ng th¶m thùc vËt nhiÒu tÇng. CÊu tróc cña rõng gåm cã: c©y lín víi t¸n réng, c©y nhì d−íi t¸n cña nh÷ng c©y lín, c©y nhá vµ −a bãng d−íi t¸n cña h÷ng c©y nhì, ®Êt cã cá vµ líp th¶m môc. ¸nh s¸ng gay g¾t phÇn lín ®−îc l¸ c©y sö dông vµ kh«ng bao giê räi trùc tiÕp xuèng mÆt ®Êt. T¸c dông tiªu cùc cña m−a lín vµ tËp trung víi ®Êt bÞ th¶m thùc vËt dÇy ®Æc nhiÒu tÇng triÖt tiªu, t¸c dông tÝch cùc cña n−íc m−a ®−îc th¶m thùc vËt l−u gi÷ tèi ®a. c) N«ng nghiÖp trong hÖ sinh th¸i nhiÖt ®íi KhÝ hËu cùc ®oan vµ sù ph©n huû nhanh chãng chÊt h÷u c¬ diÔn ra mét c¸ch tÝch cùc trong rõng kh«ng ho¹t ®éng theo cïng mét kiÓu nh− chóng x¶y ra trong n«ng nghiÖp. Canh t¸c n«ng nghiÖp b¾t ®Çu b»ng viÖc chÆt vµ khai hoang rõng. B»ng c¸ch ®ã kho¶ng 90% tæng chÊt dinh d−ìng bÞ lÊy ®i khái ®Êt, vµ ®Êt trë nªn thiÕu chÊt h÷u c¬, mÊt dÇn ®é ph× còng nh− gi¶m thiÓu kh¶ n¨ng gi÷ n−íc vµ c¸c phÈm chÊt tèt kh¸c. H¬n n÷a ¸nh s¸ng gay g¾t vµ nhiÖt ®é cao t¸c ®éng trùc tiÕp vµo mÆt ®Êt, lµm tho¸i ho¸ cÊu tróc ®Êt. M−a d÷ déi lµm xãi mßn líp ®Êt mÆt vèn mµu mì... HÖ sinh th¸i nhiÖt ®íi rÊt cùc ®oan nh−ng sù c©n b»ng l¹i còng rÊt máng manh. §iÒu ®ã ®Æt ra nhiÖm vô cÊp thiÕt cho c¸c nhµ n«ng häc vµ c¸c nhµ sinh th¸i häc lµ ph¶i x©y dùng ®−îc nh÷ng hÖ canh t¸c thÝch hîp, cã kh¶ n¨ng sö dông cao c¸c −u thÕ cña vïng nhiÖt ®íi vµ gi¶m thiÓu tíi møc tèi ®a c¸c t¸c ®éng tiªu cùc cña khÝ hËu nhiÖt ®íi, sö dông hîp lý c¸c nguån lîi. NÕu chóng ta cã ®−îc nh÷ng hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp thÝch øng víi ®iÒu kiÖn ë ®©y, th× c¸c hÖ sinh th¸i nµy cho n¨ng suÊt vµ s¶n l−îng cao h¬n nhiÒu so víi c¸c hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp «n ®íi. 8.4. C¸c vÊn ®Ò x¶y ra víi hÖ canh t¸c kh«ng hîp lý §éc canh vµ canh t¸c liªn tôc lµ tr¸i víi tù nhiªn xÐt trªn quan ®iÓm sinh th¸i häc. Nh÷ng hÖ canh t¸c nµy dÔ lµm bïng næ dÞch h¹i vµ lµm suy tho¸i ®Êt. a) §éc canh §éc canh lµ hiÖn t−îng chØ trång mét hay rÊt Ýt loµi (hay gièng) trªn mét khu ®Êt nh»m thu cµng nhiÒu lîi nhuËn cµng tèt. Thùc ra th× nh÷ng n«ng d©n giÇu kinh nghiÖm còng ®· biÕt lµ ®éc canh cã rñi ro lín, dÔ bÞ mÊt mïa v× thiªn tai vµ dÞch bÖnh. Nh−ng trong nhiÒu tr−êng hîp hä vÉn ph¶i lµm v× søc Ðp ph¶i nu«i sèng gia ®×nh trong thêi gian tr−íc m¾t, hoÆc do thiÕu vèn, thiÕu t− liÖu s¶n xuÊt. HiÖn nay do cã nhiÒu ph©n ho¸ häc vµ thuèc b¶o vÖ thùc vËt cã hiÖu lùc cao vµ nhanh, nªn nhiÒu ng−êi ®· canh t¸c ®éc canh víi c¸c gièng míi n¨ng suÊt cao nh»m t¹o ra nhiÒu s¶n phÈm hµng ho¸ tøc thêi. Nh÷ng hËu qu¶ tiªu cùc chñ yÕu cña ®éc canh lµ: ƒ DÞch bÖnh dÔ g©y h¹i khi chØ trång trät mét loµi c©y. ƒ Gi¶m sót tµi nguyªn di truyÒn. NhiÒu ng−êi ®· l·ng quªn c¸c gièng b¶n ®Þa vèn rÊt quan träng trong duy tr× tÝnh ®a d¹ng di truyÒn, vµ ng−êi ta chØ cßn biÕt ®Õn c¸c gièng lai n¨ng suÊt cao. ƒ Rñi ro kinh tÕ lín. ChØ trång mét loµi c©y, dÔ bÞ thiªn tai hay s©u bÖnh lµm cho mÊt mïa hoµn toµn. Ngay c¶ khi ®−îc mïa th× gi¸ c¶ cña lo¹i n«ng s¶n ®ã rÊt dÔ bÞ gi¶m thÊp do v−ît qu¸ nhu cÇu cña thÞ tr−êng. §éc canh ch−a bao giê lµm kinh tÕ n«ng hé æn ®Þnh. b) Canh t¸c liªn tôc Canh t¸c liªn tôc cã nghÜa lµ mét sè loµi c©y nhÊt ®Þnh ®−îc g©y trång trªn cïng mét m¶nh ®Êt hµng n¨m hoÆc theo mïa liªn tôc. Nh÷ng khã kh¨n th−êng gÆp lµ: ƒ Lµm mÊt c©n b»ng dinh d−ìng ®Êt, cô thÓ lµ lµm thiÕu chÊt dinh d−ìng, nhÊt lµ c¸c nguyªn tè vi l−îng, vÝ dô ë nhiÒu ruéng lóa miÒn B¸c th−êng bÞ thiÕu kÏm vµ l−u huúnh. Nguyªn nh©n lµ viÖc canh t¸c liªn tôc cïng mét lo¹i c©y ®ßi hái nh÷ng chÊt dinh d−ìng nh− nhau liªn tôc, trong khi viÖc sö dông ph©n ho¸ häc chØ cung cÊp ®−îc mét sè nguyªn tè ®a l−îng hay vi l−îng nµo ®ã. §Ó kh¾c phôc, nhÊt thiÕt ph¶i tiÕn hµnh lu©n canh vµ bãn ph©n h÷u c¬ cho ®Êt. ƒ DÞch bÖnh. Vïng quanh rÔ c©y rÊt ®Æc biÖt vµ kh¸c h¼n so víi c¸c n¬i kh¸c trong ®Êt vÒ mÆt ho¹t ®éng cña vi sinh vËt. Th−êng c¸c vi sinh vËt ho¹t ®éng m¹nh ë vïng rÔ do cã nhiÒu chÊt tiÕt ra tõ rÔ. Mçi vïng quanh rÔ cña mét loµi hay gièng c©y ®Òu cã nh÷ng ®iÒu kiÖn riªng biÖt cho nh÷ng vi sinh vËt ®Æc biÖt. ThÝ dô, vïng quanh rÔ c©y cµ chua th−êng thuËn lîi cho viÖc ph¸t triÓn giun trßn (tuyÕn trïng) g©y h¹i, cßn cña c©y cèc nh− c©y ng« l¹i hÇu nh− kh«ng cã. Do vËy, nÕu cø canh t¸c liªn tôc th× sÏ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho mét sè sinh vËt g©y h¹i ph¸t triÓn, vµ do ®ã rÊt dÔ lµm n¶y sinh c¸c bÖnh ®Æc biÖt. 8.5. C¶i tiÕn hÖ thèng canh t¸c §Ó gi¶i quyÕt c¸c khã kh¨n vÒ dÞch bÖnh vµ mÊt c©n ®èi dinh d−ìng, cÇn ¸p dông nh÷ng hÖ thèng canh t¸c thay thÕ, nhÊt thiÕt kh«ng nªn ®éc canh. Mét sè hÖ thèng thay thÕ n»m ngay trong c¸c ph−¬ng thøc canh t¸c cæ truyÒn nh− võa ®Ò cËp ë trªn, nh− lµ canh t¸c nhiÒu loµi (®a canh), lu©n canh, canh t¸c kÕt hîp... §Ó thùc hiÖn mét hÖ thèng canh t¸c thay thÕ, cÇn hiÓu râ vÒ ph©n lo¹i c©y trång. TÊt c¶ c¸c lo¹i c©y trång ®Òu ®· ®−îc ph©n lo¹i theo nh÷ng ®Æc tÝnh thùc vËt häc, nh−ng c¸ch ph©n lo¹i nµy kh«ng mÊy dÔ hiÓu víi n«ng d©n. Víi n«ng d©n, ng−êi ta th−êng ph©n lo¹i theo mïa vô hay môc ®Ých sö dông, vÝ dô: c©y l−¬ng thùc (c©y cèc), c©y hä ®Ëu, c©y rau, c©y ¨n cñ... a) Canh t¸c nhiÒu loµi Nªn gieo trång nhiÒu loµi hay gièng c©y trªn mét m¶nh ®Êt, ë ®ã cã mét hay vµi loµi c©y chÝnh vµ nhiÒu loµi c©y phô. §iÒu ®ã lµm gi¶m dÞch bÖnh vµ nguy c¬ mÊt mïa cña trang tr¹i. b) Lu©n canh Nªn trång lu©n phiªn nhiÒu lo¹i c©y trång kh¸c nhau theo thêi gian trªn cïng mét m¶nh ®Êt. §iÒu ®ã lµm gi¶m sù tho¸i ho¸ ®é ph×, mÊt c©n b»ng hay thiÕu dinh d−ìng vµ gi¶m bít dÞch h¹i. §Ó x©y dùng chÕ ®é lu©n canh, ng−êi ta th−êng quan t©m ®Õn hai vÊn ®Ò: ƒ Møc ®é vµ lo¹i dinh d−ìng c©y tiªu thô. VÝ dô, sau khi trång c©y cÇn nhiÒu dinh d−ìng th× trång c©y cÇn Ýt dinh d−ìng h¬n vÒ mét vµi yÕu tè nµo ®ã. Møc tiªu thô dinh d−ìng tõ thÊp ®Õn cao lµ: c©y hä ®Ëu, c©y lÊy cñ, rau, c©y ¨n qu¶ vµ c©y cèc. Nh− vËy lµ c©y hä ®Ëu cÇn Ýt dinh d−ìng nhÊt, ®ång thêi nã cßn cã kh¶ n¨ng cung cÊp thªm N cho ®Êt. Do vËy, nªn ®−a c©y hä ®Ëu vµo chu kú lu©n canh. ƒ TÝnh chèng chÞu s©u bÖnh h¹i. XÕp theo kh¶ n¨ng chèng chÞu dÞch h¹i tõ cao xuèng thÊp lµ: c©y cèc, c©y lÊy cñ, c©y hä ®Ëu, rau, c©y ¨n qu¶. Nh− vËy, c©y cèc cã thÓ lµm “s¹ch” hay “ch÷a bÖnh” cho ®Êt, lµm gi¶m thiÓu dÞch h¹i (®iÒu nµy kh«ng ®óng cho ®Êt trång c©y cèc liªn tôc). Do vËy, cÇn ®−a c©y cèc vµo hÖ thèng lu©n canh trong c¸c hÖ thèng cßn “v¾ng bãng” c©y cèc. c) Canh t¸c kÕt hîp HÖ thèng canh t¸c kÕt hîp lµ mét biÕn d¹ng cña kiÓu canh t¸c nhiÒu loµi víi viÖc trång nhiÒu loµi c©y kh¸c nhau trªn cïng mét l« ®Êt. VÝ dô trång ng« xen ®Ëu. Ng« lµ lo¹i c©y rÔ ¨n s©u vµ cÇn nhiÒu dinh d−ìng, ®Ëu lµ c©y rÔ ¨n n«ng vµ cÇn Ýt dinh d−ìng l¹i cung cÊp ®¹m cho ®Êt. Kh«ng cã sù c¹nh tranh ®¸ng kÓ nµo gi÷a ng« vµ ®Ëu: ng« dïng ®¹m do c©y hä ®Ëu cè ®Þnh, ®Ëu dïng th©n ng« lµm gi¸ leo hay lµ c©y che bãng... Tæng s¶n l−îng cña ng« vµ ®Ëu cao h¬n lµ s¶n phÈm riªng rÏ cña tong loµi. T hø c ¨n b æ su ng Chuång lîn B¸n lîn N −í c rö a ch uå ng P hÕ li Öu C¸ (Ao) VÞt B¸n c¸ B¸n vÞt P hÕ li Öu Rau T hù c vË t th uû s in h T −í i B¸n rau H×nh 47. HÖ thèng kÕt hîp lîn - c¸ - vÞt - rau Lîi Ých cña canh t¸c kÕt hîp lµ gi¶m ®−îc s©u bÖnh, ®ång thêi sö dông ®Êt, ¸nh s¸ng, n−íc m−a tèt h¬n. C¸c vÊn ®Ò cÇn quan t©m lµ: ƒ Tiªu thô dinh d−ìng vµ lo¹i dinh d−ìng c©y cÇn cña c¸c loµi c©y trång kÕt hîp. ƒ §é s©u cña rÔ. C©y trång cã ®é sau rÔ kh¸c nhau th−êng kh«ng c¹nh tranh dinh d−ìng vµ n−íc víi nhau. VÝ dô: xen gi÷a ng« víi bÝ ®á trªn n−¬ng cña ®ång bµo thiÓu sè (rÔ ng« ¨n s©u, rÔ bÝ ¨n n«ng). ƒ C¸c loµi c©y ®uæi c«n trïng. Mét sè loµi c©y tiÕt ra ho¹t chÊt cã kh¶ n¨ng xua ®uæi c«n trïng. VÝ dô, hµnh to¶ ra mïi mµ phÇn lín c¸c lo¹i b−ím kh«ng −a. NÕu trång hµnh víi c¶i b¾p th× hµnh sÏ ng¨n chÆn s©u tÊn c«ng c¶i b¾p. C©y hµnh trong tr−êng hîp nµy ®−îc gäi lµ c©y “®ång hµnh”. Sö dông c©y ®ång hµnh lµ mét biÖn ph¸p phßng chèng sinh häc cã hiÖu qu¶. ƒ TÝnh chÞu bãng. Mét sè c©y −a bãng hay chÞu bãng chØ sinh tr−ëng tèt d−íi t¸n c©y kh¸c.Trång c©y chÞu bãng d−íi t¸n c©y cao lµ mét biÖn ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt vµ ¸nh s¸ng. VÝ dô trång døa d−íi mÝt, trång gõng d−íi xoµi... Trªn thÕ giíi còng nh− ë ViÖt nam cã v« vµn c¸c c«ng thøc kÕt hîp gi÷a c¸c lo¹i c©y n«ng nghiÖp víi nhau, gi÷a c©y n«ng nghiÖp víi c©y rõng (gäi lµ n«ng l©m kÕt hîp - agroforestry); nh÷ng c«ng thøc nµy cßn më réng cho c¶ ngµnh ch¨n nu«i vµ nu«i trång thuû s¶n. M« h×nh VAC ë n−íc ta lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh. 8.6. Nh÷ng nguyªn t¾c x©y dùng NNBV (n«ng nghiÖp sinh th¸i) MÆc dï n«ng nghiÖp lµ nh©n t¹o nh−ng nã vÉn ë trong thiªn nhiªn vµ do ®ã phô thuéc vµo thiªn nhiªn... Trong thiªn nhiªn kh«ng cã g× thõa vµ mäi sinh vËt ®Òu cã t¸c ®éng qua l¹i, kÓ c¶ nh÷ng loµi mµ ta cho lµ cã h¹i. NÕu ta h×nh dung sù t¸c ®éng qua l¹i nµy gièng nh− nh÷ng m¾t xÝch trong mét sîi d©y chuyÒn, th× ph¶i hÕt søc c©n nh¾c khi ®Þnh tiªu diÖt mét loµi mµ ta cho lµ cã h¹i cho con ng−êi, trong khi nã l¹i cã vai trß quan träng trong hÖ sinh th¸i... Dùa vµo viÖc ph©n tÝch cÊu tróc vµ chøc n¨ng cña rõng tù nhiªn, chóng ta cã thÓ thÊy NNBV ph¶i b¶o ®¶m: n¨ng suÊt cao h¬n n«ng nghiÖp hiÖn t¹i, kh«ng lµm suy tho¸i m«i tr−êng, cã kh¶ n¨ng thùc thi cao, Ýt lÖ thuéc vµo nh÷ng t− liÖu s¶n xuÊt, vËt t− kü thuËt tõ c¸c hÖ kh¸c. Thùc chÊt cña n«ng nghiÖp sinh th¸i lµ hÖ lu©n canh, pháng theo hÖ sinh th¸i cña rõng tù nhiªn víi nh÷ng nguyªn t¾c sau: a) TÝnh ®a d¹ng Trong rõng tù nhiªn hÇu nh− kh«ng cã vÊn ®Ò dÞch bÖnh nghiªm träng. Nguyªn nh©n lµ do ë ®ã cã tÝnh ®a d¹ng cao vÒ loµi c©y, ®éng vËt vµ vi sinh vËt. Cßn hÖ canh t¸c n«ng nghiÖp cã tÝnh ®a d¹ng rÊt thÊp. TÝnh ®a d¹ng ®¶m b¶o ®−îc c©n b»ng sinh th¸i (sù æn ®Þnh), cßn ®éc canh lµ hÖ canh t¸c ®¬n ®iÖu, kh«ng æn ®Þnh vµ rÊt mÉn c¶m víi nh÷ng ®æi thay cña ®iÒu kiÖn m«i tr−êng. T¨ng sù ®a d¹ng cña hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp cßn lµm t¨ng thu nhËp cña n«ng tr¹i, gi¶m nhÑ nguy c¬ mÊt m¸t n¨ng suÊt vµ c¸c rñi ro kh¸c. Nh÷ng ph−¬ng ph¸p canh t¸c b¶o ®¶m tÝnh ®a d¹ng cña n«ng nghiÖp bao gåm: (1) trång nhiÒu loµi, hay nhiÒu gièng cña cïng mét loµi, trªn cïng mét ®¬n vÞ diÖn tÝch; (2) lu©n canh; (3) trång c©y l−u niªn ë khu vùc gi¸p ranh; (4) ®a d¹ng trong c¸c hÖ phô (nhiÒu ngµnh nghÒ kinh doanh n«ng nghiÖp kh¸c nhau: ch¨n nu«i, thuû s¶n, nu«i ong, nghÒ phô...), vµ (5) lai t¹o gièng. b) §Êt lµ mét vËt thÓ sèng §Êt kh«ng ph¶i chØ ®¬n gi¶n cã vai trß vËt lý (lµm gi¸ ®ì, gi÷ n−íc vµ chÊt dinh d−ìng), mµ ®Êt cßn lµ mét vËt thÓ sèng, ë ®ã cã h»ng hµ sa sè c¸c vi sinh vËt ®Êt. Ho¹t ®éng cña c¸c vi sinh vËt nµy quyÕt ®Þnh ®é ph× nhiªu vµ “søc khoΔ cña ®Êt. Lµ mét vËt thÓ sèng nªn ®Êt rÊt cÇn ®−îc nu«i d−ìng, ch¨m sãc. Nh÷ng ®iÒu kiÖn sau ®©y b¶o ®¶m cho ®Êt sèng: (1) cung cÊp th−êng xuyªn chÊt h÷u c¬ cho ®Êt, (2) phñ ®Êt th−êng xuyªn ®Ó chèng xãi mßn, (3) khö hay gi¶m thiÓu tèi ®a c¸c yÕu tè g©y h¹i trong ®Êt. c) T¸i chu chuyÓn Trong rõng tù nhiªn cã mét vßng chu chuyÓn dinh d−ìng dùa vµo ®Êt. Mäi c¸i b¾t ®Çu tõ ®Êt vµ cuèi cïng l¹i trë vÒ víi ®Êt. Do vßng chu chuyÓn nµy mµ mäi c¸i ®Òu cã vÞ trÝ trong tù nhiªn, mäi c¸i ®Òu cÇn cho nhau vµ hç trî lÉn nhau. Vßng chu chuyÓn nµy lµ vÊn ®Ò mÊu chèt trong sö dông hîp lý tµi nguyªn. Cßn trong n«ng nghiÖp, vßng chu chuyÓn nµy lu«n bÞ rèi lo¹n vµ tõ ®ã lµm n¶y sinh nhiÒu vÊn ®Ò. Trong ®Êt n«ng nghiÖp, hÇu nh− mäi s¶n phÈm cña c©y trång ®Òu bÞ lÊy ®i khái ®Êt khi thu ho¹ch. ChØ cã mét sè Ýt chÊt kho¸ng ®−îc bæ sung d−íi d¹ng bãn ph©n ho¸ häc; do ®ã ®é ph× cña ®Êt dÔ bÞ c¹n kiÖt. Trong tr−êng hîp ch¨n nu«i “th−¬ng m¹i”, ng−êi ta cè cµng nhèt nhiÒu vËt nu«i trong mét diÖn tÝch giíi h¹n cµng tèt. Con gièng, thøc ¨n, c¸c lo¹i ho¸ chÊt kÝch thÝch vµ t¨ng träng còng nh− c¸c vËt t− cÇn thiÕt cho dÞch vô thó y ®Òu tõ bªn ngoµi. Thu nhËp cã thÓ t¨ng, nh−ng t¹o ra hiÖn t−îng qu¸ thõa chÊt h÷u c¬ côc bé do c¸c lo¹i chÊt th¶i, vµ ®iÒu ®ã lµ nguyªn nh©n g©y « nhiÔm m«i tr−êng. Vµ nh− vËy lµ xÐt trong toµn côc th× ®ã lµ lèi s¶n xuÊt kh«ng bÒn v÷ng. Xu h−íng chuyªn m«n ho¸ trong s¶n xuÊt còng lµm ng−êi ta thiÕu tØnh t¸o khi xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a ngµnh chuyªn m«n ho¸ Êy víi c¸c thø kh¸c, víi ®iÒu kiÖn m«i tr−êng vµ tµi nguyªn xung quanh. VÊn ®Ò quan träng lµ ph¶i t×m c¸ch t¸i lËp ®−îc vßng chu chuyÓn: t¹o ra mèi quan hÖ ®óng ®¾n gi÷a c¸c thµnh phÇn cña hÖ (c©y trång, vËt nu«i, thuû s¶n, c©y rõng...) ®Ó cã lîi cho tõng thµnh phÇn nh−ng ®ång thêi cã lîi cho toµn bé. T¸i chu chuyÓn lµ ®iÓm mÊu chèt trong viÖc sö dông tµi nguyªn ngoµi ®ång, trong v−ên, vµ gi¶m bít sù lÖ thuéc vµo nguån lùc bªn ngoµi. d) CÊu tróc nhiÒu tÇng Nguån lùc thùc sù t¹o ra sinh khèi lµ n¨ng l−îng ¸nh s¸ng mÆt trêi, n−íc m−a vµ khÝ CO2. S¶n l−îng sinh khèi trong rõng tù nhiªn lu«n lu«n cao h¬n s¶n l−îng trªn ®Êt n«ng nghiÖp. Nguyªn nh©n lµ th¶m thùc vËt nhiÒu tÇng ë rõng cã thÓ sö dông tèi ®a c¸c nguån lîi; cßn cÊu tróc cña hÖ canh t¸c th−êng lµ n»m ngang nªn kh«ng thÓ sö dông víi hiÖu suÊt cao c¸c tµi nguyªn nµy. NÕu ¸nh s¸ng mÆt trêi vµ n−íc m−a ®−îc ®Êt n«ng nghiÖp sö dông thÝch ®¸ng th× chóng cã thÓ mang l¹i nhiÒu lîi Ých cho ®Êt. NÕu kh«ng, chÝnh chóng l¹i lµ nguyªn nh©n g©y h¹n h¸n, lôt léi, xãi mßn ®Êt. KhÝ hËu nhiÖt ®íi n¾ng l¾m m−a nhiÒu cµng cÇn x©y dùng ë ®©y nÒn n«ng nghiÖp cã cÊu tróc nhiÒu tÇng. 9. C¸c hÖ thèng NNBV ë viÖt nam 9.1. TruyÒn thèng canh t¸c bÒn v÷ng C¸c hÖ thèng NNBV ®· cã trong c¸c hÖ thèng ®Þnh canh truyÒn thèng cña ng−êi ViÖt nam. Tõ l©u ®êi, ng−êi n«ng d©n ViÖt nam ®· biÕt ¸p dông c¸c hÖ canh t¸c lu©n canh, xen canh, gèi vô, canh t¸c kÕt hîp trång trät-ch¨n nu«i-thuû s¶n-ngµnh nghÒ. Nh÷ng hÖ thèng ®Þnh canh ë ViÖt nam kh«ng ph¶i chØ hoµn toµn lµ ®éc canh lóa. ë ®ång b»ng s«ng Hång, hÖ canh t¸c lµ mét tæ hîp c©y trång phong phó: lóa vµ hoa mµu trªn ®ång ruéng; c©y thùc phÈm, c©y ¨n qu¶, c©y c«ng nghiÖp, c©y vËt liÖu ë trong v−ên, ë hµng rµo; ch¨n nu«i trong v−ên nhµ; th¶ c¸ trong ao, ngoµi ®ång; thñ c«ng nghiÖp dïng nguyªn liÖu s½n cã tõ n«ng nghiÖp. Cã nhiÒu c¸ch kÕt hîp nh− nu«i c¸ ngoµi ruéng lóa, th¶ vÞt sau mïa gÆt h¸i, lµm chuång lîn gÇn (hay trªn) ao th¶ c¸... Mçi c©y dïng vµo nhiÒu môc ®Ých: c©y tre b¶o vÖ xãm lµng, cung cÊp nguyªn liÖu cho x©y dùng, ®an l¸t; c©y mÝt c©y nh·n cho qu¶ vµ gç, l¹i lµ c©y che bãng, ch¾n giã h¹i; c©y d©u lÊy l¸ nu«i t»m lÊy t¬ dÖt ¸o quÇn, nhéng lµ mét mãn ¨n giÇu ®¹m, s¶n phÈm phô cña nghÒ t»m tang lµm ph©n bãn cho ruéng, cho v−ên. C¸c loµi c©y l©u n¨m t¹o m«i tr−êng trong lµnh cho mét “æ sinh th¸i” trong ®ã cã nÕp nhµ cña n«ng hé víi “v−ên sau ao tr−íc”, hµng cau che n¾ng nh−ng kh«ng lµm u tèi c¨n nhµ, bÓ høng n−íc m−a, chuång lîn chuång gµ; ao nu«i c¸ cã bôi chuèi, c©y chanh ven bê, cã giµn m−íp giµn bÝ trªn mÆt ao... HÖ thèng kªnh m−¬ng thuû lîi ®· cã tõ thÕ kû thø 1 sau C«ng nguyªn, nh−ng chØ thùc sù ®−îc chó ý më mang vµo thÕ kû 10-11 ë phÝa B¾c vµ thÕ kû 16 ë phÝa Nam. TruyÒn thèng th©m canh ®−îc ®óc kÕt trong rÊt nhiÒu d©n ca, tôc ng÷ nh− “n−íc, ph©n cÇn, gièng”, “nhÊt th× nh× thôc”, thÓ hiÖn b»ng nh÷ng kü thuËt dïng bÌo hoa d©u trong th©m canh lóa (thÕ kû 11), cµy ¶i, ph¬i ¶i ®Êt lóa “hßn ®Êt ná b»ng giá ph©n”, cµy vÆn r¹, dïng ph©n chuång, ph©n xanh, ph©n b¾c, s¸ng t¹o nh÷ng gièng c©y quý vÒ l−¬ng thùc, thùc phÈm thÝch øng víi tõng ®iÒu kiÖn sinh th¸i, kÓ c¶ víi nh÷ng lo¹i ®Êt cã vÊn ®Ò, cßn l−u gi÷ ®Õn tËn ngµy nay; cã nh÷ng hÖ thèng lu©n canh, xen canh, gèi vô truyÒn thèng: hai vô lóa-mét vô ®Ëu t−¬ng, xen ®Ëu víi ng«, víi d©u t»m... HÖ thèng n«ng nghiÖp “®Þnh canh” ë vïng ®åi nói ®Æc tr−ng bëi c¸c lo¹i ruéng, v−ên bËc thang: ®Ó l¹i chám c©y trªn ®Ønh ®åi, san ruéng bËc thang theo ®−êng ®ång møc, trång c©y theo bê ruéng bËc thang (cèt khÝ, døa d¹i, døa ¨n qu¶...) ng¨n ®Êt röa tr«i, ®¾p ng¨n c¸c chç tròng lµm n¬i chøa n−íc t−íi lóa, nu«i c¸. Ng−êi ta thÊy ruéng bËc thang ®· xuÊt hiÖn tõ thÕ kû 16-17 ë vïng ®åi nói nam Trung bé. Tõ l©u, ng−êi ta ®· biÕt lîi dông nguån n−íc tù ch¶y ®Ó ®−a n−íc tõ suèi vÒ nhµ lµm n−íc sinh ho¹t vµ n−íc s¶n xuÊt (n−íc lÊn), lîi dông ®Ó gi· g¹o, chÕ t¹o cän (guång) ®Ó ®−a n−íc lªn nhiÒu bËc ®Ó t−íi. Còng chÝnh n«ng d©n miÒn nói ®· s¸ng t¹o ra vô lóa mµ sau nµy thµnh vô lóa xu©n ë ®ång b»ng. Hä còng t¹o ra nhiÒu lo¹i c©y, con quý næi tiÕng trong c¶ n−íc (nÕp Tó LÖ, QuÕ Trµ My, håi L¹ng S¬n, tr©u Yªn B¸i, lîn M−êng Kh−¬ng, v.v...). Hä còng s¸ng t¹o ra nhiÒu c«ng thøc n«ng l©m kÕt hîp, nu«i c¸ lång ë suèi sau thµnh nu«i c¸ lång, c¸ bÌ ë nhiÒu vïng ®ång b»ng... ë vïng ven biÓn, ng−êi ta kh¾c phôc hiÖn t−îng c¸t ®ôn, c¸t bay b»ng c¸ch trång c¸c hµng c©y ch¾n giã; trång rõng ngËp mÆn ®Ó lÊn biÓn. Nh÷ng hÖ thèng ®Þnh canh ë Nam bé ®· h×nh thµnh trªn nh÷ng “giång” ®Êt cã n−íc ngät, nh÷ng vïng ®Êt cao ven s«ng, ®Êt cï lao gi÷a s«ng. Ng−êi ta dïng tr©u cµy n¬i ruéng thÊp, dïng dao, cuèc lo¹i bá lau l¸ch, cá l¸c cµo ®¾p vµo bê n¬i ruéng s©u (“khai s¬n tr¶m th¶o”), ®µo kªnh m−¬ng ®Ó t−íi tiªu, thau chua röa mÆn, ®¾p bê gi÷ n−íc m−a, d−íi m−¬ng th¶ c¸, trªn bê trång c©y. §Æc biÖt lµ kü thuËt lªn liÕp lµm v−ên: gi÷a hai m−¬ng lµ liÕp ®Êt cao. Khi n−íc vµo, phï sa l¾ng xuèng ®¸y m−¬ng, khi n−íc xuèng, phï sa ®−îc lÊy lªn ®¾p vµo gèc c©y lµm ph©n bãn. Kü thuËt lªn liÕp nµy còng thÊy xuÊt hiÖn ë Mª hi c«, Hµ lan. MiÖt v−ên Nam bé lµ quª h−¬ng cña nhiÒu gièng c©y ¨n tr¸i næi tiÕng, lµ m«i tr−êng sèng tèt lµnh cho ng−êi d©n. Nh− vËy, c¸c hÖ canh t¸c ë c¸c vïng n«ng nghiÖp n−íc ta ®· cã t¸c dông tù b¶o tån, tù chèng ®ì ®Ó ph¸t triÓn. D−íi ®©y, chóng ta cïng xem xÐt nh÷ng nh−îc ®iÓm cña c¸c hÖ thèng NN kh«ng phï hîp víi c¸c quy luËt sinh th¸i häc vµ th¶o luËn thªm vÒ viÖc x©y dùng ë n−íc ta c¸c hÖ canh t¸c bÒn v÷ng. 9.2. C¸c hÖ n«ng l©m kÕt hîp vµ hÖ sinh th¸i VAC a) C¸c hÖ n«ng l©m kÕt hîp Tõ rÊt xa x−a, nhiÒu d©n téc sèng ë vïng nói ®· s¸ng t¹o ra rÊt nhiÒu c¸c ph−¬ng thøc lu©n canh rõng-rÉy. Ng−êi Giarai, £®ª ë T©y nguyªn lµm r·y trªn ®Êt bazan mµu mì, dèc tho¶i; rõng che phñ cã t¸c dông phôc håi ®é ph× ®Êt sau n−¬ng rÉy. MËt ®é d©n c− th−a thít, thêi gian bá ho¸ kÐo dµi trªn 10 n¨m, c¶ ®Êt vµ rõng ®Òu kh«ng bÞ suy tho¸i, ®Êt vµ rõng ®ñ nu«i ng−êi vµ ng−êi kh«ng tµn ph¸ rõng vµ ®Êt. MËt ®é d©n sè t¨ng lªn, thêi gian bá ho¸ ngµy mét co ng¾n l¹i. Rõng t¸i sinh sau n−¬ng rÉy ch−a ®ñ thêi gian phôc håi ®é mµu mì cho ®Êt ®· l¹i bÞ chÆt vµ ®èt. §Êt tho¸i ho¸ dÇn, n¨ng suÊt c©y trång gi¶m dÇn, rõng t¸i sinh biÕn mÊt nh−êng chç cho nh÷ng tr¶ng cá hoÆc c©y bôi. M«i tr−êng bÞ ®¶o lén. Mïa kh« nghiÖt ng· kÐo dµi tíi 6 th¸ng dÔ lµm c¸c tr¶ng cá vµ c©y bôi bèc ch¸y, ®Êt l¹i cµng tr¬ träi víi giã vµ n¾ng. DiÖn tÝch ®Êt bazan tho¸i ho¸ kh«ng ngõng më réng. Ng−êi M−êng Thanh Ho¸, Hoµ B×nh tõ x−a ®· cã tËp qu¸n gieo h¹t xoan sau ph¸t n−¬ng, nhiÖt ®é cao khi ®èt r·y kÝch thÝch h¹t xoan n¶y mÇm ®Òu vµ khoÎ. Ch¨m sãc lóa n−¬ng còng lµ ch¨m sãc xoan. MËt ®é xoan kho¶ng 1000-1500 c©y/ha. Sau 3 vô lóa n−¬ng, rõng xoan khÐp t¸n, h×nh thµnh rõng hçn giao hai tÇng xoan-tre nøa. Xoan lµ c©y mäc nhanh, ®a dông rÊt ®−îc ng−êi Kinh, ng−êi M−êng −a chuéng. Tre nøa vµ m¨ng còng t¹o ra nguån thu ®¸ng kÓ. Sau h¬n 8 n¨m, ng−êi ta cã thÓ thu ho¹ch xoan vµ tre nøa ®Ó tiÕp tôc mét chu kú canh t¸c míi víi lóa n−¬ng vµ xoan. Ng−êi ta còng lµm nh− vËy khi xen luång víi lóa, víi ng« n−¬ng. HÖ canh t¸c nµy bÒn v÷ng qua nhiÒu thÕ kû. §ång bµo vïng cao Yªn B¸i, Qu¶ng Ninh, Qu¶ng Nam cã tËp qu¸n trång quÕ kÕt hîp lóa n−¬ng vµ s¾n. Lóa n−¬ng vµ s¾n lµ c©y che bãng cho quÕ non trong suèt 3 n¨m ®Çu. NhiÒu d©n téc kh¸c ë §«ng nam ¸ còng cã c¸c ph−¬ng thøc canh t¸c kÕt hîp t−¬ng tù gi÷a c©y l−¬ng thùc ng¾n ngµy víi c©y l©m nghiÖp, nh− c¸c ph−¬ng thøc Taungya ë Myanmar, hay Kabun-Talun ë Indonesia. V−ên rõng Ao V−ên ®åi Khu nhµ ë Ruéng lóa V. ®åi H×nh 48. L¸t c¾t ngang m« t¶ mét hÖ NLKH ë Trung du ThuËt ng÷ N«ng l©m kÕt hîp (Agroforestry) ®−îc sö dông nhiÒu trªn thÕ giíi trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y chøa ®ùng mét kh¸i niÖm ngµy cµng më réng. NLKH bao gåm c¸c hÖ canh t¸c sö dông ®Êt ®ai hîp lý, trong ®ã c¸c lo¹i c©y th©n gç ®−îc trång vµ sinh tr−ëng trªn c¸c d¹ng ®Êt canh t¸c n«ng nghiÖp hoÆc ®ång cá ch¨n th¶ gia sóc. Vµ ng−îc l¹i, c¸c c©y n«ng nghiÖp còng ®−îc trång trªn ®Êt canh t¸c l©m nghiÖp. C¸c thµnh phÇn c©y th©n gç vµ c©y n«ng nghiÖp ®−îc s¾p xÕp hîp lý trong kh«ng gian, hoÆc ®−îc kÕ tiÕp nhau hîp lý theo thêi gian. Gi÷a chóng lu«n lu«n cã t¸c ®éng qua l¹i lÉn nhau vÒ ph−¬ng diÖn sinh th¸i vµ kinh tÕ. Tõ “kÕt hîp” nãi lªn sù g¾n bã h÷u c¬ gi÷a c©y n«ng nghiÖp víi c©y l©m nghiÖp, gi÷a c©y dµi ngµy víi c©y ng¾n ngµy trªn cïng mét diÖn tÝch canh t¸c, mét vïng l·nh thæ hay mét ®Þa bµn s¶n xuÊt. Thµnh phÇn cña hÖ canh t¸c NLKH bao gåm: ƒ C©y th©n gç sèng l©u n¨m, ƒ C©y th©n th¶o (c©y n«ng nghiÖp ng¾n ngµy hoÆc ®ång cá), ƒ VËt nu«i (®¹i gia sóc, gia cÇm, chim thó hoang, thuû sinh...) Ng−êi ta cã thÓ xÕp c¸c hÖ trªn thµnh c¸c nhãm: HÖ canh t¸c n«ng-l©m kÕt hîp Môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ chÝnh, viÖc trång xen c¸c lo¹i c©y th©n gç l©u n¨m nh»m môc ®Ých phßng hé cho c©y n«ng nghiÖp (ch¾n giã h¹i, chèng xãi mßn, c¶i t¹o ®Êt, gi÷ n−íc, che bãng...)., gióp th©m canh t¨ng n¨ng suÊt c©y trång n«ng nghiÖp kÕt hîp cung cÊp gç, cñi. ViÖc trång c©y l©m nghiÖp trªn ®Êt n«ng nghiÖp kh«ng ®−îc lµm gi¶m n¨ng suÊt c©y trång chÝnh. ë n−íc ta, cã thÓ lÊy vÝ dô mÊy kiÓu canh t¸c n«ng-l©m kÕt hîp sau ®©y: ƒ C¸c ®ai rõng phßng hé c¶n sãng, chñ yÕu lµ c¸c d¶i rõng ch¾n sãng b¶o vÖ ®ª biÓn, b¶o vÖ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. ƒ KiÓu ®ai rõng phßng hé, chèng giã h¹i, nh− c¸c d¶i rõng phi lao chèng giã vµ c¸t bay. ƒ KiÓu c¸c ®ai rõng phßng hé chèng xãi mßn ®Êt vµ giã h¹i ë vïng nói vµ cao nguyªn. HÖ canh t¸c l©m n«ng kÕt hîp Trong hÖ canh t¸c nµy, môc ®Ých s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm l©m nghiÖp lµ chÝnh. ViÖc trång xen c©y trång n«ng nghiÖp lµ kÕt hîp, nh»m h¹n chÕ cá d¹i, thóc ®Èy c©y rõng ph¸t triÓn nhanh h¬n, t¹o ®iÒu kiÖn ch¨m sãc vµ b¶o vÖ rõng trång tèt h¬n, kÕt hîp gi¶i quyÕt mét phÇn khã kh¨n vÒ l−¬ng thùc, thùc phÈm ë vïng ®åi nói. Cã nh÷ng kiÓu sau ®©y: ƒ Trång xen c©y n«ng nghiÖp ng¾n ngµy víi c©y rõng trong giai ®o¹n ®Çu khi c©y rõng ch−a khÐp t¸n. Cã thÓ lµ trång xen c©y n«ng nghiÖp víi c©y rõng −a s¸ng nh− bå ®Ò, tÕch, tre, luång; hay trång víi c©y rõng trong giai ®o¹n c©y rõng cßn non kh«ng −a ¸nh s¸ng trùc x¹ m¹nh nh− c©y mì, quÕ... ƒ KiÓu trång xen c¸c c©y l−¬ng thùc, thùc phÈm, d−îc liÖu d−íi t¸n rõng: cµ phª, chÌ, døa ta d−íi t¸n rõng lim; sa nh©n, th¶o qu¶, gõng d−íi t¸n rõng giµ... HÖ rõng v−ên, v−ên rõng HÖ nµy cã ý nghÜa rÊt quan träng trong canh t¸c trªn ®Êt dèc. Cã c¸c lo¹i: ƒ KiÓu rõng l−¬ng thùc, thùc phÈm, d−îc liÖu: dÎ, sÕn, ®µo lén hét, dõa, quÕ, håi... ƒ KiÓu c¸c c©y c«ng nghiÖp th©n gç sèng l©u n¨m: cµ phª víi muång ®en; chÌ vµ trÈu; hå tiªu vµ c©y gç thõng mùc... ƒ V−ên qu¶: nh·n, t¸o, v¶i, ch«m ch«m... ƒ V−ên rõng, rõng v−ên: KiÓu hai tÇng th©n gç: tÇng cao nhÊt lµ mÝt, tÇng 2 lµ chÌ; kiÓu ba tÇng th©n gç: tÇng cao lµ sÇu riªng (−a s¸ng hoµn toµn), tÇng 2 lµ m¨ng côt, d©u (c©y trung tÝnh vÒ ¸nh s¸ng), tÇng 3 lµ bßn bon (c©y −a bãng hoµn toµn). HÖ canh t¸c n«ng-l©m-môc kÕt hîp ƒ KiÓu ®ång cá trång xen c¸c lo¹i c©y th©n gç l©u n¨m mäc r¶i r¸c vµ t¹o thµnh c¸c b¨ng rõng ng¨n sóc vËt, ¸p dông ch¨n th¶ ®ång cá ch¨n th¶ lu©n phiªn, chó ý ph¸t triÓn c¸c lo¹i c©y gç hä ®Ëu võa cã kh¶ n¨ng n©ng cao ®é ph× cho ®Êt võa cã kh¶ n¨ng lµm thøc ¨n gia sóc. ƒ KiÓu ch¨n nu«i d−íi t¸n rõng: kÕt hîp ch¨n th¶ gia sóc d−íi t¸n rõng phi lao trªn ®Êt c¸t biÓn hay d−íi t¸n rõng tre luång cña miÒn trung du. ƒ KiÓu trång xen c¸c c©y l−¬ng thùc thùc phÈm cïng víi ch¨n th¶ gia sóc d−íi t¸n rõng. C¸c hÖ canh t¸c kÕt hîp n«ng l©m víi ch¨n nu«i vµ thuû s¶n ƒ KiÓu rõng ngËp mÆn víi nu«i t«m, c¸ ƒ KiÓu rõng trµm víi nu«i c¸ vµ ong ƒ KiÓu rõng trµm víi cÊy lóa, kÕt hîp nu«i c¸ vµ ong ƒ KiÓu c¸c v−ên qu¶, v−ên rõng, rõng v−ên víi nu«i ong; rõng trµm, rõng ngËp mÆn, rõng b¹ch ®µn víi nu«i ong... Nh÷ng hÖ n«ng l©m kÕt hîp ®a d¹ng nh− vËy (cã ch¨n nu«i gia sóc, gia cÇm, ong, nu«i trång thuû s¶n) ®· ®−îc më réng trªn nhiÒu lo¹i ®Þa bµn: vïng ®Êt c¸t vµ cån c¸t ven biÓn, vïng ®Êt ngËp mÆn ven biÓn, vïng ®Êt phÌn, vïng phï sa ch©u thæ, vïng ®Êt ®åi vµ cao nguyªn, vïng nói. b) HÖ sinh th¸i VAC VAC lµ c¸c ch÷ ®Çu viÕt t¾t cña hÖ sinh th¸i V−ên-Ao-Chuång. ë miÒn nói vµ trung du, ®«i khi ng−êi ta cßn g¾n thªm ch÷ R lµ Rõng vµo tæ hîp tõ viÕt t¾t nµy, thµnh hÖ sinh th¸i RVAC. V−ên chØ c¸c ho¹t ®éng trång trät; Ao chØ c¸c ho¹t ®éng nu«i trång thuû s¶n; Chuång chØ c¸c ho¹t ®éng ch¨n nu«i trªn c¹n. §©y lµ c¸c ho¹t ®éng kÕt hîp víi nhau trong mét hÖ sinh th¸i khÐp kÝn, trong ®ã cã c¶ con ng−êi. C¸c s¶n phÈm cña V (rau, ®Ëu, cñ, qu¶), cña A (c¸, t«m, cua), cña C (thÞt, trøng, s÷a) ®−îc sö dông ®Ó nu«i ng−êi hoÆc ®Ó b¸n; vµ c¸c chÊt th¶i cña hÖ phô nä sÏ ®−îc sö dông nh− nguån dinh d−ìng cña hÖ phô kia. Thùc ra th× hÖ sinh th¸i VAC vèn lµ truyÒn thång canh t¸c l©u ®êi cña ng−êi n«ng d©n ViÖt nam. Cô Tam nguyªn Yªn ®æ ®· m« t¶ bøc tranh vÒ lµng quª ViÖt nam trªn c¬ së hÖ sinh th¸i VAC trong mét bµi th¬ thÊt ng«n b¸t có næi tiÕng víi nh÷ng Ao s©u, V−ên réng cña cô. Nh©n d©n ta ®· khai th¸c v−ên, ao theo chiÒu s©u, tËn dông tèi ®a tµi nguyªn ®Êt, ¸nh s¸ng, nhiÒu tÇng, nhiÒu loµi, m« pháng theo kiÓu cña hÖ sinh th¸i rõng nhiÖt ®íi. V−ên, ao, chuång l¹i ®Òu ë gÇn nhµ nªn tËn dông ®−îc lao ®éng, tiÖn qu¶n lý vµ ch¨m sãc; thÕ nªn “nhÊt canh tr×, nh× canh viªn, ba canh ®iÒn”. HÖ sinh th¸i VAC lµ mét m« h×nh hiÖu qu¶ thÓ hiÖn chiÕn luîc t¸i sinh: t¸i sinh nguån n¨ng l−îng mÆt trêi qua quang hîp cña c©y trång, t¸i sinh c¸c chÊt th¶i (vËt th¶i cña c«ng ®o¹n s¶n xuÊt nµy lµ nguyªn liÖu cho quy tr×nh s¶n xuÊt kh¸c). ChiÕn l−îc t¸i sinh nµy cßn lµm thanh s¹ch m«i tr−êng. H×nh 49. S¬ ®å m« h×nh (R)VAC Ng−êi n«ng d©n quen gäi kinh tÕ VAC lµ “kinh tÕ v−ên” cã vai trß to lín trong cung cÊp dinh d−ìng cho n«ng hé, t¹o thªm c«ng ¨n viÖc lµm, t¹o thªm cña c¶i cho x· héi. Lµm v−ên theo c¸ch nµy ®· t¹o ra nh÷ng hÖ sinh th¸i bÒn v÷ng, c¶nh quan trong lµnh, gãp phÇn g×n gi÷ vµ c¶i thiÖn m«i tr−êng. NhiÒu gia ®×nh n«ng d©n ®· cã trang tr¹i gia ®×nh dùa trªn c¸c nguyªn lý cña VAC. Tõ nh÷ng ®iÒu ®· nãi ë trªn cã thÓ thÊy, thùc chÊt cña mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a c¸c thµnh phÇn, c¸c yÕu tè trong hÖ sinh th¸i VAC lµ sù lu©n chuyÓn, quay vßng (recycle) cña c¸c dßng vËt chÊt vµ n¨ng l−îng gi÷a V−ên-Ao-Chuång th«ng qua hµnh vi cã ý thøc cña con ng−êi, nh»m: ƒ TËn dông kh«ng gian sinh th¸i ba chiÒu cña vïng nhiÖt ®íi giÇu ¸nh s¸ng, nhiÖt ®é vµ ®é Èm. ƒ Khai th¸c c¸c nguån tµi nguyªn t¸i sinh vµ t¸i sö dông c¸c chÊt th¶i cña c©y trång, vËt nu«i ®−a vµo chu tr×nh s¶n xuÊt míi. ƒ H¹n chÕ sù suy gi¶m c¸c nguån tµi nguyªn kh«ng t¸i t¹o (chñ yÕu lµ sù xãi mßn cña ®Êt). ƒ Lµm ra s¶n phÈm nhiÒu h¬n, ®a d¹ng h¬n, cã chÊt l−îng tèt h¬n trªn cïng mét ®¬n vÞ diÖn tÝch canh t¸c. . H×nh 50. S¬ ®å hÖ sinh th¸i VAC Cã thÓ biÓu diÔn mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a V−ên-Ao-Chuång th«ng qua hµnh vi cña con ng−êi nh− trong h×nh 50, 51. 9.3. N«ng nghiÖp bÒn v÷ng vµ n«ng nghiÖp s¹ch N«ng nghiÖp s¹ch lµ nh»m s¶n xuÊt ra c¸c n«ng phÈm s¹ch, kh¾c phôc nh÷ng nguyªn nh©n g©y « nhiÔm cña n«ng nghiÖp th−¬ng m¹i, nhÊt lµ do sö dông nhiÒu Nitrat vµ c¸c ho¸ chÊt trong phßng trõ dÞch h¹i. ViÖc l¹m dông ho¸ chÊt trong n«ng nghiÖp kh«ng nh÷ng lµm nhiÔm bÈn m«i tr−êng, lµm t¨ng chi phÝ s¶n xuÊt mµ cßn lµm suy gi¶m søc khoÎ ng−êi tiªu dïng. ¤ nhiÔm trong n«ng nghiÖp lµ vÊn ®Ò khã kh¾c phôc v× nã tr¶i réng trªn mét diÖn tÝch réng (ng−êi phun thuèc trõ s©u ë th−îng nguån mét l−u vùc cã khi l¹i g©y hËu qu¶ tiªu cùc cho ng−êi ë h¹ l−u), v× vËy kh«ng thÓ dïng c¸c “tr¹m läc” nh− ng−êi ta ®· lµm víi mét nhµ m¸y hay mét bÖnh viÖn. C¸ch kh¾c phôc duy nhÊt ë ®©y lµ s¶n xuÊt s¹ch. a) H¹n chÕ sö dông c¸c muèi nitr¸t ƒ C¨n cø theo nhu cÇu cña c©y mµ ®iÒu chØnh l−îng ®¹m cÇn bãn b»ng c¸ch chØ bãn vµo nh÷ng lóc thiÕt yÕu nhÊt. Ta còng cã thÓ ®o hµm l−îng ®¹m trong ®Êt vµ trong c©y ®Ó quyÕt ®Þnh liÒu l−îng vµ thêi gian bãn thÝch hîp, võa tr¸nh lµm nhiÔm bÈn m«i tr−êng, võa tiÕt kiÖm vËt t− n«ng nghiÖp. ƒ C¶i tiÕn c¸ch bãn ph©n: ng−êi ta b¬m ph©n bãn thÓ láng hoÆc thÓ khÝ vµo lßng ®Êt ë ®é s©u cña rÔ c©y nh»m lµm t¨ng kh¶ n¨ng hÊp thô ph©n bãn vµ gi¶m ®−îc hao phÝ ph©n bãn. ƒ Tr¸nh ®Ó ®Êt mÊt ®¹m: chñ yÕu lµ tr¸nh ®Ó ®Êt trèng do kh«ng ®−îc thùc vËt hay líp phñ che phñ bÒ mÆt ®Êt. §Ó kh¾c phôc, ng−êi ta trång c©y vµo nh÷ng lóc ®Êt nghØ (vÝ dô nh− vô ®«ng) ®Ó chóng hÊp thu l−îng ®¹m ho¸ häc cßn tån d− trong ®Êt do c©y trång tr−íc ®Ó l¹i, vµ gi÷ cho ®Êt khái b¹c mµu. Sau vô ®«ng, cã thÓ thu ho¹ch chóng hay cµy vïi chóng t¹o thªm ph©n xanh cho ®Êt. Lý t−ëng nhÊt lµ t×m ra ph−¬ng thøc ®Ó c©y trång tù ®¸p øng nhu cÇu ®¹m b»ng c¸ch hÊp thô trùc tiÕp N khÝ quyÓn (khÝ quyÓn chøa tíi 79% nit¬, nghÜa lµ sinh vËt ®ang sèng trong mét thÕ giíi ngËp trµn nit¬ nh−ng l¹i bÞ “®ãi” ®¹m!) nh− c¸ch c¸c c©y hä ®Ëu th−êng sèng. Trong ®Êu tranh phßng chèng dÞch h¹i ng−êi ta ®ang cè g¾ng ®Ó c¸c ph−¬ng ph¸p sinh häc trong qu¶n lý dÞch haÞ tæng hîp (IPM) ngµy mét h÷u Ých vµ thiÕt thùc h¬n (dïng hoocm«n lµm rèi lo¹n c¸c chøc n¨ng sinh lý cña loµi g©y h¹i; ¸p dông biÖn ph¸p ®Êu tranh sinh häc...). N«ng nghiÖp “kh«ng s¹ch” th× tÊt nhiªn còng lµ n«ng nghiÖp kh«ng bÒn v÷ng, v×: ƒ N«ng s¶n lµm ra do sö dông nhiÒu ph©n ho¸ häc, thuèc trõ s©u, chÊt kÝch thÝch, thuèc b¶o qu¶n vµ c¸c phô gia chÕ biÕn...th−êng cã chÊt l−îng dinh d−ìng kÐm, ®é c¶m quan thÊp, t¨ng tû lÖ n−íc, chøa c¸c d− l−îng ho¸ chÊt ®éc h¹i. ƒ C¸c lo¹i ho¸ chÊt dïng trong n«ng nghiÖp kh«ng chØ lµm nhiÔm bÈn n«ng s¶n mµ cßn g©y « nhiÔm l©u dµi ®Õn m«i tr−êng ®Êt, n−íc, kh«ng khÝ, vµ lµm suy gi¶m tµi nguyªn sinh häc (chÕ ®é ®éc canh vµ n¹n « nhiÔm lµm mÊt m¸t nh÷ng nguån gen quý gi¸ cho t−¬ng lai). ƒ T¸c ®éng tiªu cùc lªn søc khoÎ ng−êi sö dông ho¸ chÊt (do thiÕu c¸c ph−¬ng tiÖn b¶o hé lao déng phï hîp), tÝch lòy trong c¬ thÓ ng−êi tiªu dïng. PhÊn ®Êu cho mét cuéc sèng no ®ñ, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vµ t¨ng c−êng søc khoÎ con ng−êi lµ nh÷ng vÊn ®Ò kh«ng t¸ch rêi nhau. Muèn cã søc khoÎ th× thøc ¨n n−íc uèng ph¶i ®¶m b¶o chÊt l−îng dinh d÷¬ng vµ kh«ng bÞ « nhiÔm. N«ng nghiÖp s¹ch vµ NNBV cã gi¸ trÞ thùc tiÔn, mçi gia ®×nh, mçi céng ®ång ®Òu cã thÓ thùc hiÖn ®−îc. N«ng nghiÖp s¹ch vµ NNBV ph¶i n»m trong hÖ thèng chiÕn l−îc cña toµn x· héi, xuÊt ph¸t tõ t− t−ëng l·nh ®¹o vµ chÝnh s¸ch quèc gia vµ liªn quèc gia: ƒ Gi¸o dôc con ng−êi sèng cã ®¹o ®øc, cã tr¸ch nhiÖm víi ®ång lo¹i, víi sù h−ng thÞnh cña Tr¸i ®Êt; cã cuéc sèng hiÖn ®¹i nh−ng thÊm nhuÇn tÝnh nh©n v¨n cao c¶, kh«ng l·ng phÝ, Ých kû, kh«ng tho¸t ly céng ®ång, nªu cao b¶n s¾c d©n téc. ƒ Ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp (hiÓu theo nghÜa réng gåm c¶ l©m nghiÖp, ng− nghiÖp) tu©n theo c¸c quy luËt cña thiªn nhiªn, phï hîp víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i ®Þa ph−¬ng, b¶o tån tÝnh ®a d¹ng, du nhËp thËn träng c¸c gièng, loµi thÝch nghi, thùc hiÖn chÕ ®é ®a canh vµ lu©n canh. ƒ Kh«ng ngõng c¶i thiÖn ®é ph× nhiªu vµ n©ng cao søc s¶n xuÊt cña ®Êt. ƒ Cã nh÷ng biÖn ph¸p nghiªm ngÆt khuyÕn khÝch s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm s¹ch, b¶o vÖ m«i tr−êng vµ sö dông hîp lý tµi nguyªn. 9.4. NNBV vÒ mÆt x· héi NNBV vÒ mÆt x· héi lµ nãi ®Õn c¸ch sèng trong céng ®ång. NNBV rÊt chó ý ®Õn c¸c vïng sinh häc, coi viÖc x©y dùng c¸c vïng sinh häc lµ mét gi¶i ph¸p cho nhiÒu vÊn ®Ò vÒ chÝnh trÞ vµ kinh tÕ-x· héi. Vïng sinh häc lµ mét céng ®ång d©n c− sèng ë mét vïng tù nhiªn cã ®Þa giíi ®−îc quy ®Þnh bëi ®−êng x¸, s«ng ngßi, d·y nói, ng«n ng÷, tÝn ng−ìng... Vïng sinh häc cã quy m« ®ñ ®Ó phÇn lín c¸c nhu cÇu cña mäi c− d©n ®−îc ®¶m b¶o trong ph¹m vi cña vïng. MÆc dï khu ®Êt cña mçi gia ®×nh ®−îc thiÕt kÕ vµ x©y dùng theo kiÓu bÒn v÷ng, nh−ng b¶n chÊt cña sù bÒn v÷ng Êy vÉn thuéc vÒ vïng sinh häc, vµ vÒ l©u vÒ dµi chÝnh vïng sinh häc míi tiÕp cËn vµ ®¶m b¶o ®−îc tÝnh bÒn v÷ng mµ c¸c c¸ nh©n kh«ng thÓ lµm ®−îc. Mçi vïng sinh häc ph¸t triÓn theo nh÷ng ®¹o ®øc riªng cña nã, vÝ dô: ƒ B¶o vÖ vµ ph¸t triÓn nh÷ng ®Æc ®iÓm tù nhiªn vµ t¨ng c−êng tÝnh bÒn v÷ng cña vïng sinh häc. ƒ Ph¸t triÓn tµi nguyªn sinh häc, ®Ò cao tÝnh nh©n v¨n cña vïng sinh häc. ƒ T¹o ®iÒu kiÖn cho mäi ng−êi cã ®iÒu kiÖn sö dông ®Êt ®ai hîp lý trong vïng. Nh÷ng nguyªn lý ®Ó thùc hiÖn ®¹o ®øc Êy lµ: ƒ Ph¸t triÓn tÝnh bÒn v÷ng cña vïng sinh häc lµ −u tiªn sè mét. ƒ Gi÷ v÷ng sù l−u th«ng vµ t¹o nh÷ng hÖ thèng truyÒn th«ng nhanh chãng trong vïng. ƒ TÊt c¶ mäi ng−êi trong vïng ph¶i g¾n bã víi tæ chøc ®Þa ph−¬ng. TÝnh bÒn v÷ng cña mét vïng sinh häc cã thÓ ®−îc ®¸nh gi¸ b»ng viÖc gi¶m bít nhËp khÈu vµ xuÊt khÈu vµo-ra khái vïng. Cña c¶i cña vïng tÝnh b»ng sù t¨ng tr−ëng cña c¸c tµi nguyªn sinh häc (vÝ dô t¨ng tÝnh ®a d¹ng cña thùc vËt vµ ®éng vËt, ph¸t triÓn c¸c v−ên hay c¸c khu rõng céng ®ång, ph¸t triÓn c¸c vïng rõng ngo¹i «...). Cïng víi sù t¨ng thªm cña c¶i lµ sù ph¸t triÓn tiÒm n¨ng cña nh©n d©n, kh¶ n¨ng hîp t¸c cã hiÖu qu¶ víi nhau... Sù thÞnh v−îng cña mét vïng sinh häc tr−íc hÕt lµ do c¸ch lµm ¨n hîp t¸c vµ sau ®ã cã thÓ lµ do c¹nh tranh lµnh m¹nh trong vïng. ViÖc qu¶n lý vïng sinh häc thùc hiÖn theo nh÷ng quy −íc do toµn thÓ c− d©n trong vïng x©y dùng lªn vµ tù gi¸c chÊp hµnh. C¬ quan qu¶n lý vïng sinh häc cã ba nhiÖm vô: (1) h−íng dÉn cho c− d©n biÕt lµm g× ®Ó ®¶m b¶o tÝnh bÒn v÷ng cña vïng; (2) huÊn luyÖn, ®µo t¹o cho hä biÕt c¸ch lµm nh− thÕ nµo lµ thÝch hîp vµ cã lîi nhÊt; (3) khi s¶n xuÊt ®· ®i vµo nÒ nÕp ph¶i chØ ra h−íng vµ c¸ch ph¸t triÓn ®Ó tho¶ m·n ®−îc nhu cÇu vµ më réng s¶n xuÊt. ViÖc qu¶n lý nµy cßn cã thÓ chuyªn theo tõng lÜnh vùc (s¶n xuÊt l−¬ng thùc, gi¸o dôc...). Mçi tæ chøc, mçi tµi nguyªn ph¶i ®−îc bè trÝ theo nh÷ng tiªu chuÈn phï hîp víi ®¹o ®øc cña vïng. VÝ dô, thùc phÈm ph¶i tu©n theo nh÷ng tiªu chuÈn sau: ƒ TÝnh ®Þa ph−¬ng: thùc phÈm s¶n xuÊt vµ chÕ biÕn ngay t¹i ®Þa ph−¬ng. ƒ Ph−¬ng ph¸p s¶n xuÊt: thùc phÈm ®−îc s¶n xuÊt víi nh÷ng nguyªn liÖu h÷u c¬ kh«ng cã chÊt ®éc diÖt sinh vËt. ƒ Gi¸ trÞ dinh d−ìng: thùc phÈm cã gi¸ trÞ dinh d−ìng cao ph¶i ®−îc −− tiªn. Trong viÖc ph¸t triÓn c¸c vïng sinh häc, chóng ta cÇn cã nh÷ng quan ®iÓm míi vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ, vÒ ®Çu t−, vÒ quyÒn sö dông ®Êt ®ai. HÖ thèng kinh tÕ hiÖn nay dùa chñ yÕu vµo viÖc sö dông c¸c tµi nguyªn kh«ng cã kh¶ n¨ng t¸i sinh tù nhiªn, phÇn lín bÞ hao mßn vµ g©y « nhiÔm trong qu¸ tr×nh sö dông, víi môc ®Ých cuèi cïng lµ mang l¹i lîi nhuËn tèi ®a. Trong NNBV, cÇn ph¶i x©y dùng mét hÖ thèng kinh tÕ míi (hÖ thèng “xanh”) ®Æt ho¹t ®éng kinh doanh trong mèi liªn quan víi x· héi, víi sinh th¸i häc vµ ®¹o ®øc. Trong khi h¹ch to¸n lîi nhuËn, ®ång thêi ph¶i tÝnh lu©n ®Õn nh÷ng “gi¸” ph¶i tr¶ vÒ mÆt m«i tr−êng vµ x· héi. VÝ dô, khi x©y dùng mét nhµ m¸y chÕ biÕn gç ph¶i tÝnh lu«n c¶ diÖn tÝch rõng bÞ mÊt, sù båi l¾ng lßng hå, gi¸ cña viÖc mÊt ®Êt vµ trång l¹i rõng, sù ph©n cùc giÇu nghÌo vµ c¸c tÖ n¹n x· héi, v.v... Vµ ng−êi ta kh«ng ñng hé nh÷ng dù ¸n lµm suy tho¸i m«i tr−êng, huû ho¹i tµi nguyªn, g©y tÖ n¹n x· héi, bãc lét søc lao ®éng cña con ng−êi vµ lµm suy tho¸i ®Êt... Mét vïng sinh häc ph¶i cã t¸c dông tÝch cùc trong viÖc hç trî cho c¸c gia ®×nh nghÌo, bÊt h¹nh tù cÊp ®−îc nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña hä. H−íng dÉn hä c¸ch lµm ¨n, gióp hä nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt ban ®Çu g©y mÇm mèng cho kh¶ n¨ng tù tóc cña hä. Tæ chøc c¸c h×nh thøc huy ®éng vèn vµ cho vay lu©n chuyÓn, x©y dùng c¸c hîp t¸c x· tiªu thô, c¸c m« h×nh doanh nghiÖp th−¬ng m¹i ®Þa ph−¬ng (Local Enterprise Trading Scheme-LETS) lµ nh÷ng biÖn ph¸p cã hiÖu qu¶ ë nhiÒu n¬i. QuyÒn ®−îc sö dông ®Êt ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña ng−êi d©n ph¶i ®−îc coi lµ quyÒn tù nhiªn cña mäi ng−êi. QuyÒn sö dông ®Êt ph¶i ®i liÒn víi tr¸ch nhiÖm kh«ng lµm suy tho¸i ®Êt vµ nghÜa vô lµm cho ®Êt ngµy thªm t−¬i tèt, chø kh«ng ph¶i sö dông ®Êt nh− mét ph−¬ng tiÖn kinh doanh lîi nhuËn. ë nhiÒu n−íc cã nh÷ng mÉu h×nh sö dông ®Êt tËp thÓ nh− mÉu h×nh Oxfam: tæ chøc liªn kÕt gi÷a nh÷ng ng−êi cÇn ®Êt ®Ó trång c©y thùc phÈm víi nh÷ng ng−êi cã ®Êt muèn cho ng−êi kh¸c sö dông víi lîi tøc nhÊt ®Þnh; trang tr¹i thÞ trÊn: mét sè ng−êi nhËn ®Êt c«ng ë s¸t thÞ trÊn ®Ó s¶n xuÊt, x©y v−ên trÎ, n¬i nghØ cuèi tuÇn...vµ tr¶ tiÒn thuª ®Êt b»ng lîi tøc thu ®−îc; trang tr¹i hîp t¸c: hîp t¸c gi÷a nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt víi nh÷ng ng−êi tiªu thô, mét sè ng−êi ë thµnh phè hîp t¸c víi chñ trang tr¹i ®Ó hä cung cÊp l−¬ng thùc-thùc phÈm theo nhu cÇu, vµ ng−êi thµnh phè dµnh thêi gian nghØ cuèi tuÇn ®Ó gióp chñ trang tr¹i s¶n xuÊt, coi nh− mét ®ît ®i nghØ cuèi tuÇn lµnh m¹nh vµ bæ Ých...ngoµi ra cßn cã c¸c h×nh thøc nh− c©u l¹c bé n«ng trang hay c©u l¹c bé v−ên cña ng−êi d©n thµnh phè, hay h×nh thøc trang tr¹i tËp thÓ cña vµi chôc gia ®×nh cïng ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. ë nhiÒu n¬i ®· tæ chøc thÝ ®iÓm c¸c lµng sinh th¸i (ecovillage). VÝ dô, mét sè nhµ sinh th¸i häc vµ n«ng häc cña tr−êng ®¹i häc Stockhom ®· hîp t¸c x©y dùng mét lµng nh− thÕ cho 50 hé gia ®×nh (200 ng−êi) trªn khu ®Êt réng 40 ha (0,2 ha/ng−êi), c¸c nhµ ë c¸ch xa nhau 100-150 m, diÖn tÝch mÆt n−íc lµ 1 ha, ®ñ ®Ó xö lý n−íc th¶i; ch¨n nu«i 20 con bß, 100 con lîn vµ trªn 200 con gµ. Lµng sinh th¸i nµy cã kh¶ n¨ng tù tóc ®−îc phÇn lín l−¬ng thùc-thùc phÈm vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng. ViÖn Kinh tÕ-Sinh th¸i ë n−íc ta còng ®ang cè g¾ng x©y dùng mét sè lµng sinh th¸i ë nh÷ng vïng khã kh¨n (®Êt c¸t Qu¶ng TrÞ, ®Êt dèc Ba V×...). Mét vïng sinh häc sÏ nghÌo ®i nÕu c− d©n hµnh ®éng theo c¸ch lµm gi¶m kh¶ n¨ng tù gi¶i quyÕt c¸c nhu cÇu cña m×nh vµ cho cña c¶i chØ lµ sù tÝch luü tiÒn b¹c vµ së h÷u. Ng−êi ta cho r»ng nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng−êi bao gåm: thøc ¨n, n−íc uèng, sù b¶o vÖ (bao gåm c¶ chç ë), sù yªu mÕn, sù th«ng c¶m, ®−îc lµm viÖc, sù s¸ng t¹o, sù gi¶i trÝ, sù ph¸t triÓn c¸ tÝnh, sù tù do. Cña c¶i, theo quan niÖm cña nhiÒu ng−êi, lµ: thu nhËp, søc khoÎ, chÊt l−îng vµ khèi l−îng c«ng viÖc, chÊt l−îng m«i tr−êng sèng, an toµn vÒ c¸ nh©n vµ x· héi, tho¶i m¸i vÒ t×nh c¶m vµ tinh thÇn. Lao ®éng cña con ng−êi lµ mét tµi nguyªn quý gi¸, cã thÓ t¸i sinh vµ rÊt phong phó. Con ng−êi cÇn ®Ò cao tr¸ch nhiÖm ®èi víi vïng sinh häc cña m×nh vµ chän lùa nh÷ng c«ng viÖc hîp víi kh¶ n¨ng cña m×nh nh»m thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña vïng.  Tãm t¾t • Thùc chÊt cu¶ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ ®iÒu khiÓn ho¹t ®éng cu¶ c¸c HSTNN. §Ó cho HST nµy æn ®Þnh, l−îng ho¸ th¹ch cÇn ®Çu t− ngµy cµng lín. Mét sè n¬i trªn thÕ giíi, n¨ng l−îng ®Çu t− ®· v−ît qu¸ n¨ng l−îng lÊy ®i nhiÒu lÇn, ®iÒu nµy ®· ®ãng gãp tÝch cùc vµo n¹n « nhiÔm m«i tr−êng. Tuy nhiªn, viÖc ®Çu t− n¨ng l−îng ho¸ th¹ch vµo c¸c HSTNN lµ ®iÒu kh«ng thÓ tr¸nh ®−îc. VÊn ®Ò lµ lµm thÕ nµo ®Ó víi mét mét sù ®Çu t− hîp lý thu ®−îc mét n¨ng suÊt cao nhÊt, b¶o vÖ vµ t¨ng c−êng ®−îc c¸c nguån lîi, kh«ng lµm « nhiÔm m«i tr−êng. • Theo lÞch sö ph¸t triÓn, n«ng nghiÖp ®· cã nh÷ng bøc chuyÓn ho¸ quan träng tõ nÒn n«ng nghiÖp thñ c«ng truyÒn thèng sang nÒn n«ng nghiÖp dùa vµo m¸y mãc. §©y lµ mét b−íc chuyÓn biÕn tÝch cùc v× nã mang l¹i lîi Ých kinh tÕ lín cho con ng−êi nh÷ng còng lµ nh©n tè g©y ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng nhiÒu nhÊt. Sù xuÊt hiÖn cña nÒn NN dùa vµo c¸c kiÕn thøc khoa häc lµ mét giai ®o¹n con ng−êi cã nh÷ng hiÓu biÕt hoµn thiÖn h¬n vÒ tù nhiªn, hä nhËn ra r»ng chóng ta kh«ng thÓ ho¹t ®éng tr¸i víi c¸c quy luËt tù nhiªn. Trong bèi c¶nh ®ã, c¸c quy luËt sinh th¸i häc ®−îc ¸p dông phæ biÕn trong ®iÒu khiÓn s¶n xuÊt NN ®Ó t¹o ra mét HSTNN cã n¨ng suÊt cao vµ tÝnh æn ®Þnh lín. • Mét trong nh÷ng c«ng cô rÊt h÷u hiÖu trong nghiªn cøu HSTNN lµ m« h×nh ho¸. M« h×nh gióp c¸c nhµ khoa häc ph©n tÝch vµ dù b¸o ho¹t ®éng cña HSTNN phôc vô cho c«ng t¸c ®iÒu khiÓn víi môc ®Ých tèi −u hãa s¶n xuÊt. • Trong ®iÒu khiÓn s¶n xuÊt NN, cã 3 h−íng ®iÒu khiÓn c¬ b¶n lµ: o T¨ng vßng quay cña c¸c qu¸ tr×nh sinh häc, t¨ng vßng quay cña chu chuyÓn vËt chÊt, tõ ®ã mµ t¨ng ®−îc s¶n phÈm. o §iÒu chØnh c¸c giai ®o¹n cña chu tr×nh chu chuyÓn vËt chÊt vµ lµm cho c¸c giai ®o¹n ®ã t¹o ra nhiÒu s¶n phÈm. o T¹o c¬ cÊu hîp lý cho s¶n l−îng cao. • Néi dung cña ®iÒu khiÓn trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp gåm 3 vÊn ®Ò: o §iÒu khiÓn sinh vËt s¶n xuÊt. o §iÒu khiÓn m«i tr−êng sèng. o §iÒu khiÓn hÖ sinh th¸i. • C¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n trong ®iÒu khiÓn bao gåm: o Ph¶i cã môc tiªu râ rµng vµ môc tiªu nµy kh«ng thÓ tho¸t ly thùc tÕ. o Ph¶i biÕt ph©n giai ®o¹n, ph¶i biÕt tÝnh c¸c b−íc ®i cô thÓ trªn c¬ së môc tiªu n¨ng suÊt (kh¸c víi ph©n giai ®o¹n cña sinh vËt). • §èi t−îng chÝnh cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ c¸c sinh vËt sèng, v× vËy viÖc ®iÒu khiÓn thµnh phÇn sinh vËt trong hÖ sinh th¸i mang tÝnh tæng hîp rÊt cao, trong ®ã ta kh«ng chØ tËp trung vµo c¸c c©y trång vËt nu«i mµ ph¶i ®Æt chóng trong mèi quan hÖ thèng nhÊt víi m«i tr−êng xung quanh. Sinh vËt lµ thµnh phÇn biÕn ®éng nhÊt cña c¸c hÖ sinh th¸i, do ®ã con ng−êi còng cã kh¶ n¨ng ®iÒu khiÓn chóng nhiÒu nhÊt, thËm chÝ cã thÓ thay ®æi gÇn nh− hoµn toµn thµnh phÇn Êy. Th«ng qua viÖc ®iÒu khiÓn thµnh phÇn sèng cña hÖ sinh th¸i, chóng ta cã thÓ sö dông mét c¸ch hîp lý c¸c nguån lîi tù nhiªn cña hÖ sinh th¸i nh− khÝ hËu, ®Êt. B¶n th©n c¸c vËt sèng trong hÖ sinh th¸i còng lµ nguån lîi tù nhiªn, nh−ng kh¸c c¸c thµnh phÇn kh¸c ë chç cã thÓ thay ®æi chóng mét c¸ch c¬ b¶n. C¸c néi dung chñ yÕu th−êng ®−îc øng dông trong ®iÒu khiÓn thµnh phÇn sinh vËt bao gåm: (i) Ph©n vïng sinh th¸i c©y trång; (ii) Bè trÝ hÖ thèng c©y trång; (iii) §iÒu khiÓn di truyÒn; (iv) §Êu tranh sinh häc chèng s©u bÖnh. • Môc ®Ých cuèi cïng cña s¶n xuÊt NN lµ nh»m båi d−ìng vµ hoµn thiÖn ®êi sèng con ng−êi. Trong khi ®ã, c¸c ho¹t ®éng n«ng nghiÖp phæ biÕn ngµy nay chñ yÕu lµ th©m canh sö dông nhiÒu n¨ng l−îng hãa th¹ch (ph©n bãn, thuèc trõ s©u hãa häc, c¸c chÊt kÝch thÝch t¨ng tr−ëng, v.v...) ®· lµm cho con ng−êi ph¶i ®èi ®Çu víi nhiÒu tiªu cùc vÒ m«i tr−êng. V× vËy, vÊn ®Ò ®Æt ra cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trong t−¬ng lai lµ võa ph¶i cho n¨ng suÊt cao nh−ng l¹i kh«ng lµm « nhiÔm m«i tr−êng; tháa m·n c¸c nhu cÇu cña thÕ hÖ hiÖn t¹i nh−ng kh«ng lµm ph−¬ng h¹i ®Õn nhu cÇu cña c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai - ®ã lµ môc tiªu cña viÖc x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng. • §Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng, c¸c yªu cÇu ®Æt ra lµ: o §¸p øng nhu cÇu dinh d−ìng c¬ b¶n cña thÕ hÖ hiÖn t¹i vµ c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai. o T¹o viÖc lµm bÒn v÷ng, ®ñ thu nhËp vµ c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sèng vµ lµm viÖc cña ng−êi d©n ë vïng n«ng th«n. o Duy tr× kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña c¸c nguån lùc tù nhiªn ®ång thêi víi viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng. o Gi¶m thiÓu c¸c nguy c¬ g©y h¹i cho khu vùc n«ng nghiÖp do c¸c nh©n tè tù nhiªn kh«ng thuËn lîi, c¸c nh©n tè kinh tÕ-x· héi vµ c¸c rñi ro kh¸c, vµ t¨ng c−êng tÝnh tù lùc. • §Ó ®¶m b¶o cho sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp l©u bÒn, chóng ta ph¶i xem xÐt sù ph¸t triÓn Êy trªn c¶ hai ph−¬ng diÖn: bÒn v÷ng vÒ mÆt sinh th¸i vµ bÒn v÷ng vÒ mÆt kinh tÕ-x· héi. • MÆc dï n«ng nghiÖp lµ nh©n t¹o nh−ng nã vÉn ë trong thiªn nhiªn vµ v× vËy chÞu nh÷ng h¹n chÕ cña thiªn nhiªn. N«ng nghiÖp sÏ kh«ng tån t¹i ë bªn ngoµi c¸c nguyªn t¾c cña thiªn nhiªn. §Ó thùc hµnh NNBV chóng ta ph¶i häc tõ thiªn nhiªn. Ph−¬ng thøc canh t¸c nµo theo ®óng ®−îc c¸c nguyªn t¾c cña thiªn nhiªn th× sÏ phôc håi ®−îc ®é ph× ®Êt vµ t¹o lËp ®−îc sù c©n b»ng sinh th¸i, vµ nh− vËy sÏ ®em l¹i kÕt qu¶ lµ n¨ng suÊt t¨ng cao vµ æn ®Þnh. Tr¸i l¹i, lèi canh t¸c ph¶n tù nhiªn vµ chØ nghÜ ®Õn lîi nhuËn tøc thêi th× sÏ lµm ®Êt tho¸i hãa vµ mÊt c©n b»ng sinh th¸i nhanh chãng, vµ vÒ l©u vÒ dµi lµ lµm cho s¶n l−îng gi¶m sót. • Nh− vËy, ®Ó cã ®−îc mét nÒn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng th× nÒn n«ng nghiÖp ®ã ph¶i ho¹t ®éng theo c¸c quy luËt sinh th¸i häc cho nªn nÒn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng còng chÝnh lµ nÒn n«ng nghiÖp sinh th¸i. Thùc chÊt cña n«ng nghiÖp sinh th¸i lµ hÖ lu©n canh, pháng theo hÖ sinh th¸i cña rõng tù nhiªn víi nh÷ng nguyªn t¾c: (1) ®¶m b¶o tÝnh ®a d¹ng, (2) coi ®Êt lµ mét vËt thÓ sèng, (3) t¨ng c−êng kh¶ n¨ng t¸i chu chuyÓn vËt chÊt trong HST, (4) cÊu tróc nhiÒu tÇng. • TruyÒn thèng canh t¸c bÒn v÷ng ë n−íc ta ®· cã tõ l©u ®êi vµ cã thÓ t×m thÊy ë rÊt nhiÒu vïng miÒn kh¸c nhau trªn toµn quèc. Mét trong nh÷ng m« h×nh canh t¸c bÒn v÷ng ®iÓn h×nh lµ hÖ thèng N«ng l©m kÕt hîp vµ m« h×nh VAC. Trong c¸c m« h×nh nµy, tõ mèi quan hÖ kh«ng gian cho ®Õn quan hÖ vËt chÊt vµ n¨ng l−îng gi÷a c¸c phÇn tö cña hÖ thèng ®Òu tu©n theo c¸c nguyªn lý cña NNBV. C©u hái «n tËp 1. Cã mÊy giai ®o¹n ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp? §Æc tr−ng cña tõng giai ®o¹n lµ g×? 2. Nªu nh÷ng khuynh h−íng chÝnh trong ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp? Ph©n tÝch −u nh−îc ®iÓm cña c¸c khuynh h−íng nµy? 3. Nªu nh÷ng néi dung cña tèi −u ho¸ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp? 4. M« h×nh sinh th¸i lµ g×? Nªu c¸c b−íc trong x©y dùng m« h×nh? 5. Trong hai lo¹i m« h×nh: M« h×nh t¹o n¨ng suÊt c©y trång vµ M« h×nh cña HSTNN; m« h×nh nµo cã tÝnh ph©n tÝch cao h¬n? M« h×nh nµo ph¶n ¸nh hÖ sinh th¸i gÇn víi thùc tÕ h¬n? Gi¶i thÝch t¹i sao? 6. Nªu nguyªn lý, néi dung vµ nguyªn t¾c ®iÒu khiÓn? 7. C¸c b−íc c¬ b¶n trong ph©n vïng sinh th¸i n«ng nghiÖp lµ g×? 8. ThÕ nµo lµ bè trÝ hÖ thèng c©y trång hîp lý? C¸c nguyªn t¾c ¸p dông trong viÖc x¸c ®Þnh hÖ thèng c©y trång hîp lý? 9. ThÕ nµo lµ qu¶n lý dÞch h¹i tæng hîp? Quan ®iÓm c¬ b¶o cña qu¶n lý dÞch h¹i tæng hîp lµ g×? T¹i sao nãi qu¶n lý dÞch h¹i tæng hîp lµ mét biÖn ph¸p sinh th¸i häc? 10. Nªu c¸c h−íng ®iÒu khiÓn HSTNN? 11. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ g×? Nªu c¸c ®iÒu kiÖn ®Ó ph¸t triÓn NNBV? 12. Nªu nh÷ng ®¹o ®øc vµ nguyªn lý cña NNBV? 13. Nªu c¸c nguyªn t¾c x©y dùng NNBN? 14. LÊy mét sè vÝ dô vÒ hÖ thèng n«ng nghiÖp bÒn v÷ng ë ViÖt nam ? Ph©n tÝch mèi t−¬ng t¸c gi÷a c¸c yÕu tè cña hÖ thèng ®ã d−íi gãc ®é sinh th¸i häc? Tµi liÖu §äc thªm Cao Liªm -TrÇn §øc Viªn, 1990 Sinh th¸i häc n«ng nghiÖp vµ B¶o vÖ m«i tr−êng (2 tËp). Nhµ xuÊt b¶n §¹i häc vµ Gi¸o dôc chuyªn nghiÖp. Hµ Néi. Joy Tivy, 1990. Agricultural Ecology. Longman Group Publisinh House. Lª V¨n Khoa, 1999. N«ng nghiÖp vµ M«i tr−êng. Nhµ xuÊt b¶n Gi¸o dôc. Hµ Néi. Mollison B. vµ R. M. Slay, 1994. §¹i c−¬ng vÒ n«ng nghiÖp bÒn v÷ng (b¶n dÞch cña Hoµng V¨n §øc). Nhµ xuÊt b¶n NN. NguyÔn V¨n MÊn, 1996. Phæ cËp kiÕn thøc vÒ hÖ sinh th¸i VAC. Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp. Hµ Néi. Th¸i phiªn, NguyÔn Tö Siªm (chñ biªn), 1998. Canh t¸c bÒn v÷ng trªn ®Êt dèc ë ViÖt Nam (KÕt qu¶ nghiªn cøu giai ®o¹n 1990 - 1997). Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp Hµ Néi.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfChuong 6.pdf
Tài liệu liên quan