Nguyên nhân ung thư

Ngày nay người ta biết rõ ung thư không phải do một nguyên nhân gây ra. Tùy theo mỗi loại ung thư mà có những nguyên nhân riêng biệt. Một tác nhân sinh ung thư có thể gây ra một số loại ung thư và ngược lại một loại ung thư có thể do một số tác nhân khác nhau. Có nhiều yếu tố liên quan đến sinh bệnh ung thư trong đó có 3 nhóm tác nhân chính gây ung thư: vật lý, hoá học và sinh học.

pdf11 trang | Chia sẻ: tlsuongmuoi | Ngày: 18/07/2013 | Lượt xem: 1659 | Lượt tải: 1download
Bạn đang xem nội dung tài liệu Nguyên nhân ung thư, để tải tài liệu về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 Bµi 5: nguyªn nh©n ung th− Môc tiªu häc tËp 1. Tr×nh bµy ®−îc c¸c yÕu tè vËt lý g©y ung th− 2. Tr×nh bµy ®−îc c¸c t¸c nh©n ho¸ häc g©y ung th− 3. Tr×nh bµy ®−îc c¸c t¸c nh©n sinh häc g©y ung th− Néi dung Ngµy nay ng−êi ta biÕt râ ung th− kh«ng ph¶i do mét nguyªn nh©n g©y ra. Tïy theo mçi lo¹i ung th− mµ cã nh÷ng nguyªn nh©n riªng biÖt. Mét t¸c nh©n sinh ung th− cã thÓ g©y ra mét sè lo¹i ung th− vµ ng−îc l¹i mét lo¹i ung th− cã thÓ do mét sè t¸c nh©n kh¸c nhau. Cã nhiÒu yÕu tè liªn quan ®Õn sinh bÖnh ung th− trong ®ã cã 3 nhãm t¸c nh©n chÝnh g©y ung th−: vËt lý, ho¸ häc vµ sinh häc. 1. T¸c nh©n vËt lý 1.1. Bøc x¹ ion hãa Bøc x¹ ion hãa chÝnh lµ nguån tia phãng x¹ ph¸t ra tõ c¸c chÊt phãng x¹ tù nhiªn hoÆc tõ nguån x¹ nh©n t¹o ®−îc dïng trong khoa häc vµ y häc cã kh¶ n¨ng ion hãa vËt chÊt khi bÞ chiÕu x¹. Ng−êi ta biÕt r»ng cã nhiÒu c¬ quan xuÊt hiÖn ung th− sau khi bÞ chiÕu x¹ nh−ng lo¹i nguyªn nh©n nµy chØ chiÕm 2 ®Õn 3% trong sè c¸c tr−êng hîp ung th−, chñ yÕu lµ ung th− tuyÕn gi¸p, ung th− phæi vµ ung th− b¹ch cÇu. Tõ thÕ kû 16, ng−êi ta thÊy nhiÒu c«ng nh©n má ë Joachimstal (TiÖp Kh¾c) vµ ë Schneeberg (§øc) m¾c mét lo¹i bÖnh phæi vµ chÕt. VÒ sau cho thÊy ®ã chÝnh lµ ung th− phæi do chÊt phãng x¹ trong quÆng ®en cã chøa uranium. §iÒu nµy cßn ®−îc ghi nhËn qua tû lÖ m¾c ung th− phæi kh¸ cao ë c¸c c«ng nh©n khai má uranium gi÷a thÕ kû 20. NhiÒu nhµ X quang ®Çu tiªn cña thÕ giíi ®] kh«ng biÕt t¸c h¹i to lín cña tia X ®èi víi c¬ thÓ. Hä ®] kh«ng biÕt tù b¶o vÖ vµ nhiÒu ng−êi trong sè hä m¾c ung th− da vµ bÖnh b¹ch cÇu cÊp. Ung th− b¹ch cÇu cÊp cã tû lÖ kh¸ cao ë nh÷ng ng−êi sèng sãt sau vô th¶ bom nguyªn tö cña Mü ë 2 thµnh phè Nagasaki vµ Hiroshima n¨m 1945. GÇn ®©y ng−êi ta ®] ghi nhËn kho¶ng 200 thiÕu niªn bÞ ung th− tuyÕn gi¸p vµ Leucemie sau vô næ ë nhµ m¸y ®iÖn nguyªn tö Chernobyl. T¸c ®éng cña tia phãng x¹ g©y ung th− ë ng−êi phô thuéc 3 yÕu tè: - Tuæi tiÕp xóc cµng nhá cµng nguy hiÓm (nhÊt lµ bµo thai). ViÖc sö dông siªu ©m chÈn ®o¸n c¸c bÖnh thai nhi thay cho X quang lµ tiÕn bé rÊt lín. - Mèi liªn hÖ liÒu - ®¸p øng. - C¬ quan bÞ chiÕu x¹: C¸c c¬ quan nh− tuyÕn gi¸p, tñy x−¬ng rÊt nh¹y c¶m víi tia x¹. 1.2. Bøc x¹ cùc tÝm Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 Tia cùc tÝm cã trong ¸nh s¸ng mÆt trêi. Cµng gÇn xÝch ®¹o tia cùc tÝm cµng m¹nh. T¸c nh©n nµy chñ yÕu g©y ra ung th− ë da. Nh÷ng ng−êi lµm viÖc ngoµi trêi nh− n«ng d©n vµ thî x©y dùng, c«ng nh©n lµm ®−êng cã tû lÖ ung th− tÕ bµo ®¸y vµ tÕ bµo v¶y ë vïng da hë (®Çu, cæ, g¸y) cao h¬n ng−êi lµm viÖc trong nhµ. §èi víi nh÷ng ng−êi da tr¾ng sèng ë vïng nhiÖt ®íi, tû lÖ ung th− h¾c tè cao h¬n h¼n ng−êi da mµu. CÇn ph¶i l−u ý trµo l−u t¾m n¾ng th¸i qu¸ ë ng−êi da tr¾ng chÞu ¶nh h−ëng nhiÒu cu¶ tia cùc tÝm. TrÎ em còng kh«ng nªn tiÕp xóc nhiÒu víi tia cùc tÝm. 2. Thuèc l¸ Thuèc l¸ lµ nguyªn nh©n cña kho¶ng 90% ung th− phÕ qu¶n. TÝnh chung thuèc l¸ g©y ra kho¶ng 30% trong sè c¸c tr−êng hîp ung th− chñ yÕu lµ ung th− phÕ qu¶n vµ mét sè ung th− vïng mòi häng, ung th− tôy, ung th− ®−êng tiÕt niÖu. Trong khãi thuèc l¸ chøa rÊt nhiÒu chÊt Hydrocarbon th¬m. Trong ®ã ph¶i kÓ ®Õn chÊt 3 - 4 Benzopyren lµ chÊt g©y ung th− trªn thùc nghiÖm. Qua thèng kª cho thÊy ng−êi hót thuèc l¸ cã nguy c¬ m¾c ung th− phÕ qu¶n gÊp 10 lÇn ng−êi kh«ng hót. NÕu nghiÖn nÆng trªn 20 ®iÕu/1 ngµy cã tõ 15 ®Õn 20 lÇn nguy c¬ cao h¬n ng−êi kh«ng hót. Hót thuèc ë tuæi cµng trÎ cµng cã nguy c¬ cao. Hót thuèc l¸ n©u cã nguy c¬ cao h¬n thuèc l¸ vµng. ë ViÖt Nam, hót thuèc lµo, ¨n trÇu thuèc còng cã nguy c¬ cao h¬n, kÓ c¶ ung th− khoang miÖng. §èi víi ng−êi ®ang nghiÖn mµ bá hót thuèc còng gi¶m ®−îc nguy c¬. Tuy nhiªn cßn l©u n÷a míi gi¶m ®−îc sè ng−êi hót thuèc vµ ngµy nay sè trÎ em tËp hót thuèc kh¸ cao, nhÊt lµ ë tuæi häc ®−êng. Phô n÷ hót thuèc, ®Æc biÖt lµ phô n÷ Ch©u ¢u hót nhiÒu vµ nghiÖn nh− nam giíi. Tû lÖ sè ng−êi hót thuèc cao phÇn nµo gi¶i thÝch tû lÖ ung th− phæi vµ ung th− tôy t¨ng cao. Víi nh÷ng ng−êi kh«ng hót thuèc mµ sèng trong mét kho¶ng kh«ng gian hÑp víi ng−êi hót thuèc khãi thuèc còng cã nguy c¬ ung th−. §−îc gäi lµ hót thuèc thô ®éng. §iÒu l−u ý ®Æc biÖt lµ trÎ em nhiÔm khãi thuèc l¸ rÊt nguy h¹i. MÆc dï biÕt râ t¸c h¹i sinh ung th− cña thuèc l¸ nh−ng viÖc xãa bá thuèc l¸, gi¶m s¶n xuÊt vµ bu«n b¸n thuèc l¸ lµ vÊn ®Ò khã kh¨n. Nguyªn nh©n chÝnh lµ vÊn ®Ò lîi nhuËn. Thùc sù ®©y lµ vÊn ®Ò mµ x] héi mµ c¸c quèc gia cÇn quan t©m. 3. Dinh d−ìng - Dinh d−ìng ®ãng vai trß kho¶ng 35 % trong c¸c nguyªn nh©n g©y bÖnh ung th−. NhiÒu bÖnh ung th− cã liªn quan ®Õn dinh d−ìng nh− ung th− thùc qu¶n, ung th− d¹ dµy, ung th− gan, ung th− ®¹i trùc trµng, ung th− vßm mòi häng, ung th− vó, ung th− néi tiÕt... Mèi liªn quan gi÷a dinh d−ìng víi ung th− ®−îc thÓ hiÖn ë hai khÝa c¹nh chÝnh: tr−íc hÕt lµ sù cã mÆt cña c¸c chÊt g©y ung th− cã trong c¸c thùc phÈm, thøc ¨n, vÊn ®Ò thø hai cã liªn quan ®Õn sinh bÖnh häc ung th− lµ sù hiÖn diÖn cña c¸c chÊt ®ãng vai trß lµm gi¶m nguy c¬ sinh ung th− (Vitamin, chÊt x¬...) ®ång thêi sù mÊt c©n ®èi trong khÈu phÇn ¨n còng lµ mét nguyªn nh©n sinh bÖnh. - C¸c chÊt g©y ung th− chøa trong thùc phÈm, thøc ¨n: + Nitrosamin vµ c¸c hîp chÊt N-Nitroso kh¸c, lµ nh÷ng chÊt g©y ung th− thùc nghiÖm trªn ®éng vËt. Nh÷ng chÊt nµy th−êng cã mÆt trong thùc phÈm víi mét l−îng nhá. C¸c chÊt Nitrit vµ Nitrat th−êng cã tù nhiªn trong c¸c chÊt b¶o qu¶n thÞt, c¸ vµ c¸c thùc Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 phÈm chÕ biÕn. Tiªu thô nhiÒu thøc ¨n cã chøa Nitrit, Nitrat cã thÓ g©y ra ung th− thùc qu¶n, d¹ dµy. Nh÷ng nghiªn cøu ®] chØ ra r»ng c¸c lo¹i thùc phÈm −íp muèi, hay ng©m muèi nh− c¸ muèi cã hµm l−îng Nitrosamin cao. C¸c n−íc khu vùc §«ng Nam ¸ th−êng tiªu thô lo¹i thùc phÈm nµy cã liªn quan ®Õn sinh bÖnh ung th− vßm mòi häng. C¸c nhµ khoa häc NhËt B¶n chØ ra viÖc tiªu thô n−íc m¾m, chøa mét hµm l−îng Nitrosamin cao, liªn quan ®Õn ung th− d¹ dµy. - Aflatoxin sinh ra tõ nÊm mèc Aspergillus flavus. §©y lµ mét chÊt g©y ra bÖnh ung th− gan, bÖnh phæ biÕn ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi. Lo¹i nÊm mèc nµy th−êng cã c¸c ngò cèc bÞ mèc nhÊt lµ l¹c mèc. - Sö dông mét sè phÈm nhuém thùc phÈm, cã thÓ g©y ra ung th−, nh− chÊt Paradimethyl Amino Benzen dïng ®Ó nhuém b¬ thµnh “b¬ vµng” cã kh¶ n¨ng g©y ung th− gan. T¹i c¸c n−íc nµy sö dông c¸c phÈm nhuém thøc ¨n còng nh− c¸c chÊt phô gia ®−îc kiÓm duyÖt rÊt nghiªm ngÆt ®Ó ®¶m b¶o an toµn thùc phÈm. C¸c thùc phÈm cã chøa c¸c d− l−îng, tµn tÝch cña c¸c thuèc trõ s©u, kh«ng chØ cã thÓ g©y ra ngé ®èc cÊp tÝnh mµ cßn cã kh¶ n¨ng g©y ung th−. - Mét sè c¸ch nÊu thøc ¨n vµ b¶o qu¶n thùc phÈm cã thÓ sÏ t¹o ra chÊt g©y ung th−. Nh÷ng thøc ¨n hun khãi cã thÓ bÞ nhiÔm Benzopyrene. ViÖc n−íng trùc tiÕp thÞt ë nhiÖt ®é cao cã thÓ sÏ t¹o ra mét sè s¶n phÈm cã kh¶ n¨ng g©y ®ét biÕn gen. - KhÈu phÇn b÷a ¨n ®ãng mét vai trß quan träng trong g©y bÖnh ung th− nh−ng ng−îc l¹i, cã thÓ l¹i lµm gi¶m nguy c¬ g©y ung th−. Cã mèi liªn quan gi÷a bÖnh ung th− ®¹i trùc trµng víi chÕ ®é ¨n nhiÒu mì, thÞt ®éng vËt. ChÕ ®é ¨n mì, thÞt g©y ung th− qua c¬ chÕ lµm tiÕt nhiÒu axÝt mËt, chÊt øc chÕ qu¸ tr×nh biÖt ho¸ cña c¸c tÕ bµo niªm m¹c ruét. - Trong hoa qu¶ vµ rau xanh chøa nhiÒu vitamin vµ chÊt x¬. C¸c chÊt x¬ lµm h¹n chÕ sinh ung th− do chÊt x¬ thóc ®Èy nhanh l−u th«ng èng tiªu ho¸ lµm gi¶m thêi gian tiÕp xóc cña c¸c chÊt g©y ung th− víi niªm m¹c ruét, mÆt kh¸c b¶n th©n chÊt x¬ cã thÓ g¾n vµ cè ®Þnh c¸c chÊt g©y ung th− ®Ó bµi tiÕt theo ph©n ra ngoµi c¬ thÓ. C¸c lo¹i vitamin A, C, E lµm gi¶m nguy c¬ ung th− biÓu m«, ung th− d¹ dµy, ung th− thùc qu¶n, ung th− phæi...th«ng qua qu¸ tr×nh chèng oxy ho¸, chèng g©y ®ét biÕn gen. 4. Nh÷ng yÕu tè nghÒ nghiÖp Khi lµm viÖc trong m«i tr−êng nghÒ nghiÖp con ng−êi tiÕp xóc víi c¶ bøc x¹ ion hãa vµ virut, nh−ng nh÷ng t¸c nh©n sinh ung th− quan träng nhÊt trong nghÒ nghiÖp chÝnh lµ c¸c hãa chÊt ®−îc sö dông. −íc tÝnh nhãm nguyªn nh©n nµy g©y ra kho¶ng tõ 2 ®Õn 8% sè ung th− tïy theo mçi khu vùc c«ng nghiÖp. Ngµy nay do c«ng nghiÖp hãa ph¸t triÓn m¹nh mÏ, ung th− nghÒ nghiÖp kh«ng chØ cã ë c¸c n−íc ®] ph¸t triÓn mµ cßn ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. C¸c ung th− do nghÒ nghiÖp th−êng x¶y ra ë c¸c c¬ quan tiÕp xóc trùc tiÕp nh− da vµ ®Æc biÖt lµ c¬ quan h« hÊp, ngoµi ra ph¶i kÓ ®Õn ung th− ë c¬ quan cã nhiÖm vô bµi tiÕt c¸c chÊt chuyÓn hãa cßn ho¹t tÝnh nh− ë ®−êng tiÕt niÖu. Ung th− nghÒ nghiÖp ®] ®−îc ®Ò cËp tõ l©u, vµo n¨m 1775, Percival Pott, b¸c sÜ ng−êi Anh ®] l−u ý c¸c tr−êng hîp ung th− biÓu m« da b×u ë ng−êi thî lµm nghÒ n¹o èng khãi hoÆc khi ë tuæi thiÕu niªn lµm nghÒ nµy. C¸c thî nµy th−êng mÆc mét lo¹i quÇn kiÓu b¶o hé lao ®éng cã c¸c chÊt bå hãng dÝnh bÕt ë quÇn lµ nguyªn nh©n sinh ra lo¹i ung th− trªn. Ngµy nay do x] héi ph¸t triÓn nªn nhiÒu ngµnh c«ng nghiÖp kh¸c cã liªn quan víi mét sè ung th− ch¼ng h¹n nh− sö dông asbestos cã nguy c¬ xuÊt hiÖn ung th− Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 mµng phæi do ng−êi thî hót bôi amian g©y x¬ hãa phæi lan táa vµ dµy mµng phæi. Sîi asbestos lµ nguyªn nh©n chÝnh g©y ung th− trung m« mµng phæi. Ung th− bµng quang còng lµ lo¹i ung th− hay gÆp trong nhãm nguyªn nh©n nghÒ nghiÖp. Cuèi thÕ kû 19 ng−êi ta ®] gÆp c¸c tr−êng hîp ung th− bµng quang ë nh÷ng ng−êi thî nhuém do tiÕp xóc víi anilin. Anilin cã lÉn t¹p chÊt chøa 4 - amindiphenye, vµ 2 - aphthylamin g©y ung th−. C¸c chÊt nµy ®−îc hÝt vµo qua ®−êng thë vµ th¶i qua ®−êng niÖu g©y ung th− bµng quang. ChÊt benzen cã thÓ g©y chøng suy tñy vµ trong sè ®ã cã 1 sè biÓu hiÖn bÖnh ung th− b¹ch cÇu tñy cÊp. Ngoµi ra nã cã thÓ g©y bÖnh ®a u tñy x−¬ng vµ u lympho ¸c tÝnh. Cßn nhiÒu lo¹i chÊt hãa häc nghÒ nghiÖp kh¸c cã nguy c¬ ung th−, ®Æc biÖt lµ c¸c nghÒ liªn quan víi c«ng nghiÖp hãa dÇu, khai th¸c dÇu do tiÕp xóc c¸c s¶n phÈm th« cña dÇu má hoÆc chÊt nhên cã chøa hydrocacbon th¬m. 5. Mét sè thuèc vµ néi tiÕt Ng−êi ta thÊy c¸c kiÓu hãa trÞ ung th− kh¸c nhau râ rµng ®] lµm t¨ng nguy c¬ bÖnh b¹ch cÇu ë nh÷ng bÖnh nh©n cßn sèng h¬n mét n¨m sau khi ®−îc chÈn ®o¸n (B¶ng 5). B¶ng 5: C¸c hãa chÊt cã ho¹t tÝnh sinh ung th− (IARC 1988) Ng−êi §éng vËt* Busulphan BCNU+ Chlorambucil CCNU& Cyclophosphamide Cisplatin Melphalan Dacarbazine Methyl - CCNU& Mitomycin C Treosulphan Nitrogen mustard Procarbazine HCL Thio - Tepa Adriamycin Uracil mustard * Ch−a chøng minh g©y ®−îc ung th− trªn ng−êi + 1.3 bis 2 - chlorethylnitrourea & 1 -(-2 - chloroethyl) -3-cyclohexyl-1-nitrosourea C¸c thuèc thuéc nhãm ankyl nh− melphalan, chlorambucil vµ cyclophosphamide cã liªn quan râ nhÊt mÆc dï sù sù dông th−êng xuyªn c¸c lo¹i thuèc hãa trÞ phèi hîp ®«i khi lµm ng−êi ta khã x¸c ®Þnh lo¹i thuèc nµo cã vai trß chÝnh. C¸c thuèc chèng ung th− quan träng kh¸c nh− adriamycin vµ cisplatin còng cã tÝnh sinh ung th− ë ®éng vËt thùc nghiÖm, nh−ng cho ®Õn nay vÉn kh«ng thÊy cã tÝnh sinh ung th− ë ng−êi. MÆc dï nguy c¬ bÖnh b¹ch cÇu t¨ng cao (B¶ng 6) sau khi ®iÒu trÞ mét sè ung th− chän läc nh−ng ng−êi ta vÉn so s¸nh ®iÒu nµy víi thuËn lîi ®iÒu trÞ hãa chÊt c¸c bÖnh nh− bÖnh b¹ch cÇu limph« ë trÎ em, bÖnh Hodgkin vµ ung th− tinh hoµn lo¹i tÕ bµo mÇm. Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 Tuy nhiªn, quan träng lµ sù quan t©m nguy c¬ m¾c bÖnh ¸c tÝnh thø hai khi ®¸nh gi¸ trong mét thêi gian dµi c¸c ph¸c ®å hãa trÞ ung th− vµ t×m kiÕm c¸c c¸ch ®iÒu trÞ xen kÏ lµm gi¶m mèi nguy c¬ nµy. VÊn ®Ò ¸p dông ®Æc biÖt cho c¸c bÖnh nh− lµ Hodgkin v× lo¹i bÖnh nµy cã tiªn l−îng rÊt tèt víi c¸ch ®iÒu trÞ hiÖn nay. B¶ng 6: RR bÞ bÖnh b¹ch cÇu kh«ng thuéc dßng limph«m (ALM) sau hãa trÞ liÖu (Kaldor, et al., 1990) VÞ trÝ/lo¹i ung th− nguyªn ph¸t RR D−îc phÈm dïng Buång trøng 100* Melphalan, cyclophosphamide Vó 24 Melphalan Phæi (tÕ bµo nhá) 130 NhiÒu lo¹i tiªu biÓu lµ chÊt alkylan Limph«m 65 NhiÒu lo¹i tiªu biÓu lµ chÊt alkylan §a u tñy 210 NhiÒu lo¹i tiªu biÓu lµ chÊt alkylan (* Nguy c¬ ph¸t triÓn AML ®èi víi phô n÷ bÞ ung th− buång trøng ®] ch÷a thµnh c«ng b»ng melphalan vµ cyclophosphamide lµ 100 lÇn cao h¬n 1 phô n÷ cïng tuæi trong céng ®ång. AML cã thÓ xuÊt hiÖn tõ 1-2 n¨m sau ®iÒu trÞ nh−ng ®Ønh cao lµ 5-7 n¨m sau ®ît ®iÒu trÞ ®Çu tiªn b»ng hãa chÊt.) C¸c ung th− phô kh¸c ®−îc b¸o c¸o ë nh÷ng bÖnh nh©n sèng sãt l©u dµi sau hãa trÞ ung th− nh− limph«m kh«ng Hodgkin sau bÖnh Hodgkin vµ ung th− phæi vµ bµng quang sau ®iÒu trÞ b»ng cyclophosphamide bÖnh limph«m kh«ng Hodgkin. C¸c lo¹i thuèc kh¸c g©y ung th− ë c¸c bÖnh nh©n ®−îc ®iÒu trÞ lµ c¸c hçn hîp gi¶m ®au chøa phenacetin, chóng lµm t¨ng nguy c¬ ung th− thËn vµ ung th− biÓu m« ®−êng niÖu kh¸c; thuèc øc chÕ miÔn dÞch azaathioprien g©y c¸c u da, limph«m kh«ng Hodgkin vµ c¸c bÖnh ¸c tÝnh hiÕm gÆp kh¸c; vµ sù phèi hîp 8 - methoxypsoralen vµ tia cùc tÝm lo¹i A cã thÓ g©y ung th− da sau khi dïng ®Ó ®iÒu trÞ c¸c rèi lo¹n ë da nh− bÖnh vÈy nÕn. C¸c nghiªn cøu trªn ®éng vËt ®] x¸c ®Þnh tÝnh sinh ung cña mét sè thuèc ®iÒu trÞ kh¸c nh− metronidasole, griseofulivn, phenobarbital, phenoxybenzamine vµ phenytoin. Sù øc chÕ miÔn dÞch sau khi cÊy ghÐp c¬ quan, còng lµm bÖnh nh©n cã nguy c¬ cao m¾c bÖnh ung th− (xem sù suy gi¶m miÔn dÞch). Tuy nhiªn vai trß sinh ung cña c¸c thuèc dïng ®Ó lµm øc chÕ miÔn dÞch vÉn cßn ®−îc bµn c]i. Mét sè lo¹i néi tiÕt tè ®−îc dïng trong c¸c l]nh vùc thùc hµnh y khoa kh¸c nhau. Ng−êi ta thÊy mét sè nhãm néi tiÕt tè lµm t¨ng nguy c¬ ung th− sau khi dïng chóng. Ng−êi ta x¸c ®Þnh r»ng thuèc diethylstillbestrol (DES) mµ ®] tõng ®−îc dïng réng r]i vµo ®Çu thai kú ®Ó gi¶m c¬n buån n«n vµ ngõa däa x¶y thai, th× cã thÓ g©y ung th− ©m ®¹o ë c¸c con g¸i cña bÖnh nh©n ®−îc ®iÒu trÞ vµ lµm t¨ng nguy c¬ bÞ ung th− tinh hoµn cho c¸c con trai cña hä. §iÒu trÞ thay thÕ estrogen ng−êi ta dïng ®Ó gi¶m c¸c triÖu chøng m]n kinh, ®Ó gi¶m nguy c¬ bÖnh tim do m¹ch vµnh b»ng c¸ch lµm t¨ng lipoprotein cholesterol tØ träng cao vµ ®Ó b¶o tån nång ®é muèi kho¸ng trong x−¬ng ngõa chøng lo]ng x−¬ng vµ g]y Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 x−¬ng. LiÖu ph¸p nµy lµm t¨ng nguy c¬ ung th− néi m¹c tö cung còng nh− khi sö dông thuèc ngõa thai uèng th−êng xuyªn. MÆt kh¸c, c¸c thuèc ngõa thai uèng lo¹i phèi hîp cã lÏ liªn quan víi nguy c¬ thÊp bÞ ung th− néi m¹c tö cung vµ buång trøng nh−ng cã thÓ g©y t¨ng nhÑ nguy c¬ bÞ c¸c u gan lµnh vµ ¸c tÝnh. ViÖc sö dông thuèc ngõa thai uèng cã g©y ung th− vó hay kh«ng vÉn cßn ®ang bµn c]i, mÆc dï cã vÎ nguy c¬ ung th− vó t¨ng cao ë c¸c phô n÷ trÎ vµ c¸c phô n÷ sím sö dông thuèc ngõa thai ®−êng uèng lo¹i phèi hîp trong ®êi sèng sinh dôc cña hä. 6. C¸c t¸c nh©n sinh häc 6.1. Virót sinh ung th− Cã 4 lo¹i virut liªn quan ®Õn c¬ chÕ sinh bÖnh ung th−: - Virut Epstein - Barr Lo¹i ung th− nµy ®Çu tiªn thÊy cã mÆt ë bÖnh ung th− hµm d−íi cña trÎ em vïng Uganda (lo¹i bÖnh nµy do Eptein vµ Barr ph©n lËp nªn virut nµy ®−îc mang tªn virut Eptein - Barr). VÒ sau ng−êi ta cßn ph©n lËp ®−îc lo¹i virut nµy ë trong c¸c khèi ung th− vßm mòi häng, bÖnh cã nhiÒu ë c¸c n−íc ven Th¸i B×nh D−¬ng ®Æc biÖt lµ ë Qu¶ng §«ng - Trung Quèc vµ mét sè n−íc §«ng Nam ¸, trong ®ã cã ViÖt Nam. ë nhiÒu bÖnh ung th− vßm cßn thÊy kh¸ng thÓ chèng l¹i kh¸ng nguyªn cña virut Epstein - Barr. Tuy nhiªn ng−êi ta ch−a kh¼ng ®Þnh vai trß g©y bÖnh trùc tiÕp cña virut Epstein - Barr ®èi víi ung th− vßm mòi häng. Trong d©n chóng tØ lÖ nhiÔm lo¹i virut nµy t−¬ng ®èi cao nh−ng sè tr−êng hîp ung th− vßm kh«ng ph¶i lµ nhiÒu. H−íng nghiªn cøu vÒ virut Epstein - Barr ®ang cßn tiÕp tôc vµ ®Æc biÖt øng dông ph¶n øng IgA kh¸ng VCA ®Ó t×m ng−êi cã nguy c¬ cao nh»m chñ ®éng ph¸t hiÖn sím ung th− vßm mòi häng. - Virut viªm gan B g©y ung th− gan nguyªn ph¸t hay gÆp ë Ch©u Phi vµ Ch©u ¸ trong ®ã cã ViÖt Nam. Virut nµy khi th©m nhËp c¬ thÓ g©y viªm gan cÊp, kÓ c¶ nhiÒu tr−êng hîp tho¸ng qua. TiÕp theo lµ mét thêi kú dµi viªm gan m]n tiÕn triÓn kh«ng cã triÖu chøng. Tæn th−¬ng nµy qua mét thêi gian dµi sÏ dÉn ®Õn hai biÕn chøng quan träng ®ã lµ x¬ gan toµn bé vµ ung th− tÕ bµo gan. §iÒu nµy phÇn nµo gi¶i thÝch sù xuÊt hiÖn nhiÒu æ nhá trong ung th− gan vµ tÝnh chÊt t¸i ph¸t sím sau c¾t gan. Ngoµi ra x¬ gan ®] lµm cho tiªn l−îng cña bÖnh ung th− gan xÊu ®i rÊt nhiÒu. ViÖc kh¼ng ®Þnh virut viªm gan B g©y ung th− gan gi÷ vai trß rÊt quan träng. Nã më ra mét h−íng phßng bÖnh tèt b»ng c¸ch tiªm chñng chèng viªm gan B. Ph¸t hiÖn nh÷ng ng−êi mang virut b»ng xÐt nghiÖm HBsAg (+) vµ nh÷ng ng−êi nµy nªn dïng vaccin. - Virut g©y u nhó th−êng truyÒn qua ®−êng sinh dôc. Lo¹i nµy ®−îc coi lµ cã liªn quan ®Õn c¸c ung th− vïng ©m hé, ©m ®¹o vµ cæ tö cung, c¸c nghiªn cøu ®ang tiÕp tôc. - Virut HTLV1 lµ lo¹i virut (rªtr« virut) liªn quan ®Õn g©y bÖnh b¹ch cÇu tÕ bµo T gÆp ë NhËt B¶n vµ vïng Caribª. 6.2. Ký sinh trïng vµ vi khuÈn cã liªn quan ®Õn ung th− ChØ mét lo¹i ký sinh trïng ®−îc coi lµ nguyªn nh©n ung th−, ®ã lµ s¸n Schistosoma. Lo¹i s¸n nµy th−êng cã mÆt víi ung th− bµng quang vµ mét sè Ýt ung th− niÖu qu¶n ë nh÷ng ng−êi ¶ RËp vïng Trung §«ng, kÓ c¶ ng−êi ¶ RËp di c−. C¬ chÕ sinh ung th− cña lo¹i s¸n nµy ch−a ®−îc gi¶i thÝch râ. Lo¹i vi khuÈn ®ang ®−îc ®Ò cËp ®Õn vai trß g©y viªm d¹ dµy m]n tÝnh vµ ung th− d¹ dµy lµ vi khuÈn Helicobacter Pylori. C¸c nghiªn cøu ®ang ®−îc tiÕp tôc nh»m môc Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 ®Ých h¹ thÊp t¸c h¹i Helicobacter Pylori vµ gi¶m tÇn sè ung th− d¹ dµy, ®Æc biÖt lµ ë c¸c n−íc Ch©u ¸. 7. YÕu tè di truyÒn vµ suy gi¶m miÔn dÞch 7.1. YÕu tè di truyÒn Nguyªn nh©n cña kho¶ng 33% ung th− trªn ng−êi ngµy nay ®] ®−îc biÕt, vµ c¸c yÕu tè m«i tr−êng ®−îc cho lµ gi÷ vai trß quan träng ë phÇn lín bÖnh ung th−. §iÒu nµy yÕu tè di truyÒn kh«ng ph¶i kh«ng quan träng bëi lÏ cã nhiÒu th«ng tin vÒ c¸c yÕu tè m«i tr−êng. Cã lÏ phÇn lín sù ph¸t triÓn cña ung th− ë c¶ hai yÕu tè m«i tr−êng vµ yÕu tè di truyÒn ®Òu quan träng. VÝ dô: Mét vµi nghiªn cøu vÒ men aryl hydrocarbon - hydroxylase, mét enzym cÇn cho sù chuyÓn hãa hydrocarbon tõ khãi thuèc, gîi ý r»ng sù hiÖn h÷u cña lo¹i men nµy trong phæi con ng−êi vÒ mÆt di truyÒn cã thÓ bÞ kiÓm so¸t bëi mét gen ®¬n víi cÆp allen cao (H) vµ thÊp (L). So víi nh÷ng ng−êi mang LL nh÷ng ng−êi HH cã nguy c¬ bÞ ung th− phæi gÊp 36 lÇn nhiÒu h¬n. Nh− vËy, ngay c¶ trong ung th− phæi (ung th− sinh ra tõ m«i tr−êng quan träng nhÊt cho tíi thêi ®iÓm hiÖn t¹i), cã thÓ yÕu tè di truyÒn cã ý nghÜa. Nh÷ng th«ng tin míi ®©y liªn hÖ ®Õn chøng xeroderma pigmentosum(mét bÖnh di truyÒn cæ ®iÓn) chØ r»ng b¶o vÖ chèng l¹i c¸c bøc x¹ cña mÆt trêi cã thÓ ngõa ®−îc sù ph¸t triÓn cña ung th− da ë nh÷ng ®èi t−îng m¾c bÖnh nµy. Mét sè t×nh huèng vÒ mÆt di truyÒn: 80 - 90% ng−êi sÏ bÞ ung th− do hä mang gen g©y h¹i. U Wills, u nguyªn bµo vâng m¹c 2 m¾t vµ nh÷ng bÖnh nh©n mang chøng ®a p«lÝp cã tÝnh chÊt gia ®×nh lµ thÝ dô vÒ c¸c lo¹i ung th− truyÒn theo tÝnh tréi theo m« h×nh cña Mendel. C¸c lo¹i ung th− nµy cã thÓ chØ lµ biÓu hiÖn cña khuyÕt tËt vÒ di truyÒn (vÝ dô u nguyªn bµo vâng m¹c m¾t 2 bªn) nay cã thÓ lµ mét phÇn cña c¸c rèi lo¹n mang tÝnh hÖ thèng cña nhiÒu lo¹i t©n s¶n hay nhiÒu khuyÕt tËt ph¸t triÓn (vÝ dô héi chøng carcin«m tÕ bµo ®¸y d¹ng nªvi). Thªm vµo ®ã, cã mét héi chøng tiÒn ung th− mang tÝnh di truyÒn (hçn lo¹n sù ph¸t triÓn truyÒn theo thÕ hÖ) th−êng cã d−íi 10% biÓu hiÖn ¸c tÝnh. Cã 4 héi chøng hay gÆp: - Héi chøng u m« thõa (bÖnh ®a u x¬ thÇn kinh, x¬ cò, bÖnh Hippel - Lindau, ®a u låi cña x−¬ng, héi chøng Peutz - Jeghers): TÝnh tréi cña nhiÔm s¾c thÓ víi c¸c dÞ d¹ng gi¶ u ë mét sè c¬ quan víi mét sè biÓu hiÖn cña sù biÖt hãa kh«ng ®Çy ®ñ vµ ng¶ vÒ c¸c lo¹i u kh¸c nhau. - BÖnh da cã nguån gèc gen (xeroderma pigmentosum, b¹ch t¹ng lo¹n s¶n biÓu b× d¹ng môn cãc, lo¹n s¶n sõng bÈm sinh vµ héi chøng Werner): TÝnh lÆn cña nhiÔm s¾c thÓ, víi nhiÒu rèi lo¹n cña da lµm tiÒn ®Ò cho ung th− da. Héi chøng lo¹n s¶n nªvi lµ héi chøng tréi ®−îc kh¸m ph¸ míi ®©y tiÒn ®Ò cña mªlan«m ¸c. - Héi chøng dÔ vì cña nhiÔm s¾c thÓ trong nu«i cÊy tÕ bµo (héi chøng Bloom vµ thiÕu m¸u bÊt s¶n Fanconi): TÝnh lÆn cña nhiÔm s¾c thÓ ®Æc thï lµm tiÒn ®Ò cho bÖnh b¹ch cÇu. - Héi chøng suy gi¶m miÔn dÞch ®−a ®Õn limph«m thÓ vâng (héi chøng Wiscott - Aldrich, tÝnh tréi liªn kÕt víi tia X, gi¶m m¹ch m¸u ®iÒu hßa, tÝnh lÆn cña thÓ nhiÔm s¾c, c¸c dÞ d¹ng bÈm sinh Ýt gÆp víi sù suy gi¶m miÔn dÞch trÇm träng phèi hîp). Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 C¸c héi chøng dÞ d¹ng thuéc ung th− cã thÓ nhËp l¹i thµnh c¸c lo¹i kh¸c. Víi mét sè khuyÕt tËt bÈm sinh ng−êi bÖnh cã nguy c¬ cao h¬n nhiÒu møc ®é trung b×nh, cã khi 1000 lÇn nhiÒu h¬n. Tr−íc ®©y, ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t c¸c bÊt th−êng vÒ cÊu tróc liªn quan ®Õn ung th− cßn bÞ giíi h¹n ë viÖc kh¸m ph¸ nh÷ng bÊt th−êng nhiÔm s¾c thÓ nh− ba nhiÔm s¾c 21, 13q. del. dÝnh víi u nguyªn bµo vâng m¹c m¾t hoÆc 11q.del. liªn hÖ víi u Wilm. ë thêi ®iÓm hiÖn t¹i con ng−êi cã thÓ t×m ®Æc ®iÓm ®a d¹ng cña oncogen hay c¸c chuçi DNA ®Æc hiÖu tiªu biÓu cho c¸c chÊt ®¸nh dÊu tÝnh "nh¹y" cña ung th−. C¸c hÖ thèng mang tÝnh t−¬ng ®èi cña c¸c chÊt ®¸nh dÊu di truyÒn dùa trªn sù ph¸t hiÖn trùc tiÕp cña tÝnh ®a d¹ng cña chuçi DNA víi c¸c men øc chÕ (RFLP). Ng−êi ta cã thÓ lËp ra b¶n ®å liªn kÕt gen chi tiÕt ë ng−êi b»ng c¸ch dùa vµo c¸c hÖ thèng võa nªu. ThÓ di truyÒn míi x¸c lËp bëi c¸c m¶nh cña dßng DNA víi nh÷ng biÓu hiÖn cña gen ®Æc thï hoÆc kh«ng mµ chøc n¨ng th× kh«ng ®−îc biÕt. Ng−êi ta cã thÓ ®Þnh vÞ gen trong bÖnh ®a p«lÝp mang tÝnh gia ®×nh ë nhiÔm s¾c thÓ sè 5, trong bÖnh Von Reclinghausen ë nhiÔm s¾c thÓ sè 17, trong ung th− ®a æ cã nguån gèc néi tiÕt ë nhiÔm s¾c thÓ sè 10 (MEN - 2A) hoÆc nhiÔm s¾c thÓ sè 11 (MEN -1). Nh÷ng ng−êi mang gen trong c¸c héi chøng trªn cã thÓ ®−îc x¸c ®Þnh b»ng sµng läc DNA qua ph©n tÝch mèi liªn kÕt gen víi nhau. ThÝ dô ë u nguyªn bµo vâng m¹c m¾t ng−êi ta x¸c ®Þnh ®−îc gen g©y bÖnh vµ ®−îc chØ râ cho mét phÇn cña mét líp gen míi (gen kh¸ng ung th−) vµ chÝnh gen nµy kiÒm chÕ sù t¹o lËp tÕ bµo. B−íc nh¶y trong lÜnh vùc di truyÒn vµ c¸c nghiªn cøu vÒ nhiÔm s¾c thÓ sÏ cho nhiÒu ®iÒu hiÓu biÕt tuyÖt diÖu h¬n vÒ mèi liªn hÖ qua l¹i gi÷a m«i tr−êng vµ yÕu tè di truyÒn. 7.2. Suy gi¶m miÔn dÞch vµ AIDS Trªn ®éng vËt thùc nghiÖm sù gia t¨ng vÒ mèi nguy c¬ bÞ ung th− ®i ®«i víi sù suy gi¶m miÔn dÞch. Ng−êi bÞ suy gi¶m miÔn dÞch mang tÝnh di truyÒn hay m¾c ph¶i th−êng dÔ bÞ ung th− vµ thêi gian ñ bÖnh ng¾n h¬n, chñ yÕu lµ bÖnh limph«m hÖ vâng. ë nh÷ng bÖnh nh©n ghÐp c¬ quan - sù suy gi¶m miÔn dÞch do thuèc râ nhÊt. Theo dâi trong mét thêi gian dµi 16.000 bÖnh nh©n ghÐp thËn vµ ®−îc ®iÒu trÞ b»ng c¸c lo¹i thuèc øc chÕ miÔn dÞch ng−êi ta thÊy nguy c¬ bÖnh limph«m kh«ng Hodgkin t¨ng 32 lÇn, ung th− gan vµ ®−êng mËt trong gan t¨ng 30 lÇn, ung th− phæi t¨ng 2 lÇn, ung th− bäng ®¸i h¬n 5 lÇn, ung th− cæ tö cung gÇn 5 lÇn, c¸c mªlan«m ¸c vµ ung th− tuyÕn gi¸p t¨ng lªn 4 lÇn. Sù ®Ì nÐn miÔn dÞch còng cßn lµm t¨ng nguy c¬ nhiÔm virót, c¶ hai lo¹i virót g©y ung th− vµ nh÷ng lo¹i bÞ nghi ngê. Sù gia t¨ng c¸c tÕ bµo limph«m B ¸c tÝnh, biÕn chøng cña sù suy gi¶m miÔn dÞch ®¹i ®Ó lµ hËu qu¶ cña sù nh©n lªn hçn ®én cña c¸c tÕ bµo B nhiÔm EBV gia t¨ng rèi lo¹n t¹o limph«m ®a clonal vµ ®−îc xÕp vµo limph«m kh«ng Burkitt lo¹i lan táa. Chñ yÕu bÖnh x¶y ra sau suy gi¶m miÔn dÞch thø ph¸t, trong ghÐp c¬ quan th× lµ do dïng thuèc, trong suy gi¶m miÔn dÞch lµ do nhiÔm HIV, AIDS. BÖnh sinh cña lo¹i bÖnh nµy ®−îc hiÓu râ trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. Nh−ng nã vÉn lµ mét trong nh÷ng biÕn chøng chñ yÕu liªn hÖ víi sù øc chÕ miÔn dÞch. Ng−êi cã HIV d−¬ng tÝnh cã nguy c¬ cao bÞ sarc«m Kaposi vµ limph«m kh«ng Hodgkin (NHL). Sarc«m Kaposi cã thÓ x¶y ra bÊt cø lóc nµo sau khi bÞ nhiÔm HIV, Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 tr¸i l¹i NHL cã khuynh h−íng xuÊt hiÖn trªn c¬ ®Þa suy gi¶m miÔn dÞch trÇm träng. ë ng−êi bÞ nhiÔm HIV, nguy c¬ nµy gia t¨ng kho¶ng 6% mçi n¨m trong vßng 9 - 10 n¨m. §iÒu nµy ®−îc biÕt râ qua nh÷ng nghiªn cøu theo dâi nh÷ng ng−êi nhiÔm HIV (nam ®ång t×nh luyÕn ¸i, ng−êi m¾c bÖnh m¸u kh«ng ®«ng bÞ nhiÔm HIV do truyÒn m¸u) vµ qua c¸c d÷ kiÖn t−¬ng øng vÒ nhiÔm HIV vµ ghi nhËn ung th−. Nguy c¬ xuÊt hiÖn sarc«m Kaposi còng cã liªn quan ®Õn c¸ch thøc nhiÔm HIV m¾c ph¶i. Trong khi mét phÇn n¨m nam ®ång t×nh luyÕn ¸i cã nguy c¬ bÞ sarc«m Kaposi th× chØ cã kho¶ng mét phÇn ba m−¬i ng−êi bÞ nhiÔm HIV qua ng−êi mÑ hoÆc trong thêi kú chu sinh. NhËn ®Þnh nµy vµ c¸c quan s¸t dÞch tÔ häc kh¸c gióp ®−a ®Õn kÕt luËn lµ sarc«m Kaposi cã liªn quan ®Õn t¸c nh©n th−êng l©y nhiÔm qua quan hÖ t×nh dôc vµ cã lÏ cïng cïng mét t¸c nh©n nh− trong c¸c ca xuÊt hiÖn riªng lÎ hoÆc c¸c ca cã liªn hÖ AIDS (SIDA). Cã mét sè th«ng tin mang tÝnh chÊt bªn lÒ gîi ý nhiÔm HIV cã thÓ lµm t¨ng nguy c¬ m¾c bÖnh Hodgkin (lo¹i tÕ bµo hçn hîp), ung th− hËu m«n, ung th− gan vµ ung th− cæ tö cung. §iÒu nµy cÇn ®−îc lµm râ thªm. §iÒu quan träng cÇn l−u ý lµ sù gia t¨ng mçi lo¹i ung th− riªng lÎ kÓ trªn ®] chøng minh hoÆc gîi ý cã thÓ cã mèi liªn quan ®Õn viÖc nhiÔm virut, vµ cã thÓ cã mét c¬ chÕ qua ®ã c¬ ®Þa suy gi¶m miÔn dÞch ë ng−êi nhiÔm nhiÔm HIV cã thÓ lµm t¨ng kh¶ n¨ng m¾c ung th− do virót. C¸c quan s¸t míi ®©y vÒ sù gia t¨ng nguy c¬ m¾c limph«m Burkitt trong qu¸ tr×nh nhiÔm HIV gîi nghÜ cã yÕu tè kh¸c h¬n lµ sù suy yÕu cña chøc n¨ng tÕ bµo T nh− viÖc kÝch ho¹t kh¸ng nguyªn m¹n tÝnh ch¼ng h¹n. C©u hái luîng gi¸ 1. Tr×nh bµy yÕu tè vËt lý g©y ung th−. 2. Tr×nh bµy nh÷ng yÕu tè ho¸ häc g©y ung th−. 3. Tr×nh bµy yÕu tè sinh häc g©y ung th−. 4. Nh÷ng t¸c nh©n cã thÓ g©y ra ung th− vßm lµ: a. Nitrosamin b. Vi rót viªm gan B c. Aflatoxin d. HIV e. Mì ®éng vËt f. Helicobactepylori g. Thuèc l¸ h. 3-4 Benzopyren i. EBV 5. Nh÷ng t¸c nh©n cã thÓ g©y ra ung th− d¹ dµy lµ: a. Nitrosamin b. Vi rót viªm gan B c. Aflatoxin d. HIV e. Mì ®éng vËt f. Helicobactepylori g. Thuèc l¸ h. 3-4 Benzopyren i. EBV 6. Nh÷ng t¸c nh©n cã thÓ g©y ra ung th− gan lµ: a. Nitrosamin b. Vi rót viªm gan B Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 c. Aflatoxin d. HIV e. Mì ®éng vËt f. Helicobactepylori g. Thuèc l¸ h. 3-4 Benzopyren i. EBV 7. Nh÷ng t¸c nh©n cã thÓ g©y ra ung th− ®¹i trùc trµng lµ: a. Aflatoxin d. EBV b. Mì ®éng vËt e. Vi rót viªm gan B c. Thuèc l¸ f. Helicobactepylori 8. Nh÷ng t¸c nh©n cã thÓ g©y ra ung th− phæi lµ: a. Nitrosamin d. Thuèc l¸ b. Aflatoxin e. Vi rót viªm gan B c. Mì ®éng vËt f. Helicobactepylori 9. Nh÷ng t¸c cã thÓ g©y ra ung th− bµng quang lµ: a. Nitrosamin d. Thuèc l¸ b. Aflatoxin e. EBV c. Mì ®éng vËt f. Vi rót viªm gan B 10. Nitrosamin cã thÓ g©y ra bÖnh ung th− : a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 11. Aflatoxin cã thÓ g©y ra bÖnh ung th− : a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 12. Mì ®éng vËt cã thÓ g©y ra bÖnh ung th−: a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 13. Thuèc l¸ cã thÓ g©y ra bÖnh ung th−: a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 14. EBV cã thÓ g©y ra bÖnh ung th− : a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan Ung Th− Häc §¹i C−¬ng 2005 d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 15. HPV cã thÓ g©y ra bÖnh ung th− : a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang 16. Helicobactepylori cã thÓ g©y ra bÖnh ung th−: a. Ung th− vßm b. Ung th− d¹ dµy c. Ung th− gan d. Ung th− ®¹i trùc trµng e. Ung th− phæi f. Ung th− bµng quang

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfNguyên Nhân ung thư.pdf
Tài liệu liên quan