Những vấn đề chung của tâm lý học

KHÁI NIỆM CHUNG VỀ TÂM LÝ HỌC I. TÂM LÝ HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC 1. Khái quát về tâm lý (Psyche) a. Tâm lý là gì? Đời sống tâm lý của con người được bao gồm nhiều hiện tượng phong phú, đa dạng, phức tạp như cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tưởng, tình cảm, ý chí, khí chất, năng lực, lý tưởng, niềm tin v.v Trong tiếng Việt, thuật ngữ “tâm lý”, “tâm hồn” đã có từ lâu. Từ điển tiếng Việt (1988) định nghĩa một cách tổng quát rằng: “tâm lý” là ý nghĩ, tình cảm làm thành đời sống nội tâm, thế giới bên trong của con người. Theo nghĩa đời thường thì từ “tâm” được dùng với các cụm từ “nhân tâm”, “tâm đắc”, “tâm địa”, “tâm can” có nghĩa như chữ “lòng”, thiên về tình cảm, còn chữ “hồn” lại dùng diễn đạt tư tưởng, tinh thần, ý thức, ý chí của con người. “Tâm hồn”, luôn được gắn với thể xác. Nói một cách tổng quát nhất, khái niệm tâm lý bao gồm tất cả những hiện tượng tinh thần đang xảy ra trong đầu óc con người. Các hiện tượng này luôn tồn tại gắn liền và điều hành mọi hoạt động cũng như quan hệ của con người. Các hiện tượng tâm lý luôn có vai trò quan trọng đặc biệt trong đời sống của con người cũng như trong quan hệ giữa con người với con người và cả xã hội. Tâm lý là một loại hiện tượng tinh thần được nảy sinh trong não của chủ thể, do sự tác động của thế giới khách quan vào não mà sinh ra, có tác dụng định hướng, chuẩn bị, điều khiển toàn bộ hoạt động cũng như giao tiếp của họ. Tính chất của tâm lý mang tính chủ quan trong nội dung và hình thức biểu hiện. Nó luôn sống động trong đời sống tinh thần của mọi chủ thể. b. Chức năng của tâm lý Tâm lý có chức năng phản ánh thực tại để đem lại cho chủ thể những hiểu biết, thái độ về nó. Nhờ có các chức năng định hướng, điều khiển, điều chỉnh nói trên mà tâm lý sẽ giúp cho con người không chỉ biết cách thích ứng với hoàn cảnh khách quan mà còn nhận thức, cải tạo và sáng tạo ra thế giới. Chính trong quá trình đó, con người sẽ lại nhận thức và cải tạo được chính bản thân mình. Nhờ chức năng điều hành nói trên mà nhân tố tâm lý sẽ giữ một vai trò cơ bản, có tính quyết định trong tiến trình thực hiện hệ thống nhiệm vụ của hoạt động và giao tiếp của con người. c. Phân loại hiện tượng tâm lý Có nhiều cách phân loại hiện tượng tâm lý được tiến hành theo những luận điểm khác nhau. Dựa trên cơ sở có sự tham gia chỉ đạo của ý thức đối với tâm lý, có thể phân nó thành loại hiện tượng tâm lý có ý thức và không có ý thức như tiềm thức, siêu thức, vô thức. Dựa trên cơ sở có sự biểu hiện của hoạt động tâm lý ra bên ngoài hành vi, quan hệ mà người ta có thể chia nó ra làm loại tâm lý sống động và tâm lý tiềm tàng. Hiện tượng tâm lý sống động sẽ luôn được bộc lộ ra một cách sống động trong hành vi, hoạt động và quan hệ giao tiếp của chủ thể. Mọi hiện tượng tâm lý con người sẽ luôn được tồn đọng dưới dạng tinh thần nằm trong sản phẩm hoạt động và giao tiếp. Có hiện tượng tâm lý được tồn tại dưới dạng thế năng, tiềm ẩn trong đời sống tinh thần của con người như tâm thế, tiềm thức. Theo tính chủ thể của tâm lý, người ta chia nó ra thành tâm lý cá nhân và tâm lý xã hội. Theo nội dung cũng như hình thức biểu hiện của tâm lý ở từng chủ thể ra bên ngoài mà người ta gọi chúng là tâm lý cá nhân. Hiện tượng tâm lý cá nhân được coi là những biểu hiện tâm lý diễn ra trong hoạt động tinh thần ở mỗi cá nhân, mang tính đặc thù cho từng chủ thể. Những hiện tượng tâm lý được tồn đọng trong sống tâm lý chung của nhóm xã hội, mang những nét đặc thù cho đời sống tinh thần của từng nhóm lớn - nhỏ như phong tục, tập quán, tâm trạng, dư luận xã hội và bầu không khí tâm lý nhóm được gọi là tâm lý xã hội. Trong tâm lý học đại cương, nhìn chung, các học giả đã chia các loại hiện tượng tâm lý con người thành ra ba phạm trù lớn là quá trình, trạng thái và thuộc tính tâm lý Quá trình tâm lý được coi là những hiện tượng tâm lý được diễn biến ngắn. Chúng có mở đầu, diễn biến, kết thúc tương đối rõ ràng và có đối tượng riêng biệt. Có các quá trình nhận thức, xúc cảm và ý chí. Nhận thức, ý chí, xúc cảm - tình cảm luôn được biểu hiện ra trong hành động và giao tiếp của chủ thể. Trạng thái tâm lý được coi là các hiện tượng tâm lý diễn ra trong thời gian tương đối dài, với cường độ xác định. Chúng không có sự mở đầu và kết thúc rõ rệt. Chúng không có đối tượng riêng mà thường đi kèm theo các quá trình và các thuộc tính tâm lý khác như các trạng thái chú ý, tâm trạng, xúc động, say mê, căng thẳng, lo âu, tâm thế. Các thuộc tính tâm lý cá nhân được coi là những hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, mang tính bền vững tương đối, khó hình thành và cũng khó mất đi để tạo thành những nét riêng cho cá tính của từng nhân cách như xu hướng, tính cách, năng lực, khí chất. 2. Khái quát về tâm lý học (Psychology) a. Tâm lý học là gì? Mỗi một khoa học sẽ nghiên cứu một dạng vận động cụ thể của thế giới. Tâm lý học là khoa học nghiên cứu về bản chất và quy luật tính của các hiện tượng tâm lý. Nó nghiên cứu quy luật tinh thần của sự chuyển tiếp từ dạng vận động sinh vật sang xã hội, từ những biến đổi về sinh lý - thần kinh đến sự hình thành các phẩm chất tâm lý với tư cách là một hình thức phản ánh đặc biệt. Tâm lý học là khoa học nghiên cứu về bản chất và tính quy luật của tâm lý, ý thức, nhân cách. Nó nghiên cứu quy luật của sự hình thành, nảy sinh, phát triển, diễn biến, biểu hiện của hiện tượng tâm lý. Tâm lý học ra đời cùng với sự phát triển của triết học và khoa học. Nó tồn tại và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội loài người. Tâm lý học ra đời với tư cách là một khoa học độc lập vào đầu thế kỷ thứ XX.

doc17 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Ngày: 24/06/2013 | Lượt xem: 1289 | Lượt tải: 8download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Những vấn đề chung của tâm lý học, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Nh÷ng vÊn ®Ò chung cña t©m lý häc Kh¸i niÖm chung vÒ t©m lý häc I. T©m lý häc lµ mét khoa häc 1. Kh¸i qu¸t vÒ t©m lý (Psyche) a. T©m lý lµ g×? §êi sèng t©m lý cña con ng­êi ®­îc bao gåm nhiÒu hiÖn t­îng phong phó, ®a d¹ng, phøc t¹p nh­ c¶m gi¸c, tri gi¸c, trÝ nhí, t­ duy, t­ëng t­ëng, t×nh c¶m, ý chÝ, khÝ chÊt, n¨ng lùc, lý t­ëng, niÒm tin..v.v… Trong tiÕng ViÖt, thuËt ng÷ “t©m lý”, “t©m hån” ®· cã tõ l©u. Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt (1988) ®Þnh nghÜa mét c¸ch tæng qu¸t r»ng: “t©m lý” lµ ý nghÜ, t×nh c¶m… lµm thµnh ®êi sèng néi t©m, thÕ giíi bªn trong cña con ng­êi. Theo nghÜa ®êi th­êng th× tõ “t©m” ®­îc dïng víi c¸c côm tõ “nh©n t©m”, “t©m ®¾c”, “t©m ®Þa”, “t©m can”… cã nghÜa nh­ ch÷ “lßng”, thiªn vÒ t×nh c¶m, cßn ch÷ “hån” l¹i dïng diÔn ®¹t t­ t­ëng, tinh thÇn, ý thøc, ý chÝ… cña con ng­êi. “T©m hån”, lu«n ®­îc g¾n víi thÓ x¸c. Nãi mét c¸ch tæng qu¸t nhÊt, kh¸i niÖm t©m lý bao gåm tÊt c¶ nh÷ng hiÖn t­îng tinh thÇn ®ang x¶y ra trong ®Çu ãc con ng­êi. C¸c hiÖn t­îng nµy lu«n tån t¹i g¾n liÒn vµ ®iÒu hµnh mäi ho¹t ®éng còng nh­ quan hÖ cña con ng­êi. C¸c hiÖn t­îng t©m lý lu«n cã vai trß quan träng ®Æc biÖt trong ®êi sèng cña con ng­êi còng nh­ trong quan hÖ gi÷a con ng­êi víi con ng­êi vµ c¶ x· héi. T©m lý lµ mét lo¹i hiÖn t­îng tinh thÇn ®­îc n¶y sinh trong n·o cña chñ thÓ, do sù t¸c ®éng cña thÕ giíi kh¸ch quan vµo n·o mµ sinh ra, cã t¸c dông ®Þnh h­íng, chuÈn bÞ, ®iÒu khiÓn toµn bé ho¹t ®éng còng nh­ giao tiÕp cña hä. TÝnh chÊt cña t©m lý mang tÝnh chñ quan trong néi dung vµ h×nh thøc biÓu hiÖn. Nã lu«n sèng ®éng trong ®êi sèng tinh thÇn cña mäi chñ thÓ. b. Chøc n¨ng cña t©m lý T©m lý cã chøc n¨ng ph¶n ¸nh thùc t¹i ®Ó ®em l¹i cho chñ thÓ nh÷ng hiÓu biÕt, th¸i ®é vÒ nã. Nhê cã c¸c chøc n¨ng ®Þnh h­íng, ®iÒu khiÓn, ®iÒu chØnh nãi trªn mµ t©m lý sÏ gióp cho con ng­êi kh«ng chØ biÕt c¸ch thÝch øng víi hoµn c¶nh kh¸ch quan mµ cßn nhËn thøc, c¶i t¹o vµ s¸ng t¹o ra thÕ giíi. ChÝnh trong qu¸ tr×nh ®ã, con ng­êi sÏ l¹i nhËn thøc vµ c¶i t¹o ®­îc chÝnh b¶n th©n m×nh. Nhê chøc n¨ng ®iÒu hµnh nãi trªn mµ nh©n tè t©m lý sÏ gi÷ mét vai trß c¬ b¶n, cã tÝnh quyÕt ®Þnh trong tiÕn tr×nh thùc hiÖn hÖ thèng nhiÖm vô cña ho¹t ®éng vµ giao tiÕp cña con ng­êi. c. Ph©n lo¹i hiÖn t­îng t©m lý Cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i hiÖn t­îng t©m lý ®­îc tiÕn hµnh theo nh÷ng luËn ®iÓm kh¸c nhau. Dùa trªn c¬ së cã sù tham gia chØ ®¹o cña ý thøc ®èi víi t©m lý, cã thÓ ph©n nã thµnh lo¹i hiÖn t­îng t©m lý cã ý thøc vµ kh«ng cã ý thøc nh­ tiÒm thøc, siªu thøc, v« thøc. Dùa trªn c¬ së cã sù biÓu hiÖn cña ho¹t ®éng t©m lý ra bªn ngoµi hµnh vi, quan hÖ mµ ng­êi ta cã thÓ chia nã ra lµm lo¹i t©m lý sèng ®éng vµ t©m lý tiÒm tµng. HiÖn t­îng t©m lý sèng ®éng sÏ lu«n ®­îc béc lé ra mét c¸ch sèng ®éng trong hµnh vi, ho¹t ®éng vµ quan hÖ giao tiÕp cña chñ thÓ. Mäi hiÖn t­îng t©m lý con ng­êi sÏ lu«n ®­îc tån ®äng d­íi d¹ng tinh thÇn n»m trong s¶n phÈm ho¹t ®éng vµ giao tiÕp. Cã hiÖn t­îng t©m lý ®­îc tån t¹i d­íi d¹ng thÕ n¨ng, tiÒm Èn trong ®êi sèng tinh thÇn cña con ng­êi nh­ t©m thÕ, tiÒm thøc. Theo tÝnh chñ thÓ cña t©m lý, ng­êi ta chia nã ra thµnh t©m lý c¸ nh©n vµ t©m lý x· héi. Theo néi dung còng nh­ h×nh thøc biÓu hiÖn cña t©m lý ë tõng chñ thÓ ra bªn ngoµi mµ ng­êi ta gäi chóng lµ t©m lý c¸ nh©n. HiÖn t­îng t©m lý c¸ nh©n ®­îc coi lµ nh÷ng biÓu hiÖn t©m lý diÔn ra trong ho¹t ®éng tinh thÇn ë mçi c¸ nh©n, mang tÝnh ®Æc thï cho tõng chñ thÓ. Nh÷ng hiÖn t­îng t©m lý ®­îc tån ®äng trong sèng t©m lý chung cña nhãm x· héi, mang nh÷ng nÐt ®Æc thï cho ®êi sèng tinh thÇn cña tõng nhãm lín - nhá nh­ phong tôc, tËp qu¸n, t©m tr¹ng, d­ luËn x· héi vµ bÇu kh«ng khÝ t©m lý nhãm ®­îc gäi lµ t©m lý x· héi. Trong t©m lý häc ®¹i c­¬ng, nh×n chung, c¸c häc gi¶ ®· chia c¸c lo¹i hiÖn t­îng t©m lý con ng­êi thµnh ra ba ph¹m trï lín lµ qu¸ tr×nh, tr¹ng th¸i vµ thuéc tÝnh t©m lý Qu¸ tr×nh t©m lý ®­îc coi lµ nh÷ng hiÖn t­îng t©m lý ®­îc diÔn biÕn ng¾n. Chóng cã më ®Çu, diÔn biÕn, kÕt thóc t­¬ng ®èi râ rµng vµ cã ®èi t­îng riªng biÖt. Cã c¸c qu¸ tr×nh nhËn thøc, xóc c¶m vµ ý chÝ. NhËn thøc, ý chÝ, xóc c¶m - t×nh c¶m lu«n ®­îc biÓu hiÖn ra trong hµnh ®éng vµ giao tiÕp cña chñ thÓ. Tr¹ng th¸i t©m lý ®­îc coi lµ c¸c hiÖn t­îng t©m lý diÔn ra trong thêi gian t­¬ng ®èi dµi, víi c­êng ®é x¸c ®Þnh. Chóng kh«ng cã sù më ®Çu vµ kÕt thóc râ rÖt. Chóng kh«ng cã ®èi t­îng riªng mµ th­êng ®i kÌm theo c¸c qu¸ tr×nh vµ c¸c thuéc tÝnh t©m lý kh¸c nh­ c¸c tr¹ng th¸i chó ý, t©m tr¹ng, xóc ®éng, say mª, c¨ng th¼ng, lo ©u, t©m thÕ. C¸c thuéc tÝnh t©m lý c¸ nh©n ®­îc coi lµ nh÷ng hiÖn t­îng t©m lý t­¬ng ®èi æn ®Þnh, mang tÝnh bÒn v÷ng t­¬ng ®èi, khã h×nh thµnh vµ còng khã mÊt ®i ®Ó t¹o thµnh nh÷ng nÐt riªng cho c¸ tÝnh cña tõng nh©n c¸ch nh­ xu h­íng, tÝnh c¸ch, n¨ng lùc, khÝ chÊt. 2. Kh¸i qu¸t vÒ t©m lý häc (Psychology) a. T©m lý häc lµ g×? Mçi mét khoa häc sÏ nghiªn cøu mét d¹ng vËn ®éng cô thÓ cña thÕ giíi. T©m lý häc lµ khoa häc nghiªn cøu vÒ b¶n chÊt vµ quy luËt tÝnh cña c¸c hiÖn t­îng t©m lý. Nã nghiªn cøu quy luËt tinh thÇn cña sù chuyÓn tiÕp tõ d¹ng vËn ®éng sinh vËt sang x· héi, tõ nh÷ng biÕn ®æi vÒ sinh lý - thÇn kinh ®Õn sù h×nh thµnh c¸c phÈm chÊt t©m lý víi t­ c¸ch lµ mét h×nh thøc ph¶n ¸nh ®Æc biÖt. T©m lý häc lµ khoa häc nghiªn cøu vÒ b¶n chÊt vµ tÝnh quy luËt cña t©m lý, ý thøc, nh©n c¸ch. Nã nghiªn cøu quy luËt cña sù h×nh thµnh, n¶y sinh, ph¸t triÓn, diÔn biÕn, biÓu hiÖn cña hiÖn t­îng t©m lý. T©m lý häc ra ®êi cïng víi sù ph¸t triÓn cña triÕt häc vµ khoa häc. Nã tån t¹i vµ ph¸t triÓn cïng víi sù ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi. T©m lý häc ra ®êi víi t­ c¸ch lµ mét khoa häc ®éc lËp vµo ®Çu thÕ kû thø XX. T©m lý häc lµ mét khoa häc c¬ b¶n, cã t¸c dông lµm c¬ së lý luËn ®Ó chØ ®¹o cho con ng­êi biÕt c¸ch sèng, ho¹t ®éng vµ giao tiÕp cã hiÖu qu¶ còng nh­ tù hoµn thiÖn dÇn nh©n c¸ch cña m×nh sao cho phï hîp víi yªu cÇu cña c¸c chuÈn mùc x· héi . T©m lý häc lµ mét khoa häc v× ba lý do sau: 1) Nã cã ®èi t­îng nghiªn cøu riªng biÖt ®ã lµ c¸i t©m lý, 2) Nã cã hÖ thèng ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu riªng biÖt, ®Æc thï, 3) Nã h­íng vµo phôc vô mét mÆt nhÊt ®Þnh cña cuéc sèng theo môc ®Ých cña con ng­êi. b. §èi t­îng cña t©m lý häc C¸i t©m lý lµ ®èi t­îng cña t©m lý häc. Nh÷ng ho¹t ®éng vµ giao tiÕp lµ n¬i biÓu hiÖn còng nh­ vËn hµnh cña t©m lý nªn chóng còng trë thµnh ®èi t­îng cña t©m lý häc. T©m lý häc nghiªn cøu quy luËt cña sù chuyÓn tiÕp tõ vËn ®éng ®èi t­îng sang vËn ®éng x· héi, t×m ra b¶n chÊt cña sù ph¶n ¸nh thÕ giíi kh¸ch quan vµo n·o con ng­êi ®Ó sinh ra c¸i t©m lý víi t­ c¸ch lµ hiÖn t­îng tinh thÇn. Khi tiÕp cËn ®èi t­îng nµy, t©m lý häc sÏ nghiªn cøu b¶n chÊt vµ quy luËt cña t©m lý - ý thøc ®Ó x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò cèt lâi cña nã. Nã t×m ra b¶n chÊt cña c¸c ho¹t ®éng t©m lý, x¸c ®Þnh ®Æc tÝnh cña qu¸ tr×nh n¶y sinh, ph¸t triÓn vµ c¬ chÕ h×nh thµnh cña chóng. C¸c ph¹m trï c¬ b¶n cña nã lµ t©m lý, ý thøc, nh©n c¸ch, ho¹t ®éng vµ giao tiÕp. Nã t×m hiÓu nh÷ng ®Æc tr­ng cña c¸c nÐt t©m lý cña c¸ nh©n vµ cña nhãm x· héi, c¸c ®Æc ®iÓm t©m lý cña ho¹t ®éng còng nh­ giao tiÕp nhãm cña chñ thÓ. C¸c hiÖn t­îng t©m lý ®­îc tån t¹i víi t­ c¸ch lµ mét hiÖn t­îng tinh thÇn, do sù vËt vµ hiÖn t­îng cña thùc t¹i theo thêi gian, kh«ng gian t¸c ®éng vµo n·o ng­êi mµ sinh ra. C¸i ®ã sÏ ®­îc gäi chung lµ ho¹t ®éng t©m lý. T©m lý häc nghiªn cøu quy luËt cña sù h×nh thµnh, vËn hµnh, biÓu hiÖn vµ ph¸t triÓn cña c¸i t©m lý. c. NhiÖm vô, ph­¬ng ph¸p cña t©m lý häc Nghiªn cøu lý luËn, ph¸t triÓn khoa häc vµ phôc vô thùc tiÔn lµ ba nhiÖm vô c¬ b¶n cña t©m lý häc. §Ó lµm ®­îc viÖc ®ã, nã ph¶i gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò sau: 1) Nã sÏ v¹ch ra c¬ së khoa häc cña sù n¶y sinh ra c¸c hiÖn t­îng t©m lý, x¸c ®Þnh râ mèi t­¬ng quan gi÷a c¸i sinh lý víi c¸i x· héi vµ c¸i t©m lý. C¸i t©m lý C¸i sinh lý C¸i x· héi 2) Nã sÏ nghiªn cøu ®Ó x¸c ®Þnh râ c¸c yÕu tè kh¸ch quan, chñ quan nµo ®· quy ®Þnh sù ph¸t triÓn cña t©m lý ng­êi vµ c¸c quy luËt cña chóng mµ thùc hiÖn nh÷ng t¸c ®éng h×nh thµnh nªn t©m lý - ý thøc - nh©n c¸ch cho chñ thÓ, 3) Nã sÏ m« t¶, nhËn diÖn c¸c biÓu hiÖn cña tõng lo¹i hiÖn t­îng t©m lý trong ®êi sèng tinh thÇn cña mçi c¸ nh©n ®Ó tõ ®ã, chØ ra ®­îc mèi quan hÖ cña c¸c hiÖn t­îng t©m lý c¸ nh©n theo quan ®iÓm cu¶ lý luËn hÖ thèng - cÊu tróc còng nh­ cña häc thuyÕt t©m lý häc ho¹t ®éng - giao tiÕp - nh©n c¸ch, 4) Nã sÏ ph¶i t×m hiÓu ®Ó v¹ch ra mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a c¸c hiÖn t­îng t©m lý cô thÓ kh¸c trong ®êi sèng tinh thÇn thèng nhÊt cña tõng nh©n c¸ch khi thùc hiÖn c¸c nhiÖm vô cô thÓ cña c¸c d¹ng ho¹t ®éng vµ giao tiÕp . Trong c¸c c«ng tr×nh t©m lý häc, víi quan ®iÓm ph¸t triÓn, m©u thuÉn, ho¹t ®éng - giao tiÕp - nh©n c¸ch, nhµ nghiªn cøu th­êng sö dông hÖ c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu nh­ lµ mét tæng thÓ khi tiÕp cËn ®èi t­îng. Hä th­êng sö dông hÖ c¸c ph­¬ng ph¸p cã tÝnh chÊt kinh ®iÓn cña t©m lý häc nh­ test, anket, quan s¸t, ®µm tho¹i, nghiªn cøu s¶n phÈm cña ho¹t ®éng, pháng vÊn vµ thùc nghiÖm tù nhiªn. §Ó ®¶m b¶o ®­îc c¬ së khoa häc v÷ng ch¾c cho c¸c nghiªn cøu cña m×nh, c¸c nhµ t©m lý häc th­êng ph¶i sö dông c¸c ph­¬ng ph¸p cã tÝnh chÊt hiÖn ®¹i nh­ ph©n tÝch lý luËn, ph©n tÝch ho¹t ®éng - giao tiÕp cña nh©n c¸ch vµ thùc nghiÖm h×nh thµnh. MÆt kh¸c, ®Ó ®¶m b¶o ®­îc ®é tin cËy cho c¸c kÕt luËn, nhµ nghiªn cøu cßn ph¶i cã kü n¨ng sö dông tri thøc to¸n thèng kª - x¸c suÊt vµo x¸c ®Þnh hµm sè t­¬ng quan gi÷a c¸c th«ng sè - chØ sè biÓu hiÖn cña ®èi t­îng khi tiÕp cËn. Sau ®©y, chóng ta sÏ t×m hiÓu néi dung cña mét sè ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®­îc dïng trong t©m lý häc. 1. Quan s¸t Quan s¸t lµ dïng tri gi¸c cã chñ ®Þnh theo mét kÕ ho¹ch, biÖn ph¸p, c¸ch thøc ®Ó thùc hiÖn viÖc thu thËp c¸c tµi liÖu cô thÓ, kh¸ch quan trong ®iÒu kiÖn tù nhiªn cña ®èi t­îng th«ng qua sù tiÕp xóc trùc tiÕp cña gi¸c quan cña chñ thÓ. Khi quan s¸t, chñ thÓ nghiªn cøu sÏ dïng c¸c gi¸c quan ®Ó ph¶n ¸nh vÒ c¸c biÓu hiÖn cña ®èi t­îng trong c¸c ®iÒu kiÖn thùc cña nã. Cã thÓ cã c¸c h×nh thøc quan s¸t trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp. Khi quan s¸t trùc tiÕp, chñ thÓ sÏ tiÕp cËn trùc tiÕp víi ®èi t­îng, dïng c¸c gi¸c quan ®Ó tiÕn hµnh thu thËp c¸c th«ng tin toµn diÖn vÒ nã. Khi quan s¸t gi¸n tiÕp, chñ thÓ sÏ tiÕp cËn víi ®èi t­îng th«ng qua c¸c ph­¬ng tiÖn kü thuËt ®Ó tiÕn hµnh thu thËp c¸c th«ng tin vÒ nã. Nh×n chung, c¸c th«ng tin thu ®­îc vÒ ®èi t­îng nghiªn cøu sÏ rÊt cô thÓ, sinh ®éng, phong phó, ®a d¹ng, nhiÒu vÎ theo sù biÓu hiÖn cña chóng. Qua thùc hiÖn c¸c nhiÖm vô quan s¸t, chñ thÓ sÏ thu ®­îc c¸c th«ng tin ch©n thùc, kh¸ch quan vÒ ®èi t­îng nghiªn cøu. C¸c th«ng tin thu nhËn qua quan s¸t th× nhiÒu nªn viÖc ph©n biÖt c¸i b¶n chÊt vµ kh«ng b¶n chÊt cña chóng sÏ ph¶i ®­îc chñ thÓ thùc hiÖn th«ng qua ho¹t ®éng t­ duy. Cã thÓ sÏ cã sù tån t¹i cña c¸c biÓu hiÖn “ngôy trang”, h×nh thøc bÒ ngoµi g©y nhiÔu cña ®èi t­îng, dÉn ®Õn viÖc ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ quan s¸t gÆp khã kh¨n. 2. Nghiªn cøu s¶n phÈm cña ho¹t ®éng Nhµ nghiªn cøu sÏ t×m hiÓu vÒ c¸c biÓu hiÖn t©m lý cña ®èi t­îng th«ng qua qu¸ tr×nh ph©n tÝch c¸c s¶n phÈm cña ho¹t ®éng mµ chñ thÓ ®· lµm ra. Cã s¶n phÈm vËt chÊt vµ tinh thÇn. §©y lµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu vÒ ®èi t­îng khi nhµ nghiªn cøu kh«ng cã ®iÒu kiÖn tiÕp xóc mét c¸ch trùc tiÕp víi nã cho phï hîp víi c¸c diÔn biÕn thùc trong thêi gian, kh«ng gian cô thÓ. Nã cho phÐp ta cã thÓ nghiªn cøu ®èi t­îng ë thêi qu¸ khø khi ph©n tÝch tËp qu¸n cña céng ®ång ng­êi hoÆc c¸ tÝnh cña chñ thÓ cÇn t×m hiÓu ë thêi ®iÓm x¸c ®Þnh. B»ng ph­¬ng ph¸p nµy, chóng ta sÏ t×m hiÓu râ vÒ sù diÔn biÕn trong qu¸ khø khi mµ ®iÒu kiÖn vÒ kh«ng gian vµ thêi gian kh«ng cho phÐp tiÕp cËn ®­îc víi ®èi t­îng ®Ó nghiªn cøu vÒ nã. Cø liÖu nghiªn cøu sÏ chØ cho ta nhËn thÊy ®­îc ë ®èi t­îng nh÷ng ®Æc tr­ng t©m lý c¬ b¶n nh­ c¸c ®Æc tÝnh, së thÝch, xu h­íng, quan ®iÓm, thãi quen, n¨ng lùc. Nã kh«ng thÓ cho ta cã ®­îc mét bøc tranh sinh ®éng vÒ c¸c biÓu hiÖn t©m lý cña ®èi t­îng nh­ khi quan s¸t. V× vËy, cÇn thiÕt ph¶i vËn dông tæng hîp c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu kh¸c khi tiÕn hµnh thùc hiÖn nhiÖm vô nghiªn cøu víi ph­¬ng ph¸p nµy. 3. Tr¾c nghiÖm - test §©y lµ mét ph­¬ng ph¸p dïng ®Ó tr¾c ®¹c nh÷ng phÈm chÊt nh©n c¸ch cña chñ thÓ. Nã ®­îc coi lµ ph­¬ng ph¸p ®Æc thï dïng ®Ó ®o ®¹c chØ sè IQ cña con ng­êi. Test ®­îc coi lµ mét phÐp thö, dïng ®Ó “®o l­êng” nh÷ng biÓu hiÖn t©m lý khi ®· chuÈn hãa th­íc ®o theo c¸c th«ng sè, chØ sè kh¸ch quan trªn mét sè ®èi t­îng nghiªn cøu. B»ng c¸ch tæ chøc cho ®èi t­îng nghiªn cøu thùc hiÖn viÖc tr¶ tr¶ lêi hÖ thèng c¸c c©u hái, bµi tËp t×nh huèng hoÆc gi¶i c¸c bµi to¸n x¸c ®Þnh mµ chóng ta cã thÓ tr¾c ®¹c ®­îc n¨ng lùc trÝ tuÖ cña hä. Qua ph©n tÝch néi dung cña c¸c c©u tr¶ lêi, ta cã thÓ l­îng hãa, ®o l­êng ®­îc c¸c møc ®é cña kh¶ n¨ng, n¨ng lùc trÝ tuÖ còng nh­ c¸c thuéc tÝnh nh©n c¸ch cña ®èi t­îng nghiªn cøu. Test mang tÝnh kh¸ch quan, tÝnh sai biÖt, tÝnh øng nghiÖm vµ tÝnh thô©n lîi qua v¨n b¶n test, b¶ng quy chuÈn, h­íng dÉn c¸ch lµm, c¸ch ®¸nh gi¸. Tr¾c nghiÖm ®­îc dïng ®Ó kiÓm tra vµ x¸c ®Þnh møc ®é, tr×nh ®é ph¸t triÓn t©m lý. Cã test dïng ®Ó do chØ sè IQ, EQ v.v... th«ng qua vµi chôc ngµn v¨n b¶n test. Ph­¬ng ph¸p nµy dïng rÊt tiÖn lîi, dÔ lµm, cã tÝnh hiÖu qu¶ khi ®o ®¹c c¸c chØ sè ph¸t triÓn t©m lý cña tõng ng­êi vµ nhãm ng­êi. Tuy vËy, viÖc x©y dùng ®­îc hÖ thèng c¸c bµi to¸n, c©u hái quy chuÈn theo c¸c item trong tr¾c nghiÖm sÏ kh«ng ®¬n gi¶n. Nã ®ßi hái ë nhµ nghiªn cøu ph¶i cã ®­îc tr×nh ®é, kh¶ n¨ng chuyªn m«n vµ n¨ng lùc khoa häc nhÊt ®Þnh. 4. §iÒu tra AnkÐt lµ ph­¬ng ph¸p dïng hÖ thèng c¸c c©u hái ®· ®­îc chuÈn hãa nh»m thu thËp ®Ó xin ý kiÕn sè ®«ng vÒ mét vÊn ®Ò nµo ®ã. §èi t­îng ®­îc hái cã thÓ tr¶ lêi b»ng viÕt hoÆc nãi ®Ó nhµ nghiªn cøu tiÕn hµnh ghi l¹i. Ph­¬ng ph¸p nµy cho phÐp ta cã thÓ nghiªn cøu trªn mét sè l­îng lín ®èi t­îng trong mét thêi gian ng¾n. B»ng c¸ch l­îng hãa néi dung vÊn ®Ò cÇn t×m hiÓu trªn mét sè l­îng lín c¸c ®èi t­îng nghiªn cøu nªn ph­¬ng ph¸p nµy cßn ®­îc dïng phæ biÕn trong c¸c c«ng tr×nh cña khoa häc x· héi. C©u hái ®­îc dïng trong ®iÒu tra lµ rÊt phong phó vµ ®a d¹ng. §Ó thu thËp ®­îc cø liÖu chÝnh x¸c tõ phÝa ®èi t­îng nghiªn cøu, c¸c ®iÒu tra viªn cÇn ph¶i biÕt c¸ch chuÈn bÞ chu ®¸o néi dung cña c©u hái, phæ biÕn, h­íng dÉn c¸ch tr¶ lêi, cho lµm thö råi míi lµm thËt. Trong khi nghiªn cøu, chóng ta cÇn ph¶i ®¶m b¶o tÝnh kh¸ch quan, tr¸nh chñ quan. Nhµ nghiªn cøu ph¶i l­u t©m x©y dùng hÖ thèng c©u hái cho khoa häc, biÕt thùc hiÖn thao t¸c thµnh thôc trong kü thuËt ®iÒu tra vµ cã biÖn ph¸p läc nhiÔu. 5. §µm tho¹i §µm tho¹i ®­îc hiÓu lµ ph­¬ng ph¸p dïng trao ®æi ®Ó t×m hiÓu ®Æc ®iÓm t©m lý ®èi t­îng th«ng qua kü thuËt hái vµ ph©n tÝch sù tr¶ lêi dùa trªn viÖc ®­a ra c¸c c©u hái cho ®èi t­îng nghiªn cøu. C¨n cø vµo néi dung tr¶ lêi, chóng ta sÏ thu thËp ®­îc nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt vÒ nã. Khi ®µm tho¹i, ta dïng c©u hái mét c¸ch kh«n khÐo ®Ó gîi cho ®èi ph­¬ng tù nãi ra nh÷ng ®iÒu mµ m×nh muèn ®¹t tíi môc ®Ých th«ng qua mét hÖ thèng biÖn ph¸p vµ theo mét kÕ ho¹ch nhÊt ®Þnh. CÇn biÕt c¸ch kÕt hîp khÐo lÐo sù ®µm tho¹i víi quan s¸t vµ cã biÖn ph¸p läc nhiÔu khi tiÕn hµnh nghiªn cøu. Cã thÓ cã h×nh thøc ®µm tho¹i trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp. Tr­íc khi tiÕn hµnh ®µm tho¹i, chóng ta ph¶i x¸c ®Þnh râ môc ®Ých, yªu cÇu, néi dung cña vÊn ®Ò mµ m×nh cÇn t×m hiÓu qua hÖ thèng c©u hái. Cã kÕ ho¹ch cho ®èi tho¹i ®Ó chñ ®éng “l¸i”, biÕt h­íng h­íng qu¸ tr×nh trao ®æi víi nhau cho hîp víi chñ ®Ò cÇn nghiªn cøu ë ®èi t­îng. Trong khi ®µm tho¹i, nhµ nghiªn cøuph¶i t¹o ra ®­îc bÇu kh«ng khÝ t©m lý vui vÎ, th©n thiÖn, cëi më, tr¸nh t¹o ra ¸p lùc hay rµo c¶n t©m lý trong qu¸ tr×nh trao ®æi. 6. Thùc nghiÖm Thùc nghiÖm lµ ph­¬ng ph¸p mµ chñ thÓ t¸c ®éng vµo ®èi t­îng mét c¸ch chñ ®éng trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®· ®­îc khèng chÕ ®Ó g©y ra ë nã nh÷ng biÓu hiÖn cÇn cho viÖc nghiªn cøu. Qua ph©n tÝch néi dung cña t¸c ®éng vµ tÝnh chÊt cña ph¶n øng t©m lý t­¬ng øng, nhµ nghiªn cøu sÏ x¸c ®Þnh ®­îc mèi quan hÖ nh©n qu¶, tÝnh quy luËt, c¬ cÊu, c¬ chÕ h×nh thµnh cña chóng. Nhµ nghiªn cøu cã thÓ thùc hiÖn nhiÒu lÇn viÖc ®o ®¹c, ®Þnh l­îng, ®Þnh tÝnh mét c¸ch kh¸ch quan vÒ c¸c biÓu hiÖn cña hiÖn t­îng nghiªn cøu. Ng­êi ta cã thÓ tiÕn hµnh c¸c thùc nghiÖm tù nhiªn hoÆc thùc nghiÖm trong phßng thÝ nghiÖm. Thùc nghiÖm h×nh thµnh lµ ph­¬ng ph¸p c¬ b¶n cña t©m lý häc. Trong thùc nghiÖm h×nh thµnh, nhµ nghiªn cøu võa thùc hiÖn c¸c t¸c ®éng h×nh thµnh võa nghiªn cøu c¸c biÓu hiÖn cña t©m lý, dùa trªn c¬ së ®ã, l¹i t¸c ®éng vµ nghiªn cøu tiÕp. 7. Nghiªn cøu tiÓu sö c¸ nh©n Qua ph©n tÝch tiÓu sö cña c¸ nh©n, nhµ nghiªn cøu sÏ nhËn ra ®­îc c¸c ®Æc ®iÓm t©m lý cña hä. Trªn c¬ së cña sù chÈn ®o¸n t©m lý, chóng ta cã thÓ x¸c ®Þnh râ chiÒu h­íng vËn ®éng, biÕn ®æi còng nh­ sÏ gi¶i thÝch, ph©n tÝch ®­îc sù ph¸t triÓn cña t©m lý c¸ nh©n cña hä trong t­¬ng lai. Trong t©m lý häc, ng­êi ta dïng nhiÒu ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu. Mçi ph­¬ng ph¸p ®Òu cã c¸c ®iÓm m¹nh vµ h¹n chÕ nhÊt ®Þnh. §Ó tiÕn hµnh nghiªn cøu mét c¸ch hîp lý vµ thu ®­îc kÕt qu¶, chóng ta ph¶i x¸c ®Þnh râ ®èi t­îng, lµm ®Ò c­¬ng, chuÈn bÞ, tiÕn hµnh nghiªn cøu b»ng sö dông tæng hîp c¸c ph­¬ng ph¸p, ph©n tÝch - xö lý sè liÖu ®Ó rót ra kÕt luËn, khuyÕn nghÞ cÇn thiÕt. d. C¸c ngµnh t©m lý häc T©m lý häc ®éng vËt nghiªn cøu vÒ quy luËt t©m lý cña ®éng vËt. T©m lý häc ®¹i c­¬ng cung cÊp nh÷ng c¬ së khoa häc cho t©m lý häc ng­êi nh­ c¸c ngµnh t©m lý häc x· héi còng nh­ t©m lý häc qu¶n lý, t©m lý häc ho¹t ®éng, t©m lý häc giao tiÕp vµ t©m lý häc nh©n c¸ch. T¹o ra nh÷ng tiÒn ®Ò t©m lý cho tõng mÆt ho¹t ®éng cña con ng­êi lµ tri thøc lý luËn cña c¸c ngµnh t©m lý häc cô thÓ nh­ t©m lý häc ph¸p lý, t©m lý häc qu©n sù, t©m lý häc thÓ thao, t©m lý häc y häc, t©m lý häc s­ ph¹m, t©m lý häc n«ng nghiÖp vv... C¸c ngµnh t©m lý häc mÉu gi¸o, t©m lý häc trÎ em vµ t©m lý häc thanh niªn ®· cung cÊp nh÷ng tiÒn ®Ò lý luËn lµm c¬ së, khoa häc cho ho¹t ®éng gi¸o dôc - ®µo t¹o con ng­êi ë c¸c løa tuæi kh¸c nhau theo môc tiªu x¸c ®Þnh. C¸c ngµnh t©m lý häc lao ®éng, t©m lý häc kü s­ vµ t©m lý häc s¸ng t¹o kü thuËt ®· gãp phÇn quan träng trong viÖc t¹o ra nh÷ng tiÒn ®Ò t©m lý thuËn lîi, ®¶m b¶o cho chñ thÓ biÕt c¸ch tiÕn hµnh cã hiÖu qu¶ c¸c qu¸ tr×nh lao ®éng kü thuËt. 3. Mét sè quan ®iÓm kh¸c nhau vÒ hiÖn t­îng t©m lý a. Quan niÖm duy t©m Tõ thêi cæ ®¹i cho ®Õn nay vÉn tån t¹i quan niÖm cho r»ng linh hån lµ lùc l­îng siªu nhiªn, bÊt diÖt do Th­îng ®Õ, Trêi, PhËt ban cho con ng­êi. Con ng­êi lu«n bÊt lùc tr­íc thÕ giíi linh hån thiªng liªng vµ huyÒn bÝ. Quan ®iÓm ®ã ®· lµm c¬ së cho c¸c phong tôc thê cóng linh hån cña c¸c t«n gi¸o. Cã c¸c quan niÖm th­êng thÊy trong d©n gian nh­ “Míi hay mu«n sù t¹i trêi…”, “Th«ng minh vèn s½n tÝnh trêi…”, “gäi hån”, v.v…Trong lÞch sö triÕt häc vµ t©m lý häc, chóng ta thÊy cã biÓu hiÖn cña t­ t­ëng t©m lý häc duy t©m. Ch¼ng h¹n, Khæng Tö (551- 479 tr­íc c«ng nguyªn) vµ c¸c häc trß cña «ng ®· cho r»ng sè phËn cña con ng­êi lµ do Trêi ®Þnh vµ kh«ng thÓ thay ®æi ®­îc c¸c thø h¹ng, ®¼ng cÊp “qu©n tö” vµ “tiÓu nh©n” trong x· héi…ë ph­¬ng T©y th× Platon (428-348 TCN) ®· cho r»ng “ý niÖm” lµ tuyÖt ®èi vµ vÜnh cöu. Chóng kh«ng thÓ chÕt ®i, kh«ng cã liªn quan vµ kh«ng bÞ phô thuéc vµo kh«ng gian. Linh hån chØ t¹m thêi bÞ giam h·m trong ngôc tèi cña th©n thÓ con ng­êi. Linh hån cã thÓ nhËp vµo thÓ x¸c ng­êi kh¸c…Ng­êi ta th­êng cho luËn ®iÓm cña lo¹i quan niÖm trªn lµ t­ t­ëng cña t©m lý häc duy t©m kh¸ch quan. Cã quan niÖm duy t©m kh¸c l¹i cho r»ng thÕ giíi t©m lý con ng­êi d­êng nh­ bÞ ®ãng kÝn trong mçi c¸ thÓ nh­ lµ b¶n chÊt vèn cã cña nã. Cã ng­êi ®· “Kh«n tõ trong trøng kh«n ra”. Cã ng­êi cßn cho r»ng “ý thøc”, “ý muèn” cña mçi con ng­êi lµ c¸i cã søc m¹nh quyÕt ®Þnh hoµn toµn ®èi víi ho¹t ®éng cña ng­êi Êy vµ nã kh«ng phô thuéc vµo ®iÒu kiÖn bªn ngoµi. Ngay c¶ ®· cã luËn ®iÓm cho r»ng thÕ giíi vËt chÊt quanh ta còng chØ lµ do “c¶m gi¸c” cña ta ®em l¹i, chø kh«ng h¼n nã ®· tån t¹i thËt… Ng­êi ta nãi quan niÖm nµy lµ t­ t­ëng cña chñ nghÜa duy t©m chñ quan. Cã t­ t­ëng duy t©m chñ quan vµ kh¸ch quan trong t©m lý häc. Quan niÖm cña t©m lý häc duy t©m cã néi dung sau: 1) B¶n chÊt cña thÕ giíi lµ tinh thÇn; 2) T©m lý, tinh thÇn lµ c¸i thø nhÊt - c¸i cã tr­íc cßn thùc t¹i lµ c¸i thø hai, cã sau; 3) Tinh thÇn, t©m lý cã t¸c dông quyÕt ®Þnh thùc t¹i. Chóng ®­îc tån t¹i kh«ng phô thuéc vµo ý thøc cña con ng­êi còng nh­ thùc t¹i mµ l¹i do c¸i gäi lµ trÝ tuÖ toµn cÇu, ý chÝ tèi cao quyÕt ®Þnh. §¹i diÖn næi tiÕng cña dßng t©m lý häc duy t©m lµ Platon (428 - 348 TCN) b. Quan niÖm duy vËt th« s¬ Ngay tõ thêi cæ ®¹i còng cã quan niÖm cho r»ng t©m lý, ý thøc cña con ng­êi còng lµ mét “chÊt dÞch” g× ®ã gièng nh­ mét d¹ng vËt chÊt ®Æc biÖt. DÐmocrite (460-370 TCN) ®· nªu ra quan niÖm cho r»ng t©m hån còng lµ do nh÷ng nguyªn tè, nguyªn tö t¹o thµnh nªn. Nã còng gièng nh­ n­íc, löa, kh«ng khÝ. V­¬ng Sung (27-104) ®· cho r»ng “khÝ” lµ c¬ së cña v¹n vËt, cña c¶ t©m tÝnh vµ khÝ chÊt con ng­êi. Sau nµy, ng­êi ta ®· t¸ch ra c¸i ý vµ khÝ. ý lµ t©m lý, ý chÝ cßn khÝ lµ thÓ löa. §¸ng quan t©m nhÊt ®èi víi chóng ta lµ t­ t­ëng trong cuèn s¸ch “Bµn vÒ t©m hån” cña Aritt«te (384-322 TCN). ¤ng ®· nªu ra nh÷ng hiÖn t­îng t©m lý cña con ng­êi mét c¸ch cô thÓ rÊt gÇn gòi cuéc sèng thùc. §ã lµ nh÷ng c¶m gi¸c kÌm víi xóc c¶m khi ta nh×n, nghe, sê, mã, nh÷ng ­íc muèn, ®am mª, suy nghÜ, t­ëng t­îng… cña con ng­êi. ¤ng cßn ph©n chia ®êi sèng t©m hån cña con ng­êi ra thµnh c¸c thø bËc nh­ t©m hån dinh d­ìng, t©m hån thô c¶m, t©m hån suy nghÜ. Cã thÓ ®©y lµ cuèn s¸ch t©m lý häc ®Çu tiªn, rÊt cã gi¸ trÞ. Tuy nhiªn, ë thêi ®ã, «ng ch­a thÓ ph©n tÝch ®­îc nh÷ng hiÖn t­îng t©m lý phøc t¹p, ch­a thÓ tr×nh bÇy râ vÒ nguån gèc, b¶n chÊt cña sù h×nh thµnh nªn c¸i t©m lý ë ng­êi. Quan niÖm t©m lý häc duy vËt th« s¬ ®­îc thÓ hiÖn ë nh÷ng luËn ®iÓm c¬ b¶n sau : 1) B¶n chÊt cña thÕ giíi lµ vËt chÊt; 2) VËt chÊt lµ c¸i thø nhÊt, cã tr­íc cßn tinh thÇn lµ c¸i thø hai, cã sau. Mäi ®èi t­îng, hiÖn t­îng cña thÓ giíi vËt chÊt ®Òu cã linh hån ; 3) VËt chÊt quyÕt ®Þnh tinh thÇn. VËt chÊt t¹o ra tinh thÇn vµ t©m lý theo mét c¬ chÕ ®¬n gi¶n gièng nh­ gan tiÕt ra mËt vËy. §¹i diÖn cho dßng t©m lý häc duy vËt th« s¬ lµ Aritt«te ( 348 - 322 TCN) vµ DÐmocrite (460- 370 TCN). Trong suèt tiÕn tr×nh lÞch sö triÕt häc, hai dßng t©m lý häc duy vËt vµ duy t©m ®· lu«n tån t¹i vµ cã nh÷ng quan ®iÓm ®èi nghÞch nhau. §Õn thÓ kû thø XVII ®· xuÊt hiÖn t­ t­ëng t©m lý häc nhÞ nguyªn luËn cña DÐscartes (1569 -1650). LuËn ®iÓm næi tiÕng cña «ng ta lµ : “T«i t­ duy tøc lµ t«i tån t¹i”. c. Quan ®iÓm S. Freud Häc thuyÕt t©m lý häc ph©n t©m do S. Freud (1859- 1939) - mét b¸c sÜ ng­êi ¸o dùng lªn. LuËn ®iÓm c¬ b¶n cña S.Freud lµ t¸ch c¸i t©m lý cña con ng­êi thµnh ra ba khèi nh­ c¸i nã, c¸i t«i vµ c¸i siªu t«i. C¸i nã bao gåm c¸c b¶n n¨ng v« thøc vÒ ¨n, uèng, t×nh dôc, tù vÖ. Trong ®ã, b¶n n¨ng t×nh dôc l¹i gi÷ vai trß trung t©m, quyÕt ®Þnh toµn bé ®êi sèng t©m lý vµ hµnh vi cña con ng­êi. C¸i nã tån t¹i theo nguyªn t¾c tho¶ m·n vµ ®ßi hái. C¸i t«i ®­îc hiÓu lµ con ng­êi th­êng ngµy, cã ý thøc, tån t¹i theo nguyªn t¾c hiÖn thùc. C¸i t«i cã ý thøc, theo S.Freud lµ c¸i t«i gi¶ hiÖu, c¸i t«i bÒ ngoµi cña c¸i nh©n lâi bªn trong lµ “c¸i nã”. C¸i siªu t«i - lµ c¸i siªu phµm, cã tÝnh chÊt lý t­ëng mµ con ng­êi kh«ng bao giê v­¬n tíi ®­îc vµ tån t¹i theo nguyªn t¾c kiÓm duyÖt, chÌn Ðp. Nh­ vËy, ph©n t©m häc ®· ®Ò cao qu¸ ®¸ng c¸i b¶n n¨ng v« thøc, dÉn ®Õn phñ nhËn c¶ ý thøc lÉn b¶n chÊt x· héi - lÞch sö cña t©m lý con ng­êi. Nã ®· ®ång nhÊt t©m lý cña con ng­êi víi t©m lý cña loµi vËt. Häc thuyÕt S. Freud ®­îc coi lµ c¬ së lý luËn cña cña chñ nghÜa hiÖn sinh - quan ®iÓm sinh vËt ho¸ t©m lý con ng­êi. Dßng ph¸i t©m lý häc ph©n t©m ®· ra ®êi ë cuèi thÕ kû XIX, ®Çu thÕ kû XX gãp phÇn tÊn c«ng vµo t­ t­ëng duy t©m chñ quan trong t©m lý häc. Nh­ng do nh÷ng quy ®Þnh cña lÞch sö, ë hä cã nh÷ng h¹n chÕ nhÊt ®Þnh khi thÓ hiÖn c¬ chÕ ho¸ sinh häc, sinh vËt ho¸ t©m linh con ng­êi, bá qua h¼n c¸i b¶n chÊt x· - héi lÞch sö vµ tÝnh chñ thÓ cña ®êi sèng t©m lý cña con ng­êi. Quan niÖm cña dßng t©m lý häc ph©n t©m ®­îc biÓu hiÖn mét c¸ch kh¸i qu¸t ë c¸c vÊn ®Ò sau: 1) B¶n n¨ng t×nh dôc (Libido) ®­îc coi lµ céi nguån cña toµn bé thÕ giíi tinh thÇn còng nh­ hµnh vi, quan hÖ vµ sù s¸ng t¹o nghÖ thuËt cña con ng­êi. 2) Nh©n c¸ch ®­îc hîp thµnh bëi ba khèi v« thøc (Inconscient), tiÒm thøc (PrÐconscient) vµ ý thøc (Conscience). Khèi v« thøc ®­îc coi lµ khèi cña c¸c b¶n n¨ng mµ b¶n n¨ng t×nh dôc ®­îc coi lµ quan träng nhÊt. C¸c b¶n n¨ng nµy cã t¸c dông ®¶m b¶o ®­îc n¨ng l­îng, tr­¬ng lùc cho mäi hµnh vi, quan hÖ còng nh­ ho¹t ®éng t©m lý cña con ng­êi. Khèi tiÒm thøc ®­îc coi lµ khèi qu¸ ®é mµ n¨ng l­îng tõ khèi b¶n n¨ng sÏ tho¸t ra tíi ®ã hoÆc bÞ ng¨n c¶n råi sÏ l¹i bÞ lao vµo khèi ý thøc. Khèi ý thøc chøa ®ùng nh÷ng néi dung th«ng tin cã gi¸ trÞ x· héi, mang tÝnh chuÈn mùc sÏ kh«ng cho phÐp ý t­ëng tõ khèi b¶n n¨ng qua ®­îc khèi tiÒm thøc ®Ó vµo m×nh. 3) ë trong ®êi sèng t©m lý con ng­êi sÏ lu«n lu«n tån t¹i c¶ ba yÕu tè c¬ b¶n nh­ c¸i Nã (It-Es), c¸i T«i (Le moi - Ego) vµ c¸i Siªu T«i (Le Surmoi - Superego). C¸i Nã ®­îc coi lµ con ng­êi trung tÝnh, con ng­êi b¶n n¨ng ®Ó tån t¹i theo nguyªn t¾c tho¶ m·n. C¸i T«i ®­îc coi lµ con ng­êi th­êng nhËt, tån t¹i theo nguyªn t¾c hiÖn thùc. C¸i Siªu T«i ®­îc coi lµ c¸i cã gi¸ trÞ siªu phµm mµ con ng­êi kh«ng bao giê v­¬n tíi vµ thùc hiÖn theo nguyªn t¾c chÌn Ðp, kiÓm duyÖt kh«ng cho c¸i b¶n n¨ng còng nh­ c¸i tiÒm thøc th©m nhËp vµo m×nh. V× vËy, con ng­êi sèng, ho¹t ®éng, quan hÖ sÏ kh«ng bao giê v­¬n tíi ®­îc c¸i siªu t«i mµ chØ quanh quÈn víi sù tho¶ m·n c¸i b¶n n¨ng hoÆc g¾ng søc theo c¸i hiÖn thùc cña ®êi th­êng. Muèn hiÓu ®­îc b¶n chÊt t©m lý cña con ng­êi b¶n n¨ng, con ng­êi hiÖn thùc ®ã, nhµ nghiªn cøu sÏ ph¶i thùc hiÖn nh÷ng t¸c ®éng ph©n tÝch t©m lý ®èi víi c¸c b¶n n¨ng t×nh dôc (Libido) còng nh­ c¸c mÆc c¶m mµ ®Æc biÖt lµ mÆc c¶m Oedipe vµ mÆc c¶m Cain (Caine). §¹i diÖn næi tiÕng cña dßng t©m lý häc ph©n t©m lµ S.Freud (1856-1939). Quan ®iÓm cña t©m lý häc ph©n t©m ®· g©y ra nhiÒu sù tranh c·i vµ ®· cã ¶nh h­ëng nhÊt ®Þnh ®Õn v¨n häc - nghÖ thuËt vµ t©m bÖnh häc. d. T©m lý häc hµnh vi T­ t­ëng hµnh vi lµ mét tr­êng ph¸i cña t©m lý häc MÜ do E. Thorndike, J. Watson vµ B. Skinner s¸ng lËp. ChÝnh J. Watson ®· cho r»ng c¸c nhµ t©m lý häc kh«ng tiÕn hµnh m« t¶, gi¶ng gi¶i c¸c tr¹ng th¸i cña ý thøc mµ chØ nghiªn cøu hµnh vi cña c¬ thÓ. ë con ng­êi còng nh­ ®éng vËt, hµnh vi ®­îc hiÓu lµ tæng sè c¸c cö ®éng bªn ngoµi, nÈy sinh trong c¬ thÓ nh»m ®¸p l¹i mét kÝch thÝch nµo ®ã. Toµn bé néi dung t©m lý cña hµnh vi, ph¶n øng cña con ng­êi vµ ®éng vËt ®­îc ph¶n ¸nh b»ng c«ng thøc: S – R. Trong ®ã, S lµ kÝch thÝch - Stimulus vµ R lµ ph¶n øng Reaction. Víi c«ng thøc trªn, J. Wats¬n ®· nªu lªn mét quan ®iÓm tiÕn bé trong t©m lý häc. ¤ng ®· coi hµnh vi lµ do ngo¹i c¶nh quyÕt ®Þnh vµ nã cã thÓ quan s¸t, nghiªn cøu ®­îc mét c¸ch kh¸ch quan. Tõ ®ã, ng­êi ta cã thÓ ®iÒu khiÓn hµnh vi mét c¸ch “thö sai”. Nh­ng hä ®· cã quan niÖm mét c¸ch c¬ häc, m¸y mãc vÒ hµnh vi, ®em ®¸nh ®ång ho¹t ®éng cña con ng­êi víi hµnh vi cña con vËt. D­íi con m¾t cña hä, hµnh vi chØ cßn lµ nh÷ng ph¶n øng m¸y mãc nh»m ®¸p l¹i c¸c kÝch thÝch, gióp cho c¬ thÓ biÕt c¸ch thÝch nghi víi m«i tr­êng xung quanh. Quan niÖm cña chñ nghÜa hµnh vi ®· ®ång nhÊt ph¶n øng cña c¬ thÓ víi néi dung t©m lý bªn trong cña nã, lµm mÊt ®i tÝnh chñ thÓ, tÝnh x· héi cña t©m lý con ng­êi. Theo hä, con ng­êi chØ tiÕn hµnh thùc hiÖn nh÷ng hµnh vi, ph¶n øng trong thÕ giíi mét c¸ch c¬ häc, m¸y mãc. §©y lµ quan ®iÓm tù nhiªn chñ nghÜa, phi lÞch sö vµ thùc dông. VÒ sau nµy c¸c ®¹i biÓu cña chñ nghÜa hµnh vi míi nh­ T«nmen, Hul¬, Skinner vv… cã ®­a bæ xung vµo c«ng thøc S - R nh÷ng “biÕn sè trung gian” ®­îc bao gåm mét sè yÕu tè nh­ nhu cÇu, tr¹ng th¸i chê ®ãn, kinh nghiÖm sèng cña con ng­êi hoÆc hµnh vi thao t¸c- opÐranto nh»m ®¸p l¹i c¸c kÝch thÝch cã lîi cho c¬ thÓ. VÒ c¬ b¶n, chñ nghÜa hµnh vi míi vÉn mang tÝnh m¸y mãc, thùc dông theo t­ t­ëng hµnh vi cæ ®iÓn cña J.Wats¬n. T©m lý häc hµnh vi - Behavior lµ mét tr­êng ph¸i cña t©m lý häc Mü víi c¸c ®¹i biÓu næi tiÕng nh­ J.Watson, E.Thorndike, B.Skinner. T­ t­ëng chung cña dßng t©m lý häc hµnh vi cã thÓ ®­îc nªu ra ë nh÷ng ý c¬ b¶n nh­ sau: 1) Nhµ t©m lý häc hµnh vi kh«ng m« t¶ hay gi¶i thÝch c¸c tr¹ng th¸i cña ý thøc mµ tiÕn hµnh nghiªn cøu t©m lý qua quan s¸t trùc tiÕp c¸c biÓu hiÖn hµnh vi cña chñ thÓ. Hµnh vi ®­îc hiÓu lµ tæng sè c¸c cö ®éng bªn ngoµi cña c¬ thÓ n¶y sinh nh»m ®¸p l¹i c¸c kÝch thÝch nhÊt ®Þnh theo c«ng thøc S - R. C¸c cö ®éng nµy ®­îc thùc hiÖn nh»m gióp cho c¬ thÓ thÝch øng víi m«i tr­êng xung quanh. 2) Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn mçi mét hµnh vi, nhê cã c¸i gäi lµ ®iÒu kiÖn ho¸ mµ c¬ thÓ sÏ tiÕp thu ®­îc nh÷ng kinh nghiÖm sèng cÇn thiÕt theo ph­¬ng thøc thö - sai. §iÒu nµy cã ý nghÜa lý luËn ®èi víi viÖc x©y dùng c¸c ®iÒu kiÖn cho c¸c t¸c ®éng s­ ph¹m. 3) Nh÷ng ph¸t kiÕn vÒ c¬ chÕ t©m lý vµ cÊu tróc cña sù lÜnh héi còng nh­ vai trß, vÞ trÝ cña kÝch thÝch, ph¶n øng trong c«ng thøc S - R cña häc thuyÕt t©m lý häc hµnh vi ®· gãp phÇn x©y dùng t©m lý häc trë thµnh mét ngµnh khoa häc kh¸ch quan. Nh÷ng luËn ®iÓm cña t©m lý häc hµnh vi cã tÝnh chÊt sinh vËt ho¸ con ng­êi, kh«ng thÊy ®­îc b¶n chÊt x· héi cña nh©n c¸ch. 4. Quan ®iÓm MacxÝt vÒ hiÖn t­îng t©m lý a. B¶n chÊt cña hiÖn t­îng t©m lý Quan ®iÓm t©m lý häc macxÝt cho r»ng t©m lý, ý thøc cña con ng­êi lµ sù ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan bëi n·o. Nã ®­îc coi lµ h×nh ¶nh chñ quan vÒ thÕ giíi kh¸ch quan. T©m lý ng­êi lµ kinh nghiÖm x· héi - lÞch sö loµi ng­êi ®· ®­îc chuyÓn vµo thµnh c¸i riªng cña tõng c¸ nh©n. VËy, nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Ó cã t©m lý lµ g×? Sau ®©y chóng ta sÏ t×m nh÷ng néi dung hiÓu vÒ chóng. Tr­íc hÕt, con ng­êi sèng ph¶i tån t¹i tr­íc mét hiÖn thùc kh¸ch quan, cã quan hÖ víi m«i tr­êng sèng x· héi vµ tù nhiªn nhÊt ®Þnh. Nã bao gåm hoµn c¶nh thiªn nhiªn, thÕ giíi vËt chÊt do loµi ng­êi t¹o ra, c¸c quan hÖ x· héi cña nh÷ng con ng­êi ®ang sèng, c¸c gi¸ trÞ tinh thÇn cña nh÷ng thÕ hÖ ng­êi ®i tr­íc ®· ®­îc vËt chÊt hãa vµ chÝnh c¶ b¶n th©n m×nh… §ã chÝnh lµ thÕ giíi ®èi t­îng mµ con ng­êi ®Þnh h­íng ho¹t ®éng t©m lý vµo ®Ó ph¶n ¸nh. Do vËy, hiÖn thùc kh¸ch quan võa lµ nguån gèc võa lµ néi dung t©m lý cña chñ thÓ. Nh­ng b¶n th©n hiÖn thùc kh¸ch quan ®· kh«ng ®­îc tù ®éng chuyÓn vµo ®Çu ãc mäi ng­êi mét c¸ch m¸y mãc, rËp khu«n vµ ®ång lo¹t nh­ nhau. C¸i g× ®· ®­îc chuyÓn vµo vµ néi dung cña sù chuyÓn ra sao cßn bÞ phô thuéc vµo thuéc tÝnh cña c¬ quan ph¶n ¸nh còng nh­ tÝnh chÊt cña ho¹t ®éng vµ quan hÖ cña mçi chñ thÓ n÷a. Muèn ph¶n ¸nh ®­îc hiÖn thùc kh¸ch quan, ë con ng­êi ph¶i cã c¸c gi¸c quan, hÖ thÇn kinh, n·o ph¸t triÓn ®Õn mét tr×nh ®é cã thÓ thùc hiÖn tèt chøc n¨ng ®Þnh h­íng t©m lý. Ph¶n ¸nh t©m lý cao h¬n c¸c d¹ng ph¶n ¸nh kh¸c v× n·o ®­îc coi lµ khÝ quan ph¶n ¸nh - mét d¹ng vËt chÊt cã tr×nh ®é ph¸t triÓn cao, tæ chøc tinh vi nhÊt. Do n·o ng­êi ®­îc ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn nªn nã kh«ng chØ thùc hiÖn c¸c ph¶n ¸nh d­íi d¹ng c¶m gi¸c, biÓu t­îng mµ cßn ®¹t ®Õn tr×nh ®é ý thøc, tù ý thøc. NÕu ng­êi nµo cã n·o vµ c¸c gi¸c quan kh«ng b×nh th­êng th× hä kh«ng thÓ ph¶n ¸nh ®­îc thÕ giíi. Khi ë mét ng­êi b×nh th­êng bÞ th­¬ng tæn n·o th× nã còng sÏ lµm rèi lo¹n tÊt c¶ chøc n¨ng t©m lý. Nh­ vËy, chÝnh c¬ chÕ sinh lý - thÇn kinh cña c¸c gi¸c quan, hÖ thÇn kinh vµ n·o sÏ lµ c¬ së vËt chÊt cña t©m lý. Vá n·o lµ c¬ quan cã chøc n¨ng ph¶n ¸nh, “chÕ biÕn”, gi÷ g×n, sö dông vèn t©m lý cña con ng­êi. Nh­ng b¶n th©n n·o kh«ng tù s¶n sinh ra t©m lý gièng nh­ “gan tiÕt ra mËt vËy” §iÒu kiÖn tiªn quyÕt ®Ó cã t©m lý l¹i chÝnh lµ b¶n th©n chñ thÓ ph¶i thùc hiÖn ho¹t ®éng ph¶n ¸nh còng nh­ c¸c qu¸ tr×nh giao tiÕp mét c¸ch tÝch cùc. Tøc lµ muèn cã t©m lý ph¶i cã sù tån t¹i cña c¸c mèi quan hÖ, sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a chñ thÓ víi ®èi t­îng - kh¸ch thÓ còng nh­ qu¸ tr×nh ph¶n ¸nh nh÷ng thuéc tÝnh cña nã nh»m ®¸p øng ®­îc nh÷ng nhu cÇu cña chñ thÓ vµ cña x· héi. §ång thêi, c¸i ®ã còng chÝnh lµ ®éng lùc cña ho¹t ®éng t©m lý. Do nh÷ng tiÒn ®Ò vËt chÊt cã kh¸c nhau vµ nhÊt lµ møc ®é cña tÝnh tÝch cùc ho¹t ®éng còng nh­ quan hÖ khi nh»m vµo nh÷ng ®èi t­îng kh¸c nhau nªn néi dung t©m lý cña mçi ng­êi sÏ kh«ng gièng nhau. Ngay c¶ ë nh÷ng trÎ sinh ®«i cïng trøng, khi ë cïng mét ®iÒu kiÖn sèng, hoµn c¶nh, m«i tr­êng mµ chóng tiÕn hµnh nh÷ng qu¸ tr×nh ho¹t ®éng, giao tiÕp kh¸c nhau còng sÏ cã nh÷ng biÓu hiÖn t©m lý kh¸c nhau. Nh÷ng ®iÒu kiÖn nªu trªn ®· gióp cho chóng ta cã c¬ së ®Ó suy nghÜ mµ t×m thÊy ch×a khãa më ra nguån gèc, néi dung cña “c¸i t©m lý” còng nh­ cã thÓ x©y dùng nªn néi dung ®èi t­îng - hiÖn thùc kh¸ch quan vµ tæ chøc häat ®éng lÜnh héi- ph¶n ¸nh tÝch cùc ë ng­êi häc nh»m lµm h×nh thµnh nªn c¸i t©m lý ®óng ®¾n ë hä. C¸i ®ã chÝnh lµ môc tiªu ho¹t ®éng gi¸o dôc - ®µo t¹o.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docnhung van de chung cua tam ly hoc.doc
Tài liệu liên quan